Freedom Inside '26

Almatyny kim qazaqtandyrdy?

Almatyny kim qazaqtandyrdy?
Qazaq memlekettik ýniversitetiniń tarih fakýltetin támamdap, Ǵylym Akademiiasy, Shoqan Ýalihanov atyndaǵy tarih jáne etnografiia institýtynda aspirantýrada júrgen kezim. Jetekshim – tarihtyń sol zamandaǵy korifeii, atasy Manash Qozybaev.

90-shy jyldar, astan-kesteń, aýyldaǵylar kombikormdy tamaq etip, kolhoz-sovhozdar ydyrap, eldiń mazasy ketken zaman.

Al, bas qalamyz bolsa, "Almaty: qazaqtardyń astanasy, orystardyń baspanasy, uiǵyrlardyń ashanasy",- dep dál aitylǵan ǵoi. Páter jaldap turamyz. Aspiranttyń stipendiiasy jetpeidi árine. Institýttyń edenin ǵalymdar qaitqanda jýyp, vagon túsirip, jazda qurylysqa ("shabashka) baryp tiyn taýyp kelesiń. Átteń, bir bólme bolsa da turatyn jer bolsa dep, shamy jarqyrap janyp turǵan úilerdiń janynan qyzyǵa ótetin edik.

Maýsym aiynyń basynda, ol da sol, páter jaldap turatyn Áitken baýyrym (Ulyqbek aǵamyzdyń inisi) kelip, "Erteń qazyqtarymyzdy alyp, jer basyp alýǵa shyǵamyz, barasyń ba?",- dedi. Barmaǵanda, qalamsaptan basqa joǵaltatyn túgim joq. Ertesinde, qazyqtarymzdy qushaqtap, jettik "Orbitanyń" joǵary jaǵyndaǵy jerge.

Negizi, ózimizdiń ýniver balalary, tarih, zań, filologiia, matematika, himiia jáne t.b fakýltetterdi támamdap, páter jaldap, ǵylym qýǵandar, stajer men aspiranttar, jas muǵalimder. Erteńine jáne ary qaraiǵy kúnderi basqa oqý oryndarynan, jumysshy jastardan, tigin fabrikalary jataqhanalarynan baspanam bolsa dep kúizelgen jas otbasylar jinala bastady.

Jeltoqsannyń lebi bolar, bilikte áli de otyrǵan "úlken aǵa" ókilderi dir ete túsken bolýy kerek, hatshylar, apparatchikter, OMON basshylary kele bastady.

"Ketpeimiz. Atamyz qazaqtyń qasyq qany tamǵan, óz jerimiz!",- dep qoiamyz. Ishińnen oilap qoiasyń, aspirantýra támamdalyp, kandidat ataǵyn alýǵa bir qaldam qaldy aý", - dep. Árkimniń óz kishkene joǵaltatyny bar. Bir jaqsysy, bala-shaǵa tórkininde, Vannovkada. Sotovyi telefon joq, habarsyz. Biraq, baspana janǵa batyp barady. Meili, Napoleon aitqandai: "voina – plan pokajet!".

Ketpedik. Kiiz úi tigildi. Qalaǵa tarap, jataqhana, oqý oryndaryn aralap eldi jinaýǵa tyrysamyz. Keshten bastap qyzý talqylaý. Tek qana qazaqsha sóileimiz, áitpese osynsha shtraf, ortadaǵy tabaqqa salasyń (shalaqazaqtardyń aqshasyn jinap, tamaq pisiresiń).

Elge qandai qyzmet jasaimyz, neni ózgertemiz?! "Qarabaýyr qasqaldaq, qaida ushtyń pyr pyrlap..", "Meniń elim", Abai, Omar Haiiam, Jami, Firdoýsi, Shámshiniń óleńderi, Muhtar Shahanov, Muqaǵali, Oljas, Fariza, Esenberlin, Sáken, Aitmatovtardy aityp, rýhtaryn kóterip, janyp turǵan jastar edik.


Qazaq jastaryna defitsit – kitap, jańa óleńder, aitys óneri boldy. Kitaptardy kezektesip, tozyǵy jetip tesilgenshe izdep júrip, túnimen oqyp, kelesimiz alatyn edik.

Bir basshylardyń kelip: "Tarańdar, qaityńdar, bul zańsyz!",- dep sóilegenderin tyńdap turǵanmyn, bir maior jeńimnen tartyp, ońashaǵa ymdaidy.

Qolymnan qysyp: "Qaitpańdar. Shydańdar. Bilik qorqyp otyr." dedi.

86-dan keiin militsiiany unatpai júrgenbiz, ne senerimdi, ne senbesimdi bilmei dańmyn. Taǵy bir, salmaqty, susty gorkomnan, kelgen aǵalar, tamaǵyn jyrtyp, aiqaiǵa basqandarmen sóilesip júr.

Keiinnen bildik qoi, qyzyldyń qyspaǵynda bolsa da qazaǵyna qyzǵyshtai shyryldap júrgen Baltash Tursynbaev pen qazirde otstavkadaǵy general Asyl Kenei Saǵymjan aǵalarymyz ekenin.


Qyzyǵy aldyda…Qazirde oilap otyrsam, "kýklovod" joǵaryda eken.

Bir kúni Nýrkadilov degen myqty keldi, dep shý ete qaldy bári. Zamanbek aǵamyzdy sonda alǵash kórýim.

Mynandai, qasyna barýǵa dátiń barmaityn susymen basatyn kisi keldi, Endi qalai bolar eken dep turmyz. Barshamyzben qazaqsha amandasyp, hal-jaǵdai surasyp, "Al endi kimsińder, ne oilap otyrsyńdar?",-dedi. Ne deimiz. Baspanasyz, jetimdermiz dep jamyrap berdik.

"Alǵan soń, anaý sý qoimasynan ary, taýǵa deiin biraq almaisyńdar ma", dedi, qaljyń – shynyn aralastyryp.

Sál oilanyp: "Endi, bári zań aiasynda bolsyn. Men qalalyq atqarý komiteti basshysymyn. Sonda kelińder, aqyldasaiyq",- dedi.

Ertesinde, ortamyzdan delegatsiia shyǵaryp, kelissózderge baryp júrmiz. Ol kisiniń orynbasry Serik Abdrahmanov aǵamyz, Jibek Omarhanqyzy apaiymyz (umytpasam), qazaqqa kúieý bala Viktor Hrapýnov bar eken.

Bári jyly júzben qarsy alady, shailaryn berip aqyldasady. Biz ań-tańbyz. Aqyry, sol ózderi otyrǵan ǵimarattyń (Abylai han – Gogolden joǵary) 3-shi qabatyndaǵy dańǵaradai májilis zalyn bizge berip qoidy. Jer alatyndardyń dokýmetterin jinańdar, papkaǵa tigińder,- deidi.


Araldan, Semeiden, Qaraqalpaqstannan, eldiń ár túkpirinen jan baǵyp kelgen qazaqta qaidaǵy qujat. Ol kezde qala tirkeýge (propiska) jabyq bolatyn. Keńestiń qyzyl pasporty, balalarynyń týýy týraly kýálik kóshirmeleri, boldy. Bar dokýment osy. Olardy papkalarǵa salyp tirkep, jinap jatyrmyz.

"Shańyraq" baspanasyzdar uiymy qurylyp, basshy etip ýniversitetti endi támamdaǵan Medet Quljabaev baýyrymyzdy taǵaiyndap, jumys komitetine Jeńis Sabraimov, Toqtasyn Ómirzaqov, Dáýren aǵa,,Janat jáne taǵy birneshe jigitter kirdik.

Aqyry, tizimder jasalyp, jazdyń ystyǵynda tizimmen jer taratýǵa shyǵamyz. Mi dala. Jol, jaryq, sý, balabaqsha, mektep joq, mynaý qalai eldi meken bolady eken,- dep te oilap qoiamyn.

Sol tirilikpen, keiinnen Alma-arasannan "Han táńiri", razvilkada "Dýman", tómende "Shańyraq", Tóle bidiń bitken jerinen "Altyn besik" yqshamaýdandary paida boldy.

Jer alǵanymyz durys qoi, qazir qaida turamyz?,- dep batyldanyp alǵansyń, qaladaǵy bos ǵimarat, jataqhanalardy basyp alý bastaldy. Vinogradov,88 (qazirde Qarasai batyr) burynda KazGÝdiń matfaginiń jataqhanasy bosap qapty dep sonda men de kirip aldym.

Ortalyq eski monsha men osy jataqhana 1937 jyly salynyp, tozǵandyqtan, qulatylsyn degen qaýly bar eken. Qulatý baǵasy 110 000rýbl. Ony, sol kezdegi "Medeý bank" (Kazkommertsbank) Sýhanberdin Nurjan ýaqytsha qarjylandyryp, Alla razy bolsyn rektor Áshirbek Syǵaev marqum aǵamyz satyp berdi.Eki jyldan soń ǵimaratty satyp 133 otbasyna úi alýǵa 400 000r tarattyq. Sonda, joǵarydan: "ana murttyǵa aityńdar, qazaqtan basqaǵa satsa, jerdiń túbinen murtynan súirep shyǵaryp, sazaiyn berem!",- dep sálem aityp jiberipti.

Taǵy bir jai. Propiska joq dep zar jylap júrgende, sol kezdegi, qalalyq pasport stolynyń basshysy polkovnik Shortanbaev Jumahan aǵamyz, bir pasportistin jataqhanamyzǵa otyrǵyzyp qoiyp, barlyǵymyzdy qalaǵa tirkep berdi.


Keiin estidik qoi. Sol aǵalarymyzdyń aqylymen, stýdent jataqhananyń 3-i qabaty, shet bólmede, elektr plitkasyna azdap sý quiylǵan júndi bir ydysqa salyp, qainatpaq bolyp, "umytyp ketedi – mys", biraq tútin bastalyp, bólme órtene bastaǵanda, órt sóndirgishter jyldam arada kelip jetip, sóndiredi. Sol, "órtenip ketti" dep stýdentteri men sonda sanaly ǵumyrlaryn ótkizgen dekannan bastap, hatshyǵa deiin, qazirde "Baiken" meshitine qiǵashtap qarsy jaqta turǵan jańa úilerden páterler alyp kóship ketti.

Sonymen, Almaty qalasyndaǵy qazaq jas otaýlar turatyn jataqhanalar otbasylyq úiler bolyp tirkelip, mekemelerdiń balansyndaǵy áleýmettik nysanalar bolyp tabylatyn balabaqshalardy, turǵyn úiler retinde tirkeýge múmkindikter jasaldy.

Keiinnen estidik: qalada bir ǵana 12-i qazaq mektebi qalypty, turǵyndpryń 20 paiyzyn ǵana qurappyz.

Osy úlken sharalardy jasap júrip, qazirde alpystan aýqymdaǵan qurdastarymmen birlesip, úlken qyzmet jasap júrgenimizdi ańdamappyz. "Otyzynda orda buzbaǵan, qyrqynda qamal almaidy!",- degen atamyz qazaq. Biz óz qamalymyzdy alyppyz…

Osynshama jyl aitylmai kelgen syrlardy aityp ótip, aty atalǵan jáne atalmaǵan, syrtymyzdan qoldap, eli úshin qyzmet etken aǵalarymyzǵa razylyǵymyzdy bildirgimiz keledi.

Halyq, óz erlerin umytpaidy! Keiingi talas – tartys ol bólek. Biz tek sol kezdegi atqa qonǵan azamattardyń nietin, qyzmetin aityp eske alyp otyrmyz. Aldyńǵylar baqilyq bolyp ketip jatyr, qalǵandaryńyzǵa otyz jyl oiymyzdaǵyny el atynan bildirsek jáne de jastarǵa ǵibrat bolsyn degen niet.

Sonymen, aǵalardań artynda turyp, jer taratyp, propiska jasatyp, Almaty shaharyn qazaqtandyrǵan  kim eken? Ol – qazaqtyń birtýar azamaty, qazaq degende bárine barǵan – bizdiń Zamanbek Nýrqadilov aǵamyz. Árine, ol kisi de odan joǵary aǵalarmen kelisip jasaǵan bolar. Shyny kerek, ol jaǵyn bile bermedik. Qazirgi ortamyzdaǵy aǵa býyn bizden kóbirek biledi ǵoi. Bizdiki tek, aǵalarǵa aitar alǵys qana.

Madiiarov Mirhat,


tarih ǵylymdarynyń kandidaty, din jáne qoǵamdyq qatynastar eksperti.


Almaty. Mamyr 2020 jyl