Taiaýda Almatydaǵy QR Prezidenti muraǵatynyń ǵimaratynda tarihshy ǵalym Mámbet Qoigeldi men Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti arhivi HH ǵasyrdaǵy saiasi qýǵyn-súrgin materialdaryn zerdeleý Ortalyǵynyń basshysy – saiasi ǵylymdarynyń doktory, professor Gúlshat Ramazanqyzy Nurymbetova «Alashorda isi» dep atalatyn 12 tomdyq zertteý eńbeginiń alǵashqy 6 tomyn jýrnalisterge tanystyrdy.
Óz kezeginde Gúlshat Ramazanqyzy 12 tomdyqtyń qalǵan bóliginiń de jaqyn arada jaryqqa shyǵatynyn aitty.
– Alash ardaqtylaryn aqtaýǵa qatysty buǵan deiin biraz zertteýler jariialandy. Jańadan shyqqan kóptomdyqta buryn halyqqa beimálim bolyp kelgen derekterdi jariialaýǵa kúsh saldyq. Alǵashqy 6 tomdyqtyń ózinde buǵan deiin esh jerde jariialanbaǵan tyń derekter men fotosýretter kezdesedi. Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi komissiia músheleriniń jinaǵan materialdary sol kezdegi saiasi ahýaldy dál sipattaidy. Biz 12 tomdyqta tek Alash arystarymen ǵana shektelmedik, sonymen qatar sol jyldary ámirshil-ákimshil júieniń repressiiasyna ushyraǵan dáýletti adamdar men dini qairatkerler týraly tyń derekterdi de jinadyq, – dedi Gúlshat Ramazanqyzy.
Jyl basynda Astanada Memlekettik keńesshi Erlan Qarin komissiia múshelerin jinap, úsh jyldan astam ýaqyt júrgizilgen jumystardyń qorytyndysyn jasady. Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi komissiia jumysynyń arqasynda Qazaqstandaǵy repressiia jyldarynda oryn alǵan tarihi ádiletsizdikterdi qalpyna keltirip, saiasi qýǵyn-súrginge ushyraǵan myńdaǵan adamdy aqtady. Qazaqstannyń ár aimaǵynda qýǵyn-súrginge ushyraǵan tulǵalar anyqtalyp, olardyń tizimi jasaldy. Bul tizimder arhivtik derekter negizinde qurastyryldy.
Tarihi zertteýler barysynda kóptegen arhivtik qujattar ashylyp, sol arqyly saiasi qýǵyn-súrgin oqiǵalary týraly aqparat naqtylandy. Komissiianyń zertteý nátijeleri boiynsha zańsyz sottalǵan azamattar tolyqtai aqtalyp, olardyń quqyqtary qalpyna keltirildi.
Kezdesý barysynda belgili tarihshy Mámbet Qoigeldi Alashordanyń qazaq jerindegi alǵashqy ult-azattyq qozǵalys bolǵanyn atap ótti:
– Patsha ókimeti ult-azattyq máselesin kótergen azamattardy ustap, túrmege jaýyp, qazaq jerinde memleket qurý máselesin kún tártibinen túsirýge tyrysty. Keiinnen Keńestik ideologtar da Alash arystarynyń sońyna túsip, olardy qýǵyn-súrginge ushyratty. Biz shyǵarǵan 12 tomdyq eńbekten sol kezdegi saiasattyń qalai júrgizilgenin tarihi qujattar arqyly anyq kórýge bolady. Bul qujattardyń rýhani kúshi bar dep esepteimin.
Kórshi memleketterde de bul baǵytta jumystar júrgizilýde, biraq Qazaqstanda bastalǵan jumystar aýqymy jaǵynan keńirek. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń komissiia quryp, bul isti memlekettik deńgeide júrgizýge múmkindik bergenine tarihshylar dán riza. Sondai-aq, komissiia jumysyna tóraǵalyq etken Erlan Qarinniń de eńbegi zor ekenin aita ketken jón. Alash arystarynyń asyl armandary bizge kúsh-qýat beredi dep senemin.
Elimiz úshin qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý maqsatynda aldaǵy ýaqytta da tarihi zertteýler júrgizý mańyzdy bolyp qala beredi. Komissiianyń jumysy totalitarlyq kezeńniń zardaptaryn joiýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam boldy.
