Almatynyń simvoly
Almaty aporty bir kezde elimizdiń maqtanyshy, ulttyq asyl zatymyz, Ońtústik astanamyzdyń simvoly bolyp edi. Ásirese, osydan 25-30 jyl buryn bolǵan aportty aitsańyzshy, shirkin! Kólemi tosataǵandai bolyp, keibireýi 500-600 gramm tartatyn. Al onyń kózdiń jaýyn alatyn qyzyldy-jasyldy túri she, tildi úiiretin erekshe dámi men jan saraiyńdy ashatyn tamasha iisi she? Bir sózben aitqanda, aport almalardyń patshasy bolǵan. Oǵan teń keletin buryn da, qazirde birde-bir dúniejúzilik sortimentte alma sorty joq deýge bolady.
Almaty aportynyń dańqy búkil álemge jaiylǵan desek, artyq aitpaǵanymyz bolar. Halyqaralyq kórmelerde ol árdaiym altyn medaldarmen marapattalǵan (Frantsiia, 1900 j; Germaniia, 1907 j; Rossiia, 1913 j; Angliia, 1920 j; Germaniia-GDR, 1961 j; Vengriia, 1968j.). Halyqaralyq altyn medaldar budanda kóbirek bolar edi, biraq sovetterdiń HH ǵasyrdyń 20 jyldary jasaǵan «temir tory» (jeleznyi zanaves) aporttyń kórmelerge qatysýynyń jolyn jaýyp tastady. Al GDR men Vengriia Ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiin sotsialistik lagerge jatatyn. Ózimizdiń Sovet Odaǵy kezinde bolatyn júieli kórmelerde aport árdaiym altyn medaldarǵa ie bolatyn, tek qana 1987 jyly kúmis medalmen ǵana marapattaldy. Osy kezden bastap aporttyń degradatsiia (azý) protsesine ushyraǵany baiqaldy.
Osyndaida eske túsedi, bizdiń aportqa shet elderdiń qonaqtary tań qalatyn. Mysaly, 1973 jyly Almatyǵa AQSh-tyń belgili senatory Edvard Kennedi (AQSh prezidentiniń inisi) kelgende aportty kórip dámin tatyp: «Jer júzin túgel derlik aralap mynadai ádemi de, dámdi, hosh iisti almany esh jerde kórmedim», – dep, janyndaǵylarǵa aitypty: «bir jáshik almany meniń samoletime jetkizińder, óz elimizge de kórseteiik, qandai almanyń bolatynyn», – degen.
«Komsomolskaia pravda» gazeti óziniń bir maqalasyn bylai ataǵan (04.06.1999 j): «Kogda-to Almatinskii aport byl kremlevskim delikatesom», – dep. Shynynda da, Keńes Úkimetiniń arnaiy raznariadkasymen jyl saiyn Kremlge 2 myń tonna aport almasy jiberilip otyrǵan shetel qonaqtaryna, elimizdiń joǵarǵy mártebeli azamattaryna arnalǵan (dlia pravitelstvennyh priemov). Ótken ǵasyrdyń 50-70 jyldary, tipti 80 jyldardyń ortasyna deiin, Sovet odaǵynyń azamattary Almatyǵa kelse, úilerine qaitqanda prezent retinde tek qana aport almasyn alatyn. Qanshama aport posylkamen Sovet Odaǵynyń túkpir-túkpirine jiberiletin.
Biraq, ókinishke orai, sońǵy jyldary aporttyń azý protsesi oryn aldy; almasy ýaqtalyp, túri solǵyn tartyp, eń bastysy burynǵy keremet dámimen, ǵajap iisinen túgeldei derlik aiyrylǵan.
Tájdi sortymyzdyń taǵdyry jóninde másele erteden kóterilip keledi. Ótken ǵasyrdyń 80-jyldary ony sol kezderi respýblikamyzdyń basshysy umytylmas marqum D.A. Qonaev aǵamyz kóterip edi. «Almaty aportynyń dańqyn jańǵyrtaiyq» degen onyń qanatty sózi búgingi kúnde de mańyzdylyǵyn joǵaltqan joq. Prezidentimiz N.Á.Nazarbaev aport taǵdyryna árdaiym nazar aýdarady. Óziniń keibir kitaptarynda («Bez pravyh i levyh», 1991 j., 19 bet «Kazahstanskii pýt», 2006 j., 343 bet) aport týraly eljirep turyp jazbady ma?
2011 jyldyń 12 mamyrynda Almatyda Elbasy qalanyń jáne oblystyń aktivimen alqaly jiyn ótkizdi. Onda shahardyń keleshegi men bolashaǵy týraly áńgime qozǵady. Ońtústik astanamyzdyń damýynyń kóptegen ózekti máselelerimen qatar, ol Almaty aportyn jańǵyrtý problemasynda qaitadan alǵa qoidy. Oblys pen qala ákimderine aport jóninen tapsyrma berildi.
Elbasynyń tapsyrysynan keiin Almaty oblysynda jyl saiyn 150-200 gektardai aport baǵy salyndy. Biraq Prezidentimiz «Almaty aportynyń burynǵy dańqyn jańǵyrtaiyq» dep uran tastaǵanda, ol tek qana sorttyń baǵynyń kólemin ǵana kóbeitý emes, eń bastysy, aport almasynyń kólemin, kóz tartatyn túrin, ásirese onyń keremet dámi men ǵajap iisin ornyna keltirý kerek dedi. Bul máseleni ǵylymsyz sheshýge bolmaidy.
Osy joldyń avtory Almaty aportyn jańǵyrtý máselesimen 20 jyldai ómirin sarp etti. Ár máseleniń sheshiminde óz nasihaty bolýy kerek. Eger de sol taqyryp nasihattaý arqyly qalyń buqaranyń kóńilinen shyqsa, kótergen másele túbinde óz sheshimin tabady.
Aport máselesine arnap, ony nasihattaý jolynda 120-dan astam maqalamen ocherkter, suhbattar qazaq jáne orys tilinde jariialandy. Sonyń ishinde betke tutar jýrnaldarymyzda: «Juldyz», «Prostor», «Parasat», «Niva», «Báiterek», «Mádeniet», «Adam Readers», «Tańsholpan», taǵy da 6-7 qoǵam jýrnaldary, tipti onyń ishinde, «Qazaqstan áielderi» jýrnaly bar. Birneshe ǵylymi jýrnaldar da, onyń ishinde eki Resei, bir Belarýs jýrnalynda, halyqaralyq «Biotehnologiia» jýrnalynda eki maqalamyz shyqty. Onnan astam maqalalar Resei gazetterinde: «Izvestiia», «Komsomolskaia pravda», «Argýmenty i fakty», «Moskovskii komsomolets», «Novaia gazeta», úkimet gazetterinde «Egemen Qazaqstan», «Kazpravda», «Lider», kóptegen saiasi-qoǵam gazetterinde, tipti káris, nemis, ýkrain, uiǵyr ulttyq gazetterinde jariialandy.
Sonymen qatar, onǵa jaqyn radio habarlar, onyń ishinde, «Azattyq», «Bi- Bi-Si». Barlyq derlik teledidar arnalarynda 50-den astam suhbat berildi, tek «Habar» arnasynda onyń sany 10-nan asady.
Qoryta aitqanda, aport týraly maqalamyzben suhbattarymyz 60-tan astam gazet baspalarynda, 30-ǵa taman jýrnal baspalarynda jaryq kórdi. Aportqa bailanysty materialdarmen 10-nan astam aimaqtyq jáne halyqaralyq ǵylymi konferentsiialarda baiandama jasaldy. Onyń materialdary jaryq kórdi. Eń sońǵy konferentsiia 2016 jyly Sank-Peterbýrgta boldy. Tipti, aport máselesi 3 estelik kitaptarǵa kirdi.
Osynyń barlyǵyn aityp otyrǵanda maqtanshylyq retinde emes, aport máselesiniń sondailyq ózekti ekenin kórsetkimiz kelgeni. Shynynda da, aporttyń taǵdyry kóptegen elimizdiń azamattaryn qobaljytady eken. Jurttyń kópshiligi aport almasyn jer jannaty Jetisý tabiǵatynyń bizge bergen qaitalanbas bailyǵy, Allanyń syiy, elimizdiń, búkil Qazaqstan halqynyń maqtanyshy, bizdiń altyn zatymyz, mádeni muramyz, Almatynyń simvoly dep sanaidy. Sondyqtan da bolar, kóptegen gazetter, jýrnaldar, teledidar arnalary bizge ózderi shyǵyp júrdi, tipti «Azattyq», «Bi-Bi-Si» radiolarynyń korrespondentteri ózderi bizge jol tapty. Aǵylshyn ǵalymdary uiymdastyrǵan halyqaralyq seminarǵa «Qyzyl kitapqa kirgen ósimdikter» taqyrybyna arnalǵan bizdiń aportty jańǵyrtý máselesinen ǵylymi baiandama jasańyz dep arnaiy shaqyrý jiberdi. Aportqa bailanysty osyndai jaǵdailar bolyp jatty.
Sonda osynshama maqalalarda, suhbattarda, baiandamalarda, «bir máselege qatysty sonsha ne aitýǵa, ne jazýǵa bolady eken?» degen saýal týýy múmkin. Árine, ár máseleniń birneshe salasy, qyry bolady, ár salasynyń ózin ártúrli rakýrspen beinelese, qaitalanbai-aq jazýǵa múmkinshilik bar. Tipti, sál-pál qaitalaǵannyń ózinde ár gazettiń, jýrnaldyń, aýditoriianyń, telekanaldardyń óziniń oqyrmandary, kórermenderi, tyńdaýshylary bar emes pe?
Aport – halyq tarihy, onyń kásibi men taǵdyry, Jetisý eli, onyń kórnekti azamattary men ǵajaiyp tabiǵaty jaiyndaǵy keń áńgimeniń tiegi men ózegi bolyp edi. Aport halyqtar dostyǵy men birliginiń simvoly retinde de kórsetilgen. Árine, ol eńbekterde aporttyń shyǵý tegi jóninde de áńgime aitylǵan. Onda avtor ǵylymi taldaý jasap jáne tabylǵan derekterge súienip, aporttyń túpki shyqqan jeri Jetisý degen pikirge toqtalady jáne Jetisý jeri ejelden kóne baý-baq eli degen oidy tiianaqtaidy.
«Mádeni almalardyń shyqqan ortalyǵy Jetisý jeri bolýy múmkin» degen gipotezany aǵylshyn ǵalymdary molekýliarly-genetikalyq deńgeide dáleldedi. Olardyń ǵylymi jańalyǵy bizdiń otanymyzdyń, jerimizdiń, halqymyzdyń, ultymyzdyń mártebesin kóterdi. Sondyqtan da Elbasymyz N.Á. Nazarbaev resmi saparmen Belgiia jáne Frantsiia elderine barǵanda óziniń sóilegen bir sózinde úlken qanaǵatpen, ǵanibetpen, tipti maqtanyshpen aitty emes pe: «Mádeni almanyń shyqqan ortalyǵy bizdiń jer – Qazaqstan, al bizdiń jergilikti jabaiy almamyz búkil planetadaǵy mádeni alma sorttarynyń ata-babasy» dep. Óziniń qamqorlyq jasap júrgen aport almasy da sol kezde kókeiinde bolǵan shyǵar. Al endi mádeni alma shyqqan jerde bolashaq aporttyń túzilýi ǵajap emes qoi.
Osyndai, joǵarǵy aitylǵyn pýblikatsiialar men nasihattyń nátijesinde 2009-2011 jyly aport máselesin zertteýge Bilim jáne ǵylym ministrligi ósimdik qorǵaý institýtyna grant berdi. Zertteýdi sapaly jáne tereńdetip júrgizý úshin biz sýpodriadchik retinde Biologiia jáne biotehnologiia institýtyn aldyq. 2012-2014 jyldary Aýylsharýashylyq ministrligi aportqa arnaiy qarjy bóldi. Joǵarǵy aitylǵan maqsatpen biz zertteý jumysyna Jemisshilik jáne júzimshilik institýtyn tarttyq.
Sóitip, osyndai zertteý nátijesinde biz 2015 jyldyń kókteminde birinshi ret 5 gektar aporttyń tájiribe baǵyn saldyq. Qazirgi zertteýler baqtyń jaǵdaiynda júrgizilip jatyr. Alla jazsa, 2017 jyly taǵy da 10 gektarǵa aport baǵyna kóshetimiz bolady. Sonymen, 15 gektar qálemshe alatyn analyq baǵymyz bolsa, ol búkil Almaty oblysyn qamtamasyz etedi. Almaty aportyn jańǵyrtý jolynda bizge keregi osy, basqalary uiymdastyrý jumystaryna tireledi.
Maǵjan Isa, biologiia ǵylymdarynyń doktory, professor.
