Freedom Inside '26

A.Aiymbetov: "Qoryqpadym, qobaljydym"

A.Aiymbetov: "Qoryqpadym, qobaljydym"

«Qazaq jastarynyń ǵaryshqa ushqanyn qalaimyn»


Kúni keshe ǵana ǵaryshqa ushyp áp-sátte Qazaqstandaǵy eń tanymal adamǵa ainalǵan Aidyn Aiymbetov sońǵy ýaqyttary el-eldi aralap, ǵaryshqa ushqandaǵy áserimen bólisip júr. Mundai kezdesýlerdiń basty maqsaty jastardy otanshyldyq sezimge úndeý bolyp tabylady. Biraq kezdesý jaiynda habar taratqan keibir áriptesterimiz elimizdi ǵarysh salasy damyǵan elderdiń qataryna qosyp, sypyra maqtap júrgeni jasyryn emes. Shamasy olar kópirme sózben Qazaqstandy ǵaryshtyq derjavalardyń qataryna qosýdy kókseitin bolsa kerek.


Айдын02
Айдын02


Taiaýda Almaty qalasy ishki saiasat basqarmasynyń bastamasymen Aidyn Aiymbetov Azamattyq aviatsiia akademiiasynda bolashaq aviatsiia mamandarymen kezdesip, olardyń suraqtaryna jaýap berdi. Óz kezeginde Azamattyq aviatsiia akademiiasynyń rektory Muhtar Baijumanov jiynnyń maqsatyn aityp ótkennen keiin, kópirme sózden qashyp, jastar men ǵaryshkerdiń emen-jarqyn sóilesýine múmkindik týǵyzyp, áserli áńgimeni estip, tanym kókjiegimiz óse túskendei boldy. Áp degennen-aq, ǵaryshker men bolashaq ushqyshtardyń arasynda tartymdy suhbat órbidi. Óz kezeginde Aidyn Aiymbetov stýdentterge «Men buǵan deiin kóptegen ujymdyq kezdesýde bolyp, jastardyń suraqtaryna jaýap berdim. Men úshin búgingi kezdesý erekshe bolatynyna senimdimin. Óitkeni, men búgin bolashaq ushqyshtarmen, iaǵni, áriptesterimmen kezdesip otyrmyn. Muhtar myrza maǵan akademiianyń materialdyq tehnikalyq bazasy men jańadan alynǵan jattyǵý manejderin kórsetti. Mańyzdy qurylǵylardy kúndelikti sabaq barysynda paidalanyp júrgen akademiia túlekteri bolashaqta  bilikti ushqysh bolyp shyǵatynyna senim zor. Sizderge osy múmkindikti barynsha paidalanýǵa keńes beremin», – dep jastarǵa aǵalyq keńesin aitty. Osy rette qur sózden qýyrdaq qýyrmai, ǵaryshker men jastardyń arasynda órbigen áserli áńgimeni qysqasha gazet oqyrmandarynyń nazaryna usynýdy jón sanap otyrmyz.


 


Айдын04
Айдын04
Suraq: Aidyn aǵa, ǵaryshqa ushqanda biraz ǵylymi-tájiribelik synaqtar júrgizgenińizdi bilemiz. Tájiribe barysynda tosyn oqiǵalar oryn almady ma?


Aidyn Aiymbetov:


– Ǵarysh keńistigine kóterilgende men qazaq ǵalymdarynyń tapsyrysy boiynsha fizika-tehnikalyq, mediko-biologiialyq 20-ǵa jýyq ǵylymi tájiribe júrgizdim. Bulardyń bári otandyq ǵylymdy damytý úshin asa qajet jobalar. Tájiribe barysynda keibir zattardyń tartylys kúshinen tys ǵarysh keńistiginde qandai kúige túsetinin baqylap, ony beinataspaǵa túsirip, ǵalymdarǵa jetkizip berdim. Taiaýda bir ǵalym ǵaryshta júrgizilgen tájiribeniń arqasynda ǵylymda mańyzdy tórt ǵylymi-zertteý jumysy qolǵa alynǵanyn aityp, qýantty. Sonymen qatar ýltrakúlgin sáýlelerdi túsiretin arnaiy kameramen ǵarysh keńistigindegi gamma sáýlelerin túsirip aldym. Bul zertteýdiń mediko-biologiialyq mańyzy zor. Ǵalymdarymyz aldaǵy ýaqytta osy materialdardy paidalanyp, radiatsiia sáýlesin keń kólemde zertteidi. Al oqys oqiǵaǵa keletin bolsaq, tájiribe júrgizý barysynda eshqandai tótenshe oqiǵa bolǵan joq.


Suraq: Sizdiń mamandyǵyńyz ushqysh pa?


Aidyn Aiymbetov:


– Iá, men – ushqyshpyn. Biraq men sizder siiaqty jolaýshylar ushaǵyn basqarmaimyn. Áskeri joiǵysh ushaqtardy tizgindeitin mamanmyn.


 


Suraq: Ushqysh, ǵaryshker bolýdy bala kezińizde armandadyńyz ba?


Aidyn Aiymbetov:


– Adamzat balasy alǵash ret ǵaryshqa ushqan qazaq topyraǵanda týǵan balalar sekildi men de ǵaryshker bolýdy armandadym. Keiinnen eseiip, joǵary synypqa aiaq basqanda izgi armanymdy iske asyrýdyń joldaryn qarastyra bastadym. Keńes zamanynda ǵaryshqa ushqan azamattardyń kópshiligi áskeri ushqyshtar edi. Sondyqtan ǵaryshker bolý úshin aldymen áskeri ushqysh bolý kerek ekenin túsindim. Sonymen qatar kúrespen ainalysqan adamdardyń ǵaryshqa ushqanda organizmi ǵarysh keńistigine tez beiimdeletinin bilip, biraz jyl kúrespen de ainalysqan kezderim boldy. Osylaisha tyńǵylyqty daiyndyq pen tynymsyz izdenistiń arqasynda armanyma qol jetkizdim.


Айдын 03
Айдын 03


Suraq: Bolashaqtaǵy josparyńyzben bólisseńiz?


Aidyn Aiymbetov:


– Aldaǵy ýaqytta «Qazǵaryshta» qyzmetimdi jalǵastyramyn. Sonymen qatar ǵaryshqa taǵy bir márte ushý oiymda bar. Degenmen ǵaryshqa qazaq jastarynyń uzaq merzimge ushqanyn qalaimyn. Óitkeni meniń jasymda ǵarysh keńistiginde uzaq ýaqyt aialdaý qaýipti. Ǵaryshker meilinshe jas bolsa, ǵarysh keńistiginde uzaq ýaqyt bolatyn múmkindigi bar. Sondyqtan qazaq jastarynyń  ǵaryshqa ushqanyn qalaimyn.


 


Suraq: Siz áskeri ushqyshsyz. Al bizder bolashaqta azamattyq aviatsiia salasynyń ushqyshy bolýǵa talpynýdamyz. Maman retinde aityńyzshy, áskeri ushqysh pen azamattyq aviatsiia salasy ushqyshtarynyń arasynda qandai erekshelikter bar?


Aidyn Aiymbetov:


– Dál osy suraqqa jaýap beretin qyzyq ázil bar. Ony ózderińiz de biletin shyǵarsyzdar. Sondyqtan ony aitpai-aq qoiaiyn. Shyndyǵynda áskeri ushqysh pen azamattyq aviatsiia salasy ushqyshtarynyń arasynda ózindik erekshelik bar. Azamattyq aviatsiia salasy ushqyshtary birinshi kezekte jolaýshylardyń qaýipsizdigin esepke alyp, ushaqty basqarady. Óitkeni úlken lainerdiń ishinde jas ta, kári de otyrady. Al áskeri ushqyshtar istrebitelmen ushyp kele jatyp 1,5 sekýnd ishinde 60 gradýsqa shalt buryp, kúrdeli manevrlar jasai alady. Sondyqtan eki sala pilottarynyń ushaqty basqarýda ózindik erekshelikteri bar. Sondyqtan áskeri ushqyshtardy azamattyq aviatsiia salasyna jumysqa qabyldai bermeidi (kúldi).


Suraq: Ǵarysh keńistiginde jer sharynan qandai da bir qyzyq qubylystar kóre aldyńyz ba?


Aidyn Aiymbetov:


– Ǵaryshkerler arasynda «eger ǵaryshtan oqys jaitqa kýá bolyp, tosyn jaitty kórseń, ony birden psihologqa aitpa» degen ázil bar. Ǵarysh keńistiginde tótenshe bir qublysty kórip, kýá bolmadym. Biraq soltústik poliýstiń kún nuryna malynýy maǵan qatty áser etti. Bul kórinisti tilmen aityp jetkizý múmkin emes. Tek qana kórý kerek.


Suraq:  Ǵaryshtan jerge qaraǵanda kórkimen kóz tartqan jer boldy ma?


Aidyn Aiymbetov:


– Boldy. Ol – keń baitaq Qazaq jeri. Óitkeni qazaq jerinde ózen men kól, taý, ný ormanǵa oranǵan aimaq pen shóleit jerler bar. Osy tabiǵat ananyń ǵajaiyp úilesimi ǵaryshtan kózge birden shalynady. Bul – shyn sózim. Senińizder.


Suraq: Aityńyzshy, ǵaryshtan ózge ǵalamsharlar jaqsy kórine me?


Aidyn Aiymbetov:


– Ǵaryshtan ózge ǵalamsharlardy tamashalaýdy sózben aityp jetkize almaimyn. Bizder atmosfera qabatynan ózge ǵalamsharlardy múlde kóre almaimyz. Ǵaryshta mundai kedergi bolmaǵandyqtan ózge ǵalamsharlardy anyq kórýge bolady. Mars, Iýpiter, Satýrn bári-bári qol sozym jerde turǵandai áserge qaldyrady.



Suraq: Ǵaryshtan oralǵannan keiin dúnietanymyńyzda qandai da bir ózgerister oryn aldy ma?


Aidyn Aiymbetov:


– Óte oryndy suraq. Bizder jer betinde júrgende jer ananyń sheti men shegi joq keń dúnie dep elestetemiz ǵoi. Al ǵaryshtan qaraǵanda jerdiń tuńǵiyq keńistik turǵan qorǵansyz planetalardyń biri ekenin baiqaisyń. Ǵarysh kemesiniń illiýminatorynan qaraǵanda jersharyn aialaýdyń qanshalyqty mańyzy zor ekenin túsindim. Osy turǵydan alǵanda jan dúniemde biraz ózgerister boldy.


Suraq: Ǵaryshqa usharda qandai da bir qorqynysh, qobaljý sezimin bastan keshtińiz be?


Aidyn Aiymbetov:


– Qorqynysh bolmasa da, qobaljý sezimi boldy. Óz basym talai ushý-jattyǵýlarynan  ótip, boiymdaǵy qorqynyshymdy jeńdim dep oilaýshy edim. Biraq «Soiýz TM-18M» kemesine minip, barlyq liýkter jabylyp, alyp mashina ot alǵanda biraz qobaljydym. Óitkeni, 200 million attyń kúshi bar alyp zymyran dirildep, jerden kóterilgende, onyń kúsh-qýaty kimdi bolsa da qobaljytar edi.


Suraq: Ǵaryshta sý keńistikte qalqyp júretinin bilemiz. Jýyný barysynda qiyndyq týyndamady ma?


Aidyn Aiymbetov:


– Ǵaryshkerler jýynbaida, tek súrtinedi (kúldi). Óitkeni sý denege juqpaidy. Sondyqtan bizder uiqydan turǵan bette arnaiy dymqyl súrtkishtermen súrtinip, tazalyq saqtadyq.


Suraq: Salmaqsyzdyq jaǵdaiynda uiyqtaý qiyndyq týǵyzbai ma eken?


Aidyn Aiymbetov:


– Ǵaryshqa ushqanymda kósilip jatyp uiyqtaýdyń qanshalyqty mańyzdy dúnie ekenin túsingendei bolym. Óitkeni ǵaryshta tartylys kúshi bolmaǵandyqtan  kúni-túni aýada qalyqtap turasyń. Ádette bizder jastyq jastanyp, basymyzdy yńǵaiymyzsha qisaityp, uiqyǵa bas qoiamyz ǵoi. Al ǵaryshta basyńdy qalaǵan jaǵyńa qisaityp uiyqtai almaisyń. Tek sulyq jatyp uiyqtap ketesiń.  Sondyqtan ǵaryshta bolǵan sátimde jerde jatyp uiyqtaǵandy qatty ańsadym.


Айдын052
Айдын052


Daiyndaǵan Nurlan JUMAHAN.