Qazaqstanǵa jańa prezident kelgen 2019 jyldyń kókteminen beri el ekonomikasy birde sharyqtap, birde tosyn jaittarǵa tap boldy. Álemdi jailaǵan pandemiia, «Qańtar» oqiǵasy, Resei men Ýkraina arasyndaǵy áskeri qaqtyǵys, aqyryna qarai sý tasqynynan bolǵan zardap – osylardyń barlyǵy memleketimizdiń ekonomikalyq tynysyna ózindik izin qaldyrdy.
Ekonomist Nursultan Erbolatuly sol kúrdeli kezeńniń ózinde ekonomikanyń kei baǵyttarynda ilgerileý baiqalyp, el bolashaǵyna jańa serpin beretin bastamalar júzege asqanyn aitady.
Dalanews.kz sarapshynyń pikirin qaz-qalpynda usynady.
Pandemiia jáne keiingi qalpyna kelý
Toqaev 2019 jyldyń 19 naýryzynda prezidenttikke kirisken tusta álem COVID-19 indetiniń tabaldyryǵynda turǵan edi. 2020 jylǵy karantindik shekteýler, halyq qozǵalysynyń azaiýy, óndiris pen saýda-sattyqtyń tejelýi – bári de ekonomikanyń tynysyn taryltyp, teris dinamikaǵa ákeldi. Alaida 2021 jyly ekonomika birtindep esin jiyp, pandemiiaǵa deiingi deńgeige jetti de, qaitadan oń ósim jolyna tústi.
Alaida 2022 jylǵy «Qańtar» oqiǵasy elge 3 mlrd AQSh dollaryna jýyq shyǵyn ákeldi. Ile-shala bastalǵan Resei men Ýkraina arasyndaǵy qaqtyǵys teńgeniń qunsyzdanýyna, logistikalyq tizbektiń buzylýyna soqtyrdy. 2023 jyly ekonomika 5,1 paiyzdyq ósim kórsetip, infliatsiia tómendeýge bet aldy. Eńse tiktelip kele jatqan shaqta, 2024 jyly oryn alǵan sý tasqyny 10 oblystyń halqyna aýyr tiip, tótenshe jaǵdai jariialandy. Bul apat elimizdiń jalpy ósim qarqynyna da kedergi keltirdi.
Eldiń jalpy ishki ónimi men órkendeý kórsetkishteri
Sońǵy alty jyl ishinde Qazaqstannyń JIÓ-si birqatar syn-qaterge qaramastan, ósimin jalǵastyrdy. 2019 jyly 181,7 mlrd dollar shamasynda bolǵan kórsetkish 288,1 mlrd dollarǵa deiin ulǵaidy.
Naqty ekonomikalyq ósim 15,5 paiyzdy qurady. Osy ýaqyt aralyǵynda jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim 46 paiyzǵa artqan.
Bilim berý salasynda 500 jańa mektep boi kóterse, kólik infraqurylymynda 4400 shaqyrymdai jol salyndy. Aýyl sharýashylyǵynda 2023 jyly 27 mln tonna astyq jinalyp, tarihi rekord jańardy.
Al qurylys salasynda 19 mln sharshy metr turǵyn úi paidalanýǵa berildi. Stýdentter jataqhanasy máselesi de birshama sheshimin taýyp, jataqhanadaǵy oryn tapshylyǵy alty esege azaidy: 250-den astam jańa nysan salyndy.
Investitsiialyq ahýal jáne jańa salalarǵa qarjy quiý
Táýelsizdik jyldarynda sheteldik investorlardyń qyzyǵýshylyǵy aitarlyqtai artqanymen, sońǵy alty jyldaǵy tolqýlarǵa qaramastan, elge tikelei sheteldik investitsiia legi jalǵasyn tapty. 2019 jyldan 2024 jyldyń úshinshi toqsanyna deiin 129,9 mlrd AQSh dollary tartylǵan. Negizgi kapitalǵa salynǵan investitsiia 1,5 esege ulǵaiyp, 2024 jyly 19 trln teńgeden asty.
Jalpy ekonomikanyń qurylymynda da ózgeris baiqalady: bilim salasyna bólinetin qarajat 5 ese, áleýmettik sektorǵa bólinetin investitsiia 3,5 ese ósken. Bul – memleket úshin mańyzdy, strategiialyq salalardyń damýyna airyqsha kóńil bólinip otyrǵanyn bildiredi.
Teńge baǵamy jáne infliatsiia
Toqaev prezidenttik ókilettigin ýaqytsha qolǵa alǵan 2019 jyldyń naýryzynda 1 AQSh dollary 377,64 teńge shamasynda bolsa, 2025 jyldyń 19 naýryzynda dollar 499,1 teńgege deiin qymbattady. Osylaisha alty jylda teńge 32 paiyzǵa jýyq qunsyzdanǵan.
Al eldegi ortasha ailyq jalaqy 2019 jylǵy 186 819 teńgeden 2024 jyldyń tórtinshi toqsanynda 434 982 teńgege deiin jetip, eselep ósti. Bul kezeńdegi jiyntyq infliatsiia 36,57 paiyzdy qurady. Iaǵni halyqtyń tabysy kóterilgenimen, tutyný baǵalary da birshama joǵarylaǵanyn moiyndaýymyz qajet.
Syrtqy qaryz jáne bank sektory
Qazaqstannyń syrtqy qaryzy 2019 jyly 160 mlrd AQSh dollarynan 2024 jyly 165 mlrd dollarǵa deiin kóbeigen. Bankterdiń nesie portfeli de óskeni baiqalady: halyqqa berilgen tutynýshylyq kreditter kólemi 6 jylda 6,3 trln teńgeden 20,8 trln teńgege deiin jetip, 3,3 ese ulǵaiǵan.
Halyqtyń qaryzǵa beiimdiliginiń artýy bir jaǵynan tutynýshylyq suranysty yntalandyrsa, ekinshi jaǵynan jeke jáne otbasylyq qarjylyq turaqtylyqty álsiretýi múmkin.
Biýdjet defitsiti jáne Ulttyq qordaǵy ahýal
2019 jyldan bastap eldiń biýdjet defitsiti jyl sanap ósip keledi. Máselen, 2019 jyly 1,3 trln teńge bolsa, 2023 jyly 4 trln teńgege deiin jetti. 2024 jyly 3,7 trln teńge nemese JIÓ-niń 3,3 paiyzy mólsherinde tapshylyq josparlanǵan.
Atalǵan kezeńde Ulttyq qordan transfertter kólemi de arta tústi. 2019 jyldan beri barlyǵy 27 trln teńgeden astam qarjy biýdjettegi «jyrtyqty jamaýǵa» jumsaldy. Qazirgi ýaqytta Ulttyq qorda 58,9 mlrd AQSh dollary saqtaýly.
Ekonomikalyq qiyndyqtarǵa tótep berý úshin prezident ekonomikany yryqtandyrý, baǵany qoldan retteýden birtindep bas tartý sekildi mańyzdy reformalardy bastap ketti. Úkimet bolsa, salyq kodeksine ózgerister engizýge kirisken. Bul qadamdar fiskaldyq daǵdarysty eńserýge baǵyttalǵan sharalardyń alǵashqy legi retinde baǵalanýda.
Qoryta kele...
Sońǵy alty jyl – Qazaqstan úshin tarihi syn-tegeýrinder kezeńi boldy. Tutas álem ekonomikasy COVID-19, geosaiasi turaqsyzdyq, tabiǵi apattar siiaqty kúrdeli synaqtardan ótip jatqan shaqta, elimiz de beiimdelý men jańǵyrýdan ótti. Bir jaǵynan infliatsiia, teńgeniń qunsyzdanýy, biýdjet tapshylyǵy, Ulttyq qordan turaqty aýdarymdar jasaý sekildi qurylymdyq máseleler boi kórsetti.
Esesine eldiń JIÓ-si ósip, investitsiia tartý úderisi jalǵasyn taýyp, bilim men áleýmettik salaǵa basymdyq berile bastady.
Toqaevtyń bilikke kelgenine týra alty jyl tolǵan tusta, aldaǵy kezeńde eldiń ekonomikalyq saiasaty jańa baǵytqa bet burary anyq. Naryqty yryqtandyrý, salyq kodeksin jetildirý, biýdjet kirisin ulǵaitý, áleýmettik salaǵa investitsiiany kúsheitý – osynyń barlyǵy halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa arnalǵan negizgi tetikter bolmaq.
