Qazan aiynda North Caspian Operating Company (NCOC) investorlar konsortsiýmy 5 mlrd dollardy quraityn ekologiialyq aiyppul boiynsha Qazaqstan Úkimetimen aradaǵy kelissózderdi qaita jandandyrdy, dep jazady Dalanews.kz.
Aita ketsek, 2024 jyldyń basynda Qazaqstan Úkimeti NCOC konsortsiýmyn ken ornynda tym kóp kúkirt kólemin saqtaǵany úshin 2,3 trln teńge (sol kezde 5 5,1 mlrd dollar) kóleminde aiyppul tóleýge mindettedi. Sarapshylar Qazaqstan NCOC-taǵy óz úlesin arttyrý úshin osyndai amalǵa baryp otyr degen pikirde. Al munai sektoryndaǵy iri investorlar bul aiyppen múlde kelispei, túrli yqpal etý tetikterin paidalanyp, tipti sotqa da shaǵymdanyp kórdi. Odan aitarlyqtai nátije shyqpaǵan soń endi Endi Úkimetpen aradaǵy kelissózderdi qaita jandandyrýǵa nietti.
NCOC konsortsiýmy 5 mldr dollar aiyppul ornyna Qazaqstan Úkimetine ne usynyp otyr?
"Bul aiyppul ornyna Eni, Shell, Exxon Mobil jáne TotalEnergies áleýmettik jobalarǵa 1 110 mln dollar kóleminde investitsiia salýdy, "áleýmettik damý" arnaiy qoryn qurýdy, memleketke suiytylǵan gaz jetkizý boiynsha jeńildikter jasaýdy usynady. Oǵan qosa, Qazaqstan Úkimetine bolashaqta munai kompaniialaryna qarsy osyndai talaptardy boldyrmas úshin ekologiialyq zańnamaǵa ózgerister engizýdi usynady", dep jazady Bloomberg.
Al QR Joǵarǵy soty osy aptada atalǵan ekologiialyq daýǵa bailanysty aldyn ala qaýly shyǵarýy múmkin degen aqparat ta bar.
Munai óndirýshilerdiń qorshaǵan ortaǵa keltirgen ziiany jaily
Aita ketsek, 2024 jyldyń naýryz aiynyń basynda Atyraý oblysynyń ekologiia departamenti qorshaǵan ortaǵa ziian keltirgen birqatar zańbuzýshylyqtardy anyqtady. Soǵan sáikes, NCOC kompaniiasyna ekologiialyq zańnamany buzdy degen aiyp taǵyldy. Olardyń ken ornynda saqtaǵan kúkirt kólemi ruqsat etilgen mólsherden eki ese asyp ketkeni aitylady.
Atyraý oblysynyń ekologiia departamenti anyqtaǵan zańbuzýshylyqtar tizbegi mynandai:
- qaldyq sýlardy toǵanǵa arnaiy ruqsatsyz aǵyzǵan.
- kúkirt blogyndaǵy jumystar kezinde ziiandy shańdy oqshaýlaý úshin gidro jabyndyny qoldaný turǵysynda memlekettik saraptama talaptary saqtalmaǵan.
- eki termiialyq totyqtyrý qondyrǵysynda synama alýǵa arnalǵan arnaiy qurylǵylar (shtýtserler) bolmaǵan.
- joba aiasynda qarastyrylǵan amiakty tazartýǵa arnalǵan 14 qosymsha súzgi jetkizilmegen.
- 2022 jyldyń 3 tamyzynda shiki gazdyń bólinisi jáne ekologiialyq ruqsatsyz ony jaǵý saldarynan qorshaǵan ortaǵa ziian keldi.
- lastaýshy zattardyń shyǵaryndylary belgilengen normalardan asyp ketken.
- "Bolashaq" munai men gaz kesheni qondyrǵysyn daiyndaý kezinde kúkirtti saqtaý alańdaryna jetkizilgen kúkirt ruqsat etilgen mólsherden artyq bolǵan.
- gaz ben ózge de himiialyq suiyqtyqtar saqtalatyn Batys Eskene temirjol kesheni aimaǵyndaǵy kúkirtsýtektiń deńgeii jobalyq qujattarda kórsetilgen normadan asyp ketken.
- qorshaǵan ortany qorǵaý boiynsha josparlanǵan sharalardy durys atqarmaý: 2020-2022 jyldar aralyǵynda múlde aǵash otyrǵyzylmaǵan.
Qarsy taraptyń áreketi
NCOC bul aiyptarmen kelispei, Astana qalasynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ákimshilik sotyna talap-aryzben júgindi. Konsortsiým profilaktikalyq baqylaý/qadaǵalaý aktisin jáne zańbuzýshylyqtardy joiý týraly nusqamany joiýdy surady, osylaisha tekserý nátijelerin jaramsyz dep tanýdy kózdedi.
Sýdia Nurlan Aýbakirov NCOC-tiń bul talap-aryzyn ishinara qanaǵattandyryp, 2022 jyldyń 13 jeltoqsanynda berilgen zańbuzýshylyqtardy joiý týraly nusqamanyń tek úsh tarmaǵynyń (3, 6 jáne 9 – redaktordyń eskertpesi) kúshin joidy. Qalǵan jeti tarmaq ózgerissiz qaldyryldy.
Kóp uzamai Bloomberg konsortsiýmnyń Qazaqstan sottarynyń ekologiialyq aiyppul tóleý týraly sheshimimen kelispei, arbitrajdyq sotqa talap aryz berýge nietti ekenin habarlady.
Esterińizge sala keteiik, Qazaqstan úkimeti eldegi eki iri munai ken ornyn – Qashaǵan (13 milliard dollar) jáne Qarashyǵanaqty (3,5 milliard dollar) igerip jatqan kompaniialarǵa qarsy halyqaralyq arbitrajdyq sotqa talap-aryz bergen. Memleket sońǵy birneshe jylda keltirilgen milliardtaǵan shyǵyndy óteýdi talap etýde. Qashaǵan boiynsha ister 2010-2018 jyldardy, al Qarashyǵanaq boiynsha 2010-2019 jyldardy qamtidy. Qazirgi tańda Jeneva men Stokgolmde osy negizde qosymsha sot protsesteri júrip jatyr.
