7 ماۋسىمدا تٷركييادا پارلامەنت سايلاۋى ٶتتٸ. سايلاۋعا 20 پارتييا تٷسكەنٸمەن, نەگٸزگٸ بەسەكە قازٸرگٸ پرەمەر-مينيستر احمەت داۋىتوعلۋ ليدەرلٸك ەتەتٸن ەدٸلەت جەنە دامۋ پارتيياسى; اتاتٷرٸك نەگٸزٸن قالاعان رەسپۋبليكاشىل حالىق پارتيياسى; تٷرٸكشٸلدٸك يدەياسىنىڭ بەلگٸلٸ ٶكٸلٸ الپارسلان تٷركەش قۇرعان ۇلتشىل ەرەكەت پارتيياسى; 90 جىلدارى تٷركييا بيلٸگٸندە بولعان رەفاح, ونىڭ جالعاسى بولعان فازيلەت پارتيياسىنىڭ كەيٸنگٸ بۋىنى رەتٸندە سانالاتىن ساددەت(باقىت) پارتيياسى جەنە كٷرت قاۋىمىنىڭ سٶزٸن سٶيلەيتٸن حالىقتار دەموكراتيياسى پارتيياسى سىندى بەس پارتييا اراسىندا ٶتتٸ.
سايلاۋ نەتيجەسٸ بويىنشا, بيلٸك پارتيياسى سانالاتىن ەدٸلەت جەنە دامۋ پارتيياسى 40,92 پايىز داۋىس جيناپ پارلامەنتتەگٸ 550 ورىننىڭ 258-ٸنە, رەسپۋبليكاشىلار 132-ٸنە, ۇلتشىلدار 80-ٸنە, دەموكراتييانى تۋ ەتكەن كٷرت پارتيياسى 80 ورىنعا يە بولدى. تٷركييا قوعامى بيلٸك پارتيياسى سانالاتىن AKP-نٸڭ بۇل جولى 2011 جىلعى سايلاۋعا قاراعاندا 9% از داۋىس جيناعانىن جاپپاي تالقىلاپ جاتىر. ەل ٸشٸندەگٸ باق «ەردوعاننىڭ كٷنٸ بٸتتٸ» دەپ جارىسا جازدى.
بٸز بۇل رەتتە, تٷركييا سايلاۋىنىڭ سٸز بٸلمەيتٸن قىر-سىرىنا, بيلٸك پەن بۇقارانىڭ ەلدٸڭ ەرتەڭٸ مەن ەندٸگٸ قادامدارىنا قاتىستى ۇستانىمدارىنا زەر سالۋدى جٶن كٶردٸك. ەۋەلٸ تٷرٸك پارلامەنتٸنٸڭ قۇرىلۋىنان باستايىق.
تٷركييا(Türkiye) – «بۇل توپىراققا تٷرٸك يە» ماعىناسىنان كەلٸپ شىققان اتاۋ. تٷرٸك مەملەكەتٸنٸڭ جارييالانۋى مەن اياعىنان تٸك تۇرۋى اتاتٷرٸك ەسٸمٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى. مۇستافا كەمال – (19.05.1881) وسمانلى دەۋٸرٸندە تٷرٸكتەر يەلٸگٸندە بولعان سەلانيك(ورىسشاسى سالونيك. 1912 جىلى گرەكتەر يەلٸگٸنە ٶتتٸ. گرەتسييانىڭ ەكٸنشٸ ٷلكەن قالاسى) قالاسىندا ٶمٸرگە كەلدٸ. ونىڭ قايراتكەرلٸك جولى وسمانلى يمپەراتورلىعىنىڭ باسشىلىق رەجيمٸنە(ابدۋل-حاميد ٸٸ بيلٸگٸ تۇسى) قارسى سٶز ايتۋىنان باستالادى. ىستامبۇلدا بيلٸكتٸڭ كٶزٸنە ٸلٸككەن ول, 1905 جىلى ىستامبۇل ەسكەري اكادەميياسىن بٸتٸرە سالا شامعا(ول كەزدەگٸ وسمانلى توپىراعى. سيرييا) ەسكەري قىزمەت اتقارۋعا جٸبەرٸلٸپ, ورتالىقتان ۇزاقتاتىلدى. 1907 جىلى قايتىپ كەلگەن سوڭ, «جاس تٷرٸكتەر» تاراپىنان قۇرىلعان, تٷرٸكشٸلدٸك يدەياسىن ۇستاناتىن بٸرلٸك جەنە ٸلگەرٸلەۋ(İttihat ve Terakki) قوزعالىسىنىڭ قۇرۋشى ليدەرلەرٸ ەنۋار پاشا, جەمال پاشا, تالاات پاشالارمەن تانىسادى. بۇل قوزعالىس وسمانلى بيلٸگٸندە پارلامەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن ورناتىپ, دەموكراتييالىق دامۋ جولىن قۋاتتايدى. وسى كەزەڭدە تٷرٸكشٸلدٸك يدەياسى مۇستافا كەمالدىڭ قانىنا سٸڭدٸ.
گەرمان يمپەرياليستەرٸنٸڭ پاتشالىق رەسەيگە سوعىس اشۋىمەن باستالعان بٸرٸنشٸ دٷنيە جٷزٸلٸك سوعىستا, نەمٸستەر ىقپالىندا بولعان تٷرٸك توپىراعىنىڭ سوعىس ٶرتٸنەن امان قالۋى مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. بۇل تۇستا پودپولكوۆنيك شەنٸندەگٸ مۇستافا كەمال ەسكەري مينيسترٸلٸكتەن ٶزٸ سۇرانىپ, ۇلى بريتانييا جەنە ونىڭ وتارىنداعى اۆسترالييا سىندى بٸرنەشە مەملەكەتتٸڭ تٷرٸك توپىراعىنا باسىپ كٸرمەكشٸ بولعان گالليپول(Gelibolu) سوعىسىندا قولباسشىلىق ەتۋشٸلەردٸڭ بٸرەۋٸ بولادى. شاناققالا(Çanakkale) قورعانىسى ٷشٸن سوعىستا ٶزٸندٸك ۇرىس تاكتيكاسىمەن ستراتەگ رەتٸندە ەرەكشە كٶزگە تٷسكەن جاس قولباسشى مۇستافا كەمال 1915 جىلى پولكوۆنيك اتاعىن الىپ ٷلگەردٸ. تٷرٸك توپىراعىن قورعاۋداعى تٷرلٸ شايقاستاردا ەڭبەگٸ سٸڭگەن مۇستافا كەمالعا 1916 جىلى 1 سەۋٸردە گەنەرال اتاعى بەرٸلدٸ. ول وسى جىلى تٷركييانىڭ وڭتٷستٸك شىعىس ايماعىن ورىس وتارلىعىنان قورعاپ قالدى.
I دٷنيە جٷزٸلٸك سوعىستا ٷشتٸك وداقتىڭ جەڭٸلۋٸنە ساي, 1918 جىلى 30 قازاندا وسمانلى كاپيتۋلياتسييانى قابىل ەتٸپ, انتانتامەن بٸتٸمگە كەلۋگە مەجبٷر قالدى. وسىدان سوڭ مۇستافا كەمال تٷركييا رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ كەرەك ەكەنٸن تٷسٸندٸ. ىستامبۇلداعى قۋىرشاق ٷكٸمەتتەن قاشىپ شىعىپ, سامسۋندا ۇلتازاتتىق كٶتەرٸلٸستەردٸڭ باسىن بٸر ارناعا شوعىرلاندىرعان ول, وتارلاۋشىلارعا قارسى سوعىس جٷرگٸزٸپ, ەل توپىراعىن ٶزگەنٸڭ ٶكتەمدٸگٸنەن ارىلتىپ, بٸرتە-بٸرتە ەلدٸڭ بيلٸگٸن قولىنا الا باستادى. مۇستافا كەمال ەل بيلٸگٸندەگٸ وسمانلىدان قالعان دٸنشٸلدەردٸڭ كەرٸ تارتپا دٷمشە ساناسىنان ەشتەڭە شىقپايتىنىن بٸلدٸ. ٶزٸنٸڭ قاجىرلى دا, قايراتتى سوعىسىندا تٷرٸكشٸلدٸك يدەياسىن تۋ ەتتٸ. ونىڭ باستاۋىمەن قۇرىلعان تٷركييا ٷلكەن ۇلت مەجٸلٸسٸ(Türkiye Büyük Millet Meclisi, قىسقاشا TBMM – 1920 جىلى, 23 سەۋٸردە قۇرىلدى) 1922 جىلى, 1 قاراشادا ىستامبۇلداعى قۋىرشاق ٷكٸمەت بيلٸگٸ «وسمانلى سالتاناتىنىڭ» كٷشٸن جويدى. 1923 جىلى 24 تامىزدا وسى مەكەمە تٷرٸك توپىراعىنا قول سالىپ وتىرعان ۇلى بريتانييا, فرانتسييا, گرەكييا سىندى ەلدەرمەن لوزاننا بٸتٸم شارتىن جاساستى. سٶيتٸپ, وسمان يمپەريياسىنىڭ قۇلاعانى زاڭداستىرىلىپ, تٷرٸك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋىنا بٸر جولا نەگٸز قالاندى. 1923 جىل. 29 قازاندا تٷركييا رەسپۋبليكاسى جارييالانىپ, مۇستافا كەمال ەل پرەزيدەنتٸ بولىپ سايلاندى. 1934 جىلى مۇستافا كەمالعا اتاتٷرٸك تەگٸ بەرٸلدٸ. ول ٶزٸنٸڭ پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمٸندە بٸردە بٸر شەت مەملەكەتكە رەسمي ٸسساپارمەن بارمادى. تٷركييامەن بايلانىستا بولعان ەلدەردٸڭ ساياسي تۇلعالارى اتاتٷرٸكپەن سٶيلەسۋگە تٷركيياعا ٶزدەرٸ كەلٸپ وتىرعان.
اتاتٷرٸكتٸڭ باستى قاعيدالارى
اتاتٷرٸك ەڭ ەۋەلٸ تٷرٸكشٸل. جوعارىدا ونىڭ «جاس تٷرٸكتەر قوزعالىسىمەن» بايلانىسى تۋرالى جازدىق. ول بيلٸككە كەلە سالا, 1924 جىلعى كونستيتۋتسيياعا «تٷركييا حالقى – دٸنٸ مەن نەسٸلٸنە قاراماستان تٷركييا ازاماتى بولعانى ٷشٸن تٷرٸك بوپ سانالادى. (Türkiye ahalisine, din ve ırk farkı gözetilmeksizin vatandaşlık itibariyle Türk denilir)», - دەپ جازدىردى.
1933 جىلى تٷركييا رەسپۋبليكاسىنىڭ ون جىلدىعىندا اتاتٷرٸك چانكاياداعى رەزيدەنتسيياسىندا بىلاي دەدٸ: «بٷگٸن سوۆەت وداعى, دوسىمىز, كٶرشٸمٸز, ورتاق سەرٸكتەسٸمٸز. قازٸر وسى دوستىققا دەگەن قاجەتتٸلٸك تۋىنداپ وتىر. الايدا, ەرتەڭ نە بولارىن ەشكٸم قازٸردەن باستاپ بٸلمەيدٸ. دەل وسمان يمپەريياسى سيياقتى, Aۆسترييا-ۆەنگرييا سيياقتى ىدىراۋى مٷمكٸن. قازٸرگٸ كەزدە قول استىندا ۇستاپ وتىرعان تۋىسقان حالىقتار تارالىپ, بٸر-بٸر ەل بولۋى مٷمكٸن. ەلەمدە جاڭا تەپە-تەڭدٸكتەر پايدا بولادى. دەل سول كەزدە تٷركييا نە ٸستەيتٸندٸگٸن بٸلۋٸ تيٸس... بٸزدٸڭ وسى دوستىعىمىزدىڭ نەگٸزٸندە تٸلٸ بٸر, دٸنٸ بٸر ٶز تەكتٸ باۋىرلارىمىز بار. ولاردى قولداپ, قولپاشتاۋعا دايىن بولۋىمىز كەرەك. دايىن بولۋ تەك سول كٷندٸ كٷتۋ دەگەن سٶز ەمەس. قازٸردەن باستاپ دايىندالۋ كەرەك. ۇلتتار بۇعان قالاي دايىندالادى. رۋحاني كٶپٸرلەردٸ مىقتى ورناتۋ ارقىلى. تٸل كٶپٸر... دٸن كٶپٸر ... تاريح كٶپٸر... تٷبٸرٸمٸزگە كٶز سالىپ, بٶلٸنگەن تاريحىمىزدىڭ ٸشٸندە بٸرٸگۋٸمٸز قاجەت. ولاردىڭ بٸزگە جاقىنداۋىن كٷتپەۋ قاجەت. بٸز ولارعا جاقىنداۋىمىز قاجەت ...»
بۇدان سىرت اتاتٷرٸكتٸڭ: «كٷندەردٸڭ بٸرٸندە بارشا تٷرٸك مەملەكەتٸمەن بٸرگە قىتاي قورعانىندا كەزٸگەتٸن بولامىز», - دەگەن سٶزٸ دە ونىڭ قانشالىقتى تٷرٸكشٸل ەكەنٸنە ايقىن دەلەل. اتاتٷرٸك 1930 جىلى, 26 قاراشادا سامسۋن ليتسەيٸندە وقۋشىلارعا تاريحتەن دەرٸس تٷسٸندٸرٸپ, كارتادان تۇران توپىراعىن سىزىپ: «بۇل – بارشامىزدىڭ اتا جۇرتىمىز», - دەگەن. ونىڭ تٷركييانىڭ العاشقى اقشاسىنا كٶك بٶرٸنٸڭ سۋرەتٸن باستىرۋى, تٷرٸك ٷلكەن ۇلت مەجٸلٸسٸنٸڭ مٸنبەرٸنە دە ازۋلى بٶرٸ باسىن قويدىرۋى كٶپ نەرسەدەن حابار بەرسە كەرەك.
اتاتٷرٸكتٸڭ بۇدان سىرت مەملەكەت باسقارۋىنا بايلانىستى رەسپبۋليكاشىلدىق(بيلٸكتٸڭ حالىقتا بولۋى), مەملەكەتشٸلدٸك(ەكونوميكالىق كٷش حالىق يگٸلٸگٸ ٷشٸن), حالىقشىلدىق(زاڭ الدىندا تٷرٸك ازاماتتارى دٸنٸنە, تەگٸنە, تٸلٸنە قاراماستان تەڭ قۇقىلى), زايىرلىلىق(مەملەكەت باسقارۋ ٸسٸندە دٸن مەن ساياساتتىڭ ارالاسپاۋى), ۇلىس بٸرلٸگٸ(حالىق پەن مەملەكەتٸنٸڭ بٸرلٸگٸ) قاعيدالارى بار.
تٷرٸك توپىراعىندا العاشقى پارلامەنت وسمانلى جىلدارىندا 1877 جىلى قۇرىلعان ۋميمي مەجٸلٸسٸ(Meclis-i umumi - قوعامدىق مەجٸلٸس) بولدى. ارادا بٸرنەشە رەت اتى ٶزگەرٸپ, اشىلىپ جابىلعان وسمانلى پارلامەنتٸ 1920 جىلى موندروس بٸتٸمٸنەن كەيٸن ىستامبۇلدىڭ وككۋپاتسيياسى سەبەبٸمەن رەسمي جابىلدى. وسى جىلى مۇستافا كەمال ىستامبۇلدان انكاراعا تابان تٸرەگەن كەيبٸر مەجٸلٸس مٷشەلەرٸنٸڭ باسىن قوسىپ تٷرٸك ٷلكەن ۇلت مەجٸلٸسٸن قۇردى جەنە ٶزٸ مەجٸلٸس تاراپىنان تٶراعا بولىپ سايلاندى. اتاتٷرٸك بۇل قىزمەتتٸ رەسپۋبليكا جارييالاپ, پرەزيدەنت بولىپ سايلانعانعا دەيٸن اتقاردى.
تٷركيياداعى پارتييالى كەزەڭ
تٷركييا پارلامەنتٸ العاشقى جىلداردا تەك پارتييالى باسقارۋ جٷيەسٸندە بولدى. 1923-1950 جىلدارى بيلٸكتٸ رەسپۋبليكاشىل حالىق پارتيياسى(CHP) يەلەندٸ. 1923 جىلى 9 قىركٷيەكتە تٷركييانىڭ العاشقى ساياسي پارتيياسى - رەسپۋبليكاشىل حالىق پارتيياسى(Cumhuriyet Halk Partisi) قۇرىلدى. پارتييا اتاۋى العاشىندا حالىق پارتيياسى(Halk Fırkası) دەپ اتالدى, 1924 جىلى پارتييا الدىنا رەسپۋبليكا(Cumhuriyet) سٶزٸ قوسىلدى. پارتييا جارعىسى رەتٸندە اتاتٷرٸك قاعيدالارى الىندى. تٷركييانىڭ تەك پارتييالى كەزەڭٸندە بٸرنەشە پارتييا قۇرىلدى, بٸراق بيلٸكتەن ورىن الا المادى. مىسالى: رەسپۋبليكا جارييالانعان سوڭ اتاتٷرٸكتٸڭ ۇلتازاتتىق كٶتەرٸلٸس كەزٸندە ٷزەڭگٸلەس بولعان جولداستارى كەزٸم قارابەكير, الي فۋات, رەفەت بەلە, راۋف ورباي, ادنان ادۆار 1924 جىلى 17 قاراشادا العاشقى وپپوزيتسييالىق كٶزقاراستاعى پارتييا - ٸلگەرٸلەۋشٸ رەسپۋبليكالىق پارتيياسىن(Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası)قۇردى. الايدا, اتاتٷرٸكتٸڭ حاليفالىقتىڭ كٷشٸن جويۋىنا قارسىلىق بٸلدٸرگەن شەيح سايد بٷلٸگٸنەن سوڭ بۇل پارتييا 1925 جىلى 5 ماۋسىمدا جابىلدى. 1930 جىلى, 12 تامىزدا اتاتٷرٸكتٸڭ ٶزٸ, جاقىن دوسى الي فەتحيگە ەركٸن رەسپبليكالىق پارتيياسىن(Serbest Cumhuriyet Fırkası) قۇرعىزدى. ەلدەگٸ دەموكراتييالىق ٶرٸستٸڭ ەكٸنشٸ تالپىنىسى رەتٸندە سيپاتتالاتىن بۇل پارتييا ٷكٸمەتتٸڭ باسىنا كەلۋٸ ٷشٸن ٷكٸمەتپەن جەنە پرەزيدەنتپەن قارسى كەلۋگە تيٸس بولاتىنى بٸلٸنگەن سوڭ ٶز ەرٸكتەرٸمەن 17 قاراشادا جابىلدى. سەبەبٸ بۇل پارتييا قۇرىلا سالىپ, حالىقتان ايرىقشا قولداۋ تاپتى. داعدارىس دەۋٸرٸندەگٸ تٷركييا ٷشٸن بيلٸكتٸڭ اۋىسۋى تيٸمسٸز ەتتٸ.
تٷركييا بيلٸگٸ ەل دامۋىنىڭ باستى باعىتى رەتٸندە ٶندٸرٸستٸ قۋاتتاندىرۋدى قولعا الدى. ۇزاق جىلدارعى بويعى سوعىستان كەيٸن ەسٸن ەندٸ جيىپ, ەتەگٸن جاڭا تٷزەگەن ەلدٸڭ ساياسي ارەناسىندا كٶپتەگەن جىلدار بويى الاۋىزدىقتار بولعان جوق. اتاتٷرٸك 1938 جىلى قايتىس بولعانعا دەيٸن پارلامەنت ونى 1923, 1927, 1931, 1935 جىلدارى تٶرت رەت پرەزيدەنت ەتٸپ سايلادى. اتاتٷرٸك پرەزيدەنت بولعان جىلداردا ەلدٸڭ پرەمەر-مينيسترٸ قىزمەتٸن يسمەت ينٶنٷ(İsmet İnönü) اتقاردى. تەك پارتييالى كەزەڭدە بيلٸك پارتيياسى رەسپۋبليكاشىل حالىق پارتيياسىنىڭ اتقارعان نەگٸزگٸ جۇمىستار: اتاتٷرٸك ۇسىنعان رەفورمالاردى قابىلداپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ العا باسۋىنا جاعداي جاسادى. ەڭ باستىسى ەلدە ترانسپورتتىق ماگيسترالدار كٶپتەپ سالىنىپ, اۋىر ٶنەركەسٸپ, اۋىل شارۋاشىلىعى قارىشتاپ دامىدى. كٶپتەگەن ٶندٸرٸستٸك مەكەمەلەر, بانكتەر قۇرىلىپ, مەملەكەت قازىناسى مولايدى.
1938 جىلى, 11 قاراشادا اتاتٷرٸك قايتىس بولعان سوڭ, يسمەت ينٶنٷ پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. وسى قىزمەتتە 1950 جىلى, 22 مامىرعا دەيٸن وتىردى. ونىڭ پرەزيدەنت قىزمەتٸ كەزەڭٸندە اتقارعان باستى جۇمىسى تٷركييانى II دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس ٶرتٸنەن امان الىپ قالدى. فرانتسييا وتارىنا 1921 جىلى ٶتٸپ كەتكەن حاتاي وبلىسىن 1938 جىلى تٷركييا تەرريتوريياسىنا قوسىپ الدى.
تٷركييادا دەموكراتييانىڭ شىنايى قالىپتاسۋى 1950 جىلدان باستالادى. 1946 جىلى, 7 قاڭتاردا قۇرىلعان دەموكراتييالىق پارتييا 1950 جىلعى سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتٸپ, پارتييا تٶراعاسى ادنان مەندەرەس پرەمەر-مينيستر, پارتييانى قۇرۋشى جەلال بايار(وسمانلى كەزٸندە مەجليسي مەبۋسا پارلامەنتٸ مٷشەسٸ, اتاتٷرٸكتٸڭ سوڭعى پرەمەر-مينيسترٸ بولعان, 103 جاس جاساعان قايراتكەر) تٷركييانىڭ 3 پرەزيدەنتٸ بولىپ سايلاندى. بۇل بيلٸك بۋىنى ٶز كەزەگٸندە كورەي سوعىسىندا وڭتٷستٸك كورەياعا ەسكەر جٸبەرۋ ارقىلى 1952 جىلى, 18 اقپان تٷركييانى ناتو مٷشەلٸگٸنە قابىلداتتى. پرەمەر-مينيستر ادنان مەندەرەس ٷكٸمەتٸ 1952 جىلى 13 ناۋرىزدا ارنايى قارار قابىلداپ, التايدان اۋىپ, پەكٸستان مەن ٷندٸستان توپىراعىن پانالاعان قازاقتاردى 1954 جىلعا دەيٸن تٷگەل تٷركيياعا كٶشٸرٸپ الدى.
1960 جىلى, 27 مامىردا ۇساق شەندٸ وفيتسەرلەر استىرتىن تٷردە مەملەكەتتٸك ەسكەري تٶڭكەرٸس جاسادى. تٶڭكەرٸسكە ەل باسقارۋداعى «زايىرلىلىق» اۋىتقۋلارى سىلتاۋ ەتٸپ كٶرسەتٸلدٸ. تٶڭكەرٸس جاساعان 37 ەسكەري ادامنىڭ بٸرٸ بەلگٸلٸ تٷرٸكشٸ, پولكوۆنيك شەندٸ الپارسلان تٷركەش ەدٸ. تٶڭكەرٸس نەتيجەسٸندە جەلال بايار جاسىنا بايلانىستى قامالىپ, ادنان مەندەرەس اسىپ ٶلتٸرٸلدٸ. وسى تٶڭكەرٸستەن كەيٸن بيلٸك جيٸ اۋىسىپ, بيلٸكتە تۇراقسىزدىقتار ورىن الدى. ارادا ەسكەريلەردٸڭ بيلٸككە ٷستەمدٸك ەتەتٸن سەتتٸ جەنە سەتسٸز بٸرنەشە ەرەكەتتەرٸ بولدى. ولاردىڭ بٸرٸ 1971 جىلى, 12 ناۋرىزداعى ەسكەريلەردٸڭ ٷكٸمەتتٸ وتستاۆكاعا كەتٸرۋٸ. 1980 جىلعا دەيٸن رەسپۋبليكاشىلار جەنە سٷلەيمەن دەميرەلدٸڭ ەدٸلەت پارتيياسى اۋىسا بيلەپ كەلگەن تٷركييا ٷكٸمەتٸندە ٷشٸنشٸ رەت ەسكەرلەردٸڭ بيلٸككە اشىق ارالاسۋى (1980 جىل. 12 قىركٷيەك) بولدى. بۇل ۋاقىت ارالىعىنداعى ٷكٸمەتتەردٸڭ 1974 جىلى بٷلەنت ەجەۆيت ٷكٸمەتٸ كەزٸندە كيپرگە ەسكەر كٸرگٸزۋٸنەن باسقا ايتارلىقتاي قىزمەتٸ بولا قويعان جوق. سوندىقتان كٶپ توقتالماۋدى جٶن كٶردٸك.
1980 جىلى ەسكەرلەر قولىنا العان بيلٸككە 1983 جىلى عانا «اناوتان پارتيياسىمەن» تۇرعىت ٶزەل كەلدٸ. 1989 جىلعا دەيٸن ٷكٸمەت باسىندا بولعان ول, سول جىلدان 1993 جىلعا دەيٸن ەل پرەزيدەنتٸ بولدى. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن العاشقى بولىپ مويىنداعان تۇرعىت ٶزەل قازاقستانعا ارنايى ساپارىندا جۋرناليستەردٸڭ: «تٷركييادا قانشا قازاق بار?» دەگەن سۇراعىنا, - «مەنٸ قوسقاندا 70 ميلليون قازاق بار» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدٸ.
1993 جىلى تۋرا جول پارتيياسىمەن تٷركييانىڭ العاشقى ەيەل پرەمەرٸ تانىسۋ چيلەر بيلٸككە كەلدٸ. تٷركييادا 1980-1990 جىلدارى راديكال وڭشىلداردىڭ ىقپالى ارتتى. 1995 جىلعى سايلاۋدا نەجمەتتين ەرباقاننىڭ رەفاھ پارتيياسى ٷلكەن جەڭٸسكە جەتتٸ. 1997 جىلى بيلٸككە راديكال دٸنشٸلدەر ارالاستى دەپ تاپقان ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ ەرباقاندى بيلٸكتەن تايدىردى. تٷركييانىڭ قازٸرگٸ پرەزيدەنتٸ ەردوعان وسى رەفاھ پارتيياسىنىڭ مٷشەسٸ رەتٸندە قوعامدىق تۇلعا بولىپ تانىلعان. 1960 جىلدان 2002 جىلى ەدٸلەت جەنە دامۋ پارتيياسى بيلٸككە كەلگەنگە دەيٸن ٷكٸمەت جيٸ اۋىستى. مەزگٸلٸنەن بۇرىنعى سايلاۋلار كٶپ بولدى. كەيدە ٷكٸمەت باسىنا بٸر پارتييا عانا كەلٸپ وتىرسا, كەيدە كواليتسييا قۇرىلدى. 1961-1980 جىلدارى تٷركييا پارلامەنتٸ رەسپۋبليكا سەناتىنان جەنە مەجٸلٸستەن تۇراتىن قوس پالاتالى پارلامەنت بولدى. 1961 جىلى قۇرىلعان رەسپۋبليكا سەناتى مەجٸلٸس سيياقتى ەمەس 40 جاستان جوعارى جاس شەكتەمەسٸ بار, جوعارى بٸلٸمدٸ ادامداردان قۇرالدى جەنە ولاردىڭ 150-ٸن حالىق ۇسىندى, 15-ٸن پرەزيدەنت تاعايىندادى. تٷركييا ٷلكەن ۇلت مەجٸلٸسٸندە العاشقىدا 436 دەپۋتات(Milletvekili) بولدى. 602 دەپۋتات جيناعان كەزدەرٸ بولعان تٷرٸك پارلامەنتٸندە 1995 جىلدان بەرٸ قاراي تۇراقتى 550 دەپۋتات سايلانىپ كەلەدٸ. تٷركييادا پارلامەنتتەن ورىن الۋى ٷشٸن سايلاۋعا تٷسكەن پارتييالار ەڭ ازى 10 پايىزدىق مەجەدەن ارتىق داۋىس جيناي الۋى كەرەك.
2015 جىل, 7 ماۋسىم سايلاۋى. پارتييالار بەسەكەسٸ
[caption id="attachment_11016" align="alignright" width="762"]
AKP – ەدٸلەت جەنە دامۋ پارتيياسى
ادالەت ۆە كالكىنما (قىسقاشا اك پارتييا) – 2000 جىلداردىڭ باسىندا بٸرٸككەن جاڭاشىلدار پارتيياسى. پارتييانى قۇرۋشى ەردوعان تۋرالى بۇعان دەيٸنگٸ ماقالامىزدا جازعانبىز. ول رەفاح پارتيياسىنىڭ مٷشەلٸگٸمەن 1994 جىلى, 17 ناۋرىزداعى جەرگٸلٸكتٸ سايلاۋدا 25,19% داۋىس جيناپ, ىستامبۇل ەكٸمٸ بولىپ سايلاندى. 1998 جىلى 16 قاڭتاردا رەفاح پارتيياسى كونستيتۋتسييالىق سوت تاراپىنان تاراتىلدى. بۇل پارتييانىڭ جالعاسى بولعان فازيلەت 2001 جىلى, 22 ماۋسىمدا كونستيتۋتسييالىق سوت تاراپىنان جابىلعان سوڭ, پارتييا ٸشٸندەگٸ قايراتكەرلەر ۇلتتىق كٶزقاراسى مەن جاڭاشىلدىعىنا قاراي ەكٸگە جٸكتەلٸپ, ەكٸ پارتييا قۇردى. ۇلتتىق پٸكٸردەگٸ توپتى سوڭىنا ەرتكەن رەجاي قۇتان Saadet (باقىت) پارتيياسىن, رەجەپ تاييىپ ەردوعان باسقارۋىنداعى جاڭاشىلدار 2001 جىلدىڭ 14 تامىزىندا ەدٸلەت جەنە دامۋ پارتيياسىن قۇردى. جەنە بۇل پارتييانىڭ العاشقى ارنايى كونگرەسٸندە ەردوعان تٶراعا بولىپ سايلاندى. 2002 جىلعى, 3 قاراشادا ٶتكەن سايلاۋدا 34.29% داۋىسپەن جەڭٸسكە جەتكەن اق پارتييا بيلٸكتەن ورىن الا باستادى. العاشقىدا حالىقتان ٷلكەن قولداۋ تاپقان پارتييا ساياساتى 2009 جىلى كٷرتتەرگە ەركٸندٸك بەرەتٸن «كٷرت اشىلىمىنا» جول بەرگەنٸ ٷشٸن حالىق سىنىنا ٸلٸگە باستادى. تٷركييا بيلٸگٸن يەلەنگەن ەردوعان جەنە پارتيياسىنىڭ حالىققا جاساعان كٶپتەگەن يگٸلٸكتەرٸ بار. دٸنگە دەگەن كٶزقاراسى ارقىلى حالىقتان ٷلكەن ىقىلاس كٶرگەن ەردوعاننىڭ پايدالى ەڭبەكتەرٸن بىلايعى جۇرت جاقسى بٸلەدٸ. بٸز ونىڭ سوڭعى سايلاۋدا توعىز پايىز داۋىس جوعالتۋىنا سەبەپ بولعان ساياساتتاعى جاڭىلىس قادامدارىنا زەر سالايىق.
ەڭ ەۋەلٸ ەرەجەپ تايىپ ەردوعان بۇعان دەيٸنگٸ ەسكەرلەر تاراپىنان بٸرنەشە رەت بيلٸكتٸڭ تٶڭكەرٸلۋٸنەن ۇتىمدى ساباق الىپ, بيلٸككە كەلە سالىپ جوعارعى ەسكەري شەندٸلەردٸڭ ورىنىن ٶز سٶزٸن تىڭدايتىن ادامدارمەن اۋىستىردى. ناتو-نىڭ ەڭ كٶپ ەسكەرٸ بار مٷشەسٸ بولعان تٷركييانىڭ ەسكەري تەرتٸبٸن ەلسٸرەتتٸ. بۇعان نارازىلىق رەتٸندە بٸلٸكتٸ ەسكەري ماماندار وتستاۆكاعا كەتتٸ. ەردوعان بيلٸگٸ نىعايعاننان كەيٸن كونستيتۋتسييانى ٶزگەرتۋگە تالپىنىپ, اتاتٷرٸكتٸڭ اتازاڭداعى قاعيدالارىنا قىرىن قارادى. اتازاڭداعى تٷرٸكشٸلدٸك جويىلۋعا باعىتتالدى. تٷركييا ازاماتتارىنىڭ بارشاسى تٷرٸك سانالاتىن اتاتٷرٸك جازدىرعان ارنايى باپتىڭ(بۇعان دەيٸنگٸ اتازاڭداردا سٶزدەرٸ ٶزگەرتٸلگەنٸمەن كٷشٸن جويماعان 1 تاراۋ, تٷرٸك ازاماتتىعى, 66 باپ) كٷشٸن جويىپ, تٷركييا ازاماتتارىن تٷرٸك ەمەس تٷركييا رەسپۋبليكاسى ازاماتى دەپ اتاعىسى كەلدٸ. سول سيياقتى تٷرٸك بايراعى تٷركييا بايراعى دەپ جازىلۋى تيٸس بولدى. «تٷرٸكپٸن دەگەنگە نە جەتسٸن(Ne mutlu Türküm diyene)» دەيتٸن اتاتٷرٸكتٸڭ ۇلاعاتتى سٶزٸ قوعامدىق ورىنداردان الىنا باستادى. كٷرتتەر ەركٸنسٸپ, كٷرت ەكەنٸن ماقتانىشپەن ايتاتىن بولدى(زاڭعا ساي تٷركييا ازاماتتارىنىڭ بەرٸ تٷرٸك بولاتىنىن جوعارىدا ايتتىق).
باتىستىڭ شوق سالۋىمەن ويلاستىرىلعان «ٷلكەن تاياۋ شىعىس(Büyük ortadoğu projesi- Greater Middle East)» باعدارلاماسىنىڭ(1980 جىلدان باستاپ قولدانىسقا تٷسە باستاعان تەرمين. اراب ەلدەرٸن, تاياۋ شىعىستى, يران, تٷركييا, اۋعانستان, پەكٸستان, تٷركٸمەنستان, كاۆكاز, سولتٷستٸك افريكا ەلدەرٸن قامتىعان وتارلانۋشى تەرريتورييانىڭ يزرايل مەن اقش تاراپىنان بيلەنۋٸ) تەڭ تٶراعالارىنان بٸرٸ رەتٸندە ٶزٸن اتاعان ەردوعاننىڭ سٶزٸ حالىقتى الاڭداتتى.
سيرييا دٷربەلەڭٸنە حالىق ەركٸنەن تىس كٸرگەن تٷركييا ساياساتىنىڭ سالدارى ەل ٸشٸنە 2 ميلليوننان استام بوسقىننىڭ جوسىپ كەلۋٸنە ەكەپ سوقتى. بۇل ٶز كەزەگٸندە تٷركيياداعى جۇمىسسىزدىق پەن قىمباتشىلىققا زاردابىن تيگٸزدٸ. بوسقىندار تارپىنان بولعان بۇزاقىلىق قىلمىستاردىڭ جيٸلەۋٸ جەرگٸلٸكتٸ جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى. تٷركييانىڭ ٶز ٸشٸندە 11 پايىزعا جاقىن جۇمىسسىزدىق بولعانىنا قاراماستان, سيرييالىق بوسقىندارعا ەل بيۋدجەتٸنەن تٷركيياداعى تٶمەنگٸ جالاقىعا تەڭ جەردەم كٶرسەتٸلۋٸن حالىق مٷلدە قابىلداي المادى.
1990 جىلدارى تٷركييادا دٸني راديكالدار كٷشەيۋٸنە بايلانىستى مەجبٷرلٸكتەن 1999 جىلى امەريكاعا كەتٸپ, ٷستٸنەن 2000 جىلى ٸس قوزعالعان, 2008 جىلى ەردوعاننىڭ ارالاسۋىمەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ جاعىنان اقتالعان, ەلٸ كٷنگە اقش-تا تۇرىپ جاتقان دٸني قايراتكەر, تٷركيياداعى ىقپالدى ادام فەتحۋللاھ گٷلەنمەن ەردوعاننىڭ اراسى سوڭعى جىلدارى سالقىن تارتىپ, تٷرٸك بيلٸگٸ گٷلەندٸ ينتەرپولمەن ٸزدەۋگە دەيٸن باردى. ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى قاقتىعىستان تٷركيياداعى كٶپتەگەن سوت, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرٸ وتستاۆكاعا كەتۋگە مەجبٷر بولدى. يسلام دٸنٸنە كٶزقاراسىن تۋ ەتٸپ, بٸر شەپتە ساپ تٷزەگەن تۇلعالار قاقتىعىسىنان قوعامدىق پٸكٸر ەكٸگە جارىلدى.
تٷركييادا ون جىلدىق پرەمەرلٸك قىزمەت اتقارعان رەجەپ ەردوعان ەلدەگٸ بيلٸكتٸ ٶز قولىنا شوعىرلاندىرا باستادى. كەيبٸر قۇقىقتىق مەكەمەلەر مەن بەدەلدٸ قوعامدىق ۇيىمدار تٸكەلەي پرەمەرگە باعىنىشتى بولدى. مەملەكەتتٸك ٶندٸرٸس ورىندارى مەن قوعامدىق قىزمەت اتقاراتىن قۇرىلىمدار, اتاپ ايتقاندا تٷرٸكتەلەكوم سىندى بەلدٸ كومپانييالار جەكەشەلەندٸرۋگە كەتتٸ.
ەردوعاننىڭ بيلٸككە كەلۋٸمەن جوعارىدا ايتقانىمىزداي اتاتٷرٸك قاعيدالارى بيلٸك پرينتسيبٸنەن الشاقتاپ, تٷرٸكشٸلدٸك ورنىنا «نەو وسمانجىلىق» بەلگٸلەرٸ كٶرٸنە باستادى. بۇعان دەلەل: بۇعان دەيٸنگٸ تٷركييادا تٷرٸك تۋىستاس قازاقستان, قىرعىزستان سيياقتى مەملەكەتتەردەن كەلگەن ستۋدەنتتەرگە «تٷرٸك تەكتەس» دەپ ايرىقشا ىقىلاس تانىتىلىپ, زاڭ جٷزٸندە تٷرٸك ازاماتتارىمەن قاتار قۇقىقتىق مەرتەبە كٶرسەتٸلەتٸن. ەردوعان بيلٸگٸ بۇل زاڭنىڭ كٷشٸن جويدىرىپ, ونداي مەرتەبەنٸ بۇرىنعى وسمان يمپەريياسىندا بولعان مەملەكەتتەر ستۋدەنتتەرٸنە تانىتا باستادى. ەكٸنشٸ دەلەل: AKP اتىنان قاتىسقان كەيبٸر دەپۋتاتتار سايلاۋ الدىنداعى ٷگٸت-ناسيحاتىندا وسمانلى كيٸمدەرٸن كيگەن سۋرەتٸ باسىلعان پلاكاتتار ٸلدٸ.
ەردوعان پرەزيدەنتتٸككە سايلانعاننان كەيٸن پارتييالىق سايلاۋلاردا تاراپسىز بولاتىنىن مەلٸمدەگەن ەدٸ. AKP تٶراعاسى قىزمەتٸ قازٸرگٸ پرەمەر احمەت داۋىتوعلۋنا جٷكتەلگەن. پارتييانىڭ بۇل سايلاۋداعى باستى ۇرانى «جاڭا تٷركييا جولىندا». باستى نىساناسى «تٷركييا 2023». لوزاننا بٸتٸمٸنٸڭ 2023 جىلى كٷشٸن جويۋىنا قارسى بوسفور بۇعازىنىڭ ەگەمەندٸگٸ تٷگەلدەي تٷركيياعا ٶتٸپ, كەمەلەردٸڭ قاراتەڭٸزگە كٸرۋ-شىعۋىن تٷركييا تٷگەلدەي ٶز قولىنا الادى. سوعان ساي بوسفور بۇعازىنداعى ماڭىزدى مەگاپوليس ىستامبۇلعا ارناپ AKP كٶپتەگەن ٷلكەن جوبالاردى قولعا الدى. ولاردىڭ بٸرەۋٸ قازٸردە قولدانىسقا بەرٸلگەن ازييا قۇرلىعى مەن ەۋروپانى جالعايتىن تەڭٸز استى مەترو جەلٸسٸ مارماراي. سونداي-اق قۇرىلىس جۇمىستارى باستالىپ كەتكەن ەكٸ قۇرلىقتى جالعايتىن ٷشٸنشٸ كٶپٸر جەنە اۋىر جٷك تاسيتىن كەمەلەردٸڭ قاراتەڭٸزگە كٸرۋٸنە ارنالعان بوسفور بۇعازىنا بالاما «كانال ىستامبۇل» جوباسى, سونىمەن قاتار ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن ەۋەجاي بولاتىن ىستامبۇلدىڭ ٷشٸنشٸ ەۋەجايى تٷركييا ەكونوميكاسىنا ٷلكەن تابىستار ەكەلٸپ قانا قويماي تٷركييا دامۋىنىڭ جاڭا ساتىسىن كٶرسەتەتٸن بولادى. وسىنداي جوبالاردى قولىنا الىپ وتىرعان AKP بۇل جولعى سايلاۋدا پارلامەنتتەن 3/5 ورىن يەلەنەتٸن بولسا, ولاردى تٷركييانىڭ جاڭا كونستيتۋتسيياسىن رەفەرەندۋمعا جٸبەرۋ جۇمىسى كٷتٸپ تۇر ەدٸ. بۇل كونستيتۋتسييا بويىنشا تٷركييا پارلامەنتتٸك باسقارۋدان پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنە كٶشۋٸ تيٸس بولاتىن.
CHP – رەسپۋبليكاشىل حالىق پارتيياسى
جۇمحريەت حالىق پارتيياسى – سٶزسٸز تٷركييا تاريحىندا ٷلكەن ورنى بار پارتييا. اتاتٷرٸكتٸڭ ٶزٸ قۇرىپ, حالىقتىڭ ساياسي ساۋاتىن اشقان تامىرلى, تٷبٸرلٸ پارتييانىڭ قۇرىلۋى تۋرالى جوعارىدا جازدىق. تٷركييانىڭ العاشقى 18 ٷكٸمەتٸنٸڭ, جيىنى 24 ٷكٸمەتٸنٸڭ بيلٸگٸن قولىندا ۇستادى. پارتييا تۋىنداعى التى وق – اتاتٷرٸكتٸڭ التى قاعيداسىن مەڭزەيدٸ. سوڭعى ٷش رەتكٸ پارلامەنت سايلاۋىندا رەسپۋبليكاشىلار 20-25 داۋىسقا يە بولىپ, پارلامەنتتە وتىردى. تٷركييانىڭ ەڭ ٷلكەن وپپوزيتسيياسى بولىپ سانالاتىن رەسپۋبليكاشىلاردىڭ قازٸرگٸ تٶراعاسى 2010 جىلدان بەرٸ كەمال قىلىشداروعلۋ.
رحپ-نىڭ نەگٸزگٸ قولداۋشىلارى باتىس تٷركييانىڭ, ەگە بٶلگەسٸنٸڭ حالقى بولىپ سانالادى. 2015 جىلعى سايلاۋدا بۇل پارتييا «بولاشاعى مىعىم تٷركييا(Yaşanacak Bir Türkiye)» ۇرانىن قولداندى. نەگٸزگٸ پارتييالىق باعىت رەتٸندە ەلدٸڭ دەموكراتيياسىن ەڭ جوعارعى دەڭگەيگە جەتكٸزۋدٸ, بارشا بايلىقتى حالىقپەن بٶلٸسٸپ, تەڭ دەرەجەدە ٶمٸر سٷرەتٸن قوعام قالىپتاستىرۋدى ماقسات ەتتٸ.
MHP – ۇلتشىل ەرەكەت پارتيياسى
ميللەتشٸ حارەكەت پارتيياسى – پانتيۋركيزمگە نەگٸزدەلگەن پارتييانى 1969 جىلى كيپر تۋماسى الپارسلان تٷركەش(ازان شاقىرىلىپ قويىلعان ەسٸمٸ حۇسەيٸن فەيزۋللاھ (Hüseyin Feyzullah)) قۇردى. 1970 جىلدارى تٷركييادا جۇقپالى ٸندەتتەي تاراي باستاعان كوممۋنيزم مەن سوۆەتتٸك يدەولوگيياعا قارسى شىقتى. پارتييانىڭ نەگٸزگٸ قاعيداسى الپارسلان جازعان «توعىز سەۋلە دوكتريناسى(Dokuz ışık doktrini)» بولىپ تابىلادى. الپارسلان تٷركەش وتستاۆكاداعى ەسكەريلەردەن قۇرعان جەنە تٸكەلەي ٶز ەمٸرٸمەن جۇمىلدىرعان «ىزعار جاساعى(Rüzgâr Birliği)» قاراباق داۋىندا تٷرٸكشٸلدٸكتٸڭ تۋىن كٶتەرٸپ, ەزەربايجان تۋىستارىنا كٶمەكتەستٸ. سونداي-اق تۇرانشىلىق يدەولوگيياسىن بارشا تٷرٸك ەلەمٸنە جايۋدى ويلاستىرعان «ىزعار(Rüzgâr)» شتابىن ەزەربايجاندا قۇردى. بۇندا ەسكەري جەنە ساياسي بٸلٸم بەرٸلٸپ, 2000-عا جۋىق ادام وقىتىلعان. ىزعار جاساعى 1994 جىلى الپارسلان تٷركەشكە جاسالعان ٷكٸمەت قىسىمىنان سوڭ جابىلدى.
الپارسلان تٷركەش ىقپالىمەن قۇرىلعان MHP جاستار قاناتى «كٶكبٶرٸلەر(Bozkurtlar)» اتتى ۇلتشىل-يدەاليست جاستار ۇيىمى 1970 جىلدارى كوممۋنيزممەن كٷرەس جولىندا قانتٶگٸستەرگە باردى. 1990 جىلدارى كٷرتتەردٸڭ سەپارتيستٸك قوزعالىستارىنا قارسى كٷرەستەر جاسادى.
ۇلتشىلدار پارتيياسى 2000 جىلدارى ەردوعان ەل بيلٸگٸنە كەلگەن سوڭ باستى قارسىلاسىنىڭ بٸرٸنە اينالدى. 1997 جىلى الپارسلان تٷركەش ٶمٸردەن ٶتكەن سوڭ پارتييانى دەۋلەت باحچەلٸ باسقارىپ كەلەدٸ. 2015 جىلعى سايلاۋدا ۇلتشىلدار پارتيياسى «بٸزبەن بٸرگە اتتان تٷركييا(Bizimle yürü türkiye)» ۇرانىن قولداندى.
HDP – حالىقتار دەموكراتيياسى پارتيياسى
دەموكراتييانى «جەلەۋ ەتكەن» حالىقتار دەموكراتيياسى پارتيياسى 2012 جىلى 15 قازاندا قۇرىلعانىمەن, بۇعان دەيٸن مەملەكەت تاراپىنان ساياسي تيىمدار سالىنعان بٸر ەمەس بٸرنەشە كٷرتتەر سٶزٸن سٶيلەيتٸن پارتييانىڭ كەيٸنگٸ بۋىنى بولىپ سانالادى. كٷرتتەر ەڭ العاش 1921 جىلى رەسپۋبليكا قۇرىلماي تۇرىپ, تٷركييا ٷلكەن ۇلت مەجٸلٸسٸنە قارسى باس كٶتەردٸ. 1930 جىلدارى دەرسيم اۋماعىندا كٷرتتەر بٷلٸك شىعارادى. 1937 جىلى تٷرٸك قارۋلى كٷشتەرٸ تاراپىنان بٷلٸك تىنىشتاندىرىپ, دەرسيم تٷنجەلٸ بولىپ ٶزگەرتٸلەدٸ. 1978 جىلى كٷردٸستان جۇمىسشى پارتيياسى قۇرىلىپ, تٷركييا, يراك, سيرييا, يران توپىراقتارىنان تەۋەلسٸز كٷرت مەملەكەتٸن قۇرعىسى كەلدٸ. 1984 جىلدان تٷركييانىڭ وڭتٷستٸك شىعىسىنداعى تاۋلارعا جاسىرىنعان كٷرت جاساقتارى تٷرٸك قارۋلى كٷشتەرٸمەن قاقتىعىستارعا باردى. 1999 جىلى بٷلٸكشٸل سەپاراتيست كٷرتتەر ليدەرٸ ابدۋللا ٶجالان(Abdullah_Öcalan) تۇتقىندالعان سوڭ كٷرت بٷلٸكشٸلدەرٸ ەلسٸرەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەسٸمدەرٸن جيٸ اۋىستىرىپ, زاڭدى تٷردە ساياسي كٷرەستەرگە دەن قويعان كٷرتتەردٸڭ سوڭعى پارتيياسى HDP-نٸڭ سەلاھاتتين دەميرتاش جەنە فيگەن يٷكسەگداع ەسٸمدٸ ەكٸ تەڭ تٶراعاسى بار. كٷرتتەردٸڭ العاش رەت تٷركييا پارلامەنتٸنە كٸرگەن پارتيياسىنىڭ نەگٸزگٸ ۇرانى «ورتاق وتان, دەموكراتييالىق اۆتونومييا» بولدى. پارتييانىڭ الدىعا قويعان ماقساتتارىندا كٷرتتەر مەسەلەسٸن قارۋسىز شەشۋ, جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋدى حالىق تاعايىنداۋ, تٷركييانىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن جابۋ, كٷرتتەردٸڭ انا تٸلٸندە بٸلٸم الۋى, تٷركييانىڭ ۇلتتىق مەملەكەت قاعيداسى مەن دٸني ۇستانىم جولىن بەلگٸلەۋگە قارسىلىق, مەملەكەتتە جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ قابىلدانۋى سيياقتى بٶلٸمدەرٸ بار. كٷرتتەر قونىستانعان اۋماقتىڭ كەيبٸر تۇرعىندارى بٷگٸنگە دەيٸن سالىق پەن كوممۋنالدى تٶلەمدەردٸ تٶلەمەي, كونتراباندامەن اينالىسىپ, مەملەكەتكە تولىقتاي باعىنباي كەلەدٸ.
سايلاۋدىڭ بارىسى. نەتيجەسٸ
تٷركييانىڭ 25-پارلامەنت سايلاۋى بيىلعى جىلدىڭ 7 ماۋسىمدا بولاتىنى تۋرالى 22 قاڭتاردا بەلگٸلٸ بولدى. سول سەتتەن باستاپ-اق سايلاۋ الدى ٷگٸت ناسيحاتتار قىزۋ ٶربٸدٸ. سايلاۋعا دايىندىققا جەتكٸلٸكتٸ ۋاقىت بەرٸلٸپ, دەموكراتييانىڭ شىنايى كٶرٸنٸسٸ سيپات الدى. پارتييا تٶراعالارى مەن سايلاۋعا تٷسكەن دەپۋتات ٷمٸتكەرلەرٸ قالالار مەن ەلدٸ مەكەندەردٸ ەركٸن ارالاپ, اشىق ميتينگٸلەر مەن شەرۋلەر ۇيىمداستىردى. جەرگٸلٸكتٸ جەنە مەملەكەتتٸك باق قىزمەتتەرٸن اشىق قولدانىپ, تٸكەلەي ەفيرلەردٸ, گازەتتەردٸڭ باس بەتتەرٸن ۇتىمدى پايدالاندى. بۇل جولعى سايلاۋدىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ بۇرىنعى سايلاۋلارداي پارتييالاردىڭ «سوعىسى» ايتارلىقتاي اسقىنبادى. پارتييا ليدەرلەرٸنٸڭ ەكٸنشٸ پارتييانى اۋديو نەمەسە بەينە كٶرٸنٸس كومپروماتتارى ارقىلى ەشكەرەلەۋٸ مەن بوپسالاۋ وقيعاسى تٸركەلمەدٸ. سايلاۋعا قاتىسقان پارتييالار نەگٸزٸنەن AKP-گە شٷيٸلدٸ.
ەدٸلەت جەنە دامۋ پارتيياسىنان ٸرٸكتەلٸپ, وسى جولعى سايلاۋعا تٷسكەن 400 دەپۋتات ٷمٸتكەرٸنەن ەردوعان ٷلكەن جەڭٸس كٷتتٸ. ەگەر پارلامەنتتەن بيلٸك پارتيياسى 330 ورىن يەلەنگەن جاعدايدا جاڭا كونستيتۋتسييانى رەفەرەندۋمعا جٸبەرۋگە, 360 ورىن يەلەنگەن جاعدايدا رەفەرەندۋمعا شىعارماي-اق جاڭا كونستيتۋتسييانى قابىلداپ جٸبەرۋگە مٷمكٸندٸك الاتىن ەدٸ. بٸراق, نەتيجە كٷتكەندەي بولمادى. AKP-نٸڭ مەملەكەتتٸ جەكە-دارا بيلەپ تٶستەۋٸنەن الاڭداعان كەيبٸر وپپوزيتسييالىق كٶزقاراستاعى ۇلتى تٷرٸك ازاماتتار كٷرتتەر پارتيياسىنىڭ پارلامەنتكە كٸرۋٸنە داۋىس بەرٸپ, ولاردىڭ دا AKP الدىنا قارسى شىعۋىنا مٷمكٸندٸك تۋعىزدى. الايدا ەدٸلەت جەنە دامۋ پارتيياسى عانا ٷكٸمەت قۇرۋى ٷشٸن ولار ەڭ ازى 276 دەپۋتاتتىڭ ورىن تاعىنا يە بولۋى كەرەك ەدٸ. سايلاۋ الدىندا AKP تٶراعاسى, پرەمەر-مينيستر احمەت داۋىتوعلۋ ٶز پارتيياسى ٷكٸمەتتٸ جاساقتاۋعا كەرەكتٸ مٶلشەردە داۋىس جيناي الماعان جاعدايدا وتستاۆكاعا كەتەتٸنٸن مەلٸمدەگەن. سايلاۋ نەتيجەسٸنە ساي, داۋىتوعلۋ وتستاۆكاعا كەتتٸ, ونىڭ ٷكٸمەتٸ جاڭا ٷكٸمەت قۇرىلعانشا ٶكٸلەتتٸ قىزمەتٸن جالعاستىرماق. تٷركييا اتازاڭىنىڭ 116 بابىنا ساي, مەجٸلٸستە تٶراعالىق كوميتەت قۇرىلعان سوڭ 45 كٷن ٸشٸندە پارلامەنت جاڭا ٷكٸمەت جاساقتاۋى كەرەك. جاساقتاي الماعان جاعدايدا مەزگٸلٸنەن بۇرىن پرەمەر-مينيستر سايلاۋى بولادى. مەزگٸلٸنەن بۇرىنعى سايلاۋ بەلگٸلەنگەن جاعدايدا ٷش اي ۋاقىت ٸشٸندە ٶتۋٸ كەرەك. جاڭا پارلامەنتكە ەلٸ مەجٸلٸس تٶراعالىق كوميتەتٸ بەكٸتٸلمەدٸ. سايلاۋدىڭ قازٸرگٸ نەتيجەسٸ بويىنشا, ٷكٸمەت باسىنا جالعىز پارتييا كەلە المايدى. سوندىقتان ەڭ ازى ەكٸ پارتييا كواليتسييا قۇرىپ, ٷكٸمەت جاساقتاۋى كەرەك. الايدا, سايلاۋ الدى ناسيحاتتارىندا بٸردە-بٸر پارتييا AKP-مەن كواليتسييا قۇرمايتىنى مەلٸمدەگەن بولاتىن. ۇلتشىل ەرەكەت پارتيياسى سايلاۋدان كەيٸن AKP-مەن كواليتسييا قۇرۋ ٷشٸن سوڭعى جىلداعى ٷلكەن داۋ بولعان ەل بيلٸگٸندەگٸ جەمقورلىقتىڭ ەشكەرەلەنۋٸن سۇرادى. ال, رەسپۋبليكاشىلار ۇلتشىلدارمەن جەنە دەموكراتتارمەن بٸرٸگٸپ, AK پارتيياعا قارسى كواليتسييا قۇرۋعا كەلٸسەتٸندٸكتەرٸن ايتتى. الايدا, بۇل قازٸرگٸ ساياسي جاعدايدا مٷمكٸن ەمەس. ٷش پارتييانىڭ بٸرەۋٸ قالايدا ەدٸلەت جەنە دامۋ پارتيياسىمەن بٸرٸگٸپ كواليتسييا قۇرۋى كەرەك. مەزگٸلٸنەن بۇرىن سايلاۋ بولا ما, ەلدە ٷكٸمەتتە كواليتسييا قۇرىلا ما? حالىق ەلٸپتٸڭ ارتىن باعۋدا.
جاڭا پارلامەنتتٸڭ مٸندەتٸ. ەل ەرتەڭٸ
جوعارعى سايلاۋ كەڭەسٸ تٶراعاسى سادي گۆۋەن سايلاۋدىڭ ناقتى قورىتىندىسى ون كٷن ٸشٸندە جارييالاناتىنىن مەلٸمدەگەن بولاتىن. الايدا سايلاۋ نەتيجەسٸندە ٷلكەن ٶزگەرٸستەر بولا قويۋى ەكٸتالاي. ٷكٸمەتتە كواليتسييا قۇرىلسا AK پارتييانىڭ جەكە دارا بيلٸك جٷرگٸزۋ دەۋٸرٸ اياقتالىپ, ەلدە دەموكراتييالىق پارلامەنت جۇمىس ٸستەي باستايدى. قوعامدىق پٸكٸر سوڭعى ون جىلدا بيلٸكتٸ يەلەنٸپ كەلگەن AK پارتييانىڭ تارالىپ, ورنىنا جاڭا پارتييا قۇرىلۋى مٷمكٸن ەكەنٸن دە ايتۋدا. پارلامەنتتە العاش رەت ورىن يەلەنگەن كٷرتتەر بولسا, العا قويعان ماقساتتارىن جٷزەگە اسىرۋعا تالپىنادى. ولار 1999 جىلى تۇتقىندالىپ, قازٸرگە دەيٸن قاماۋدا وتىرعان ابدۋللا ٶجالاندى اباقتىدان شىعارۋعا ەرەكەت جاسايتىن بولادى.
سايلاۋ ٶتە سالىپ, تٷرٸك ۆاليۋتاسى ليرانىڭ دوللارعا شاققانداعى باعاسى 5 پايىزعا قۇنسىزداندى. جاڭا پارلامەنت ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىقتى رەتتەۋٸ, وڭتٷستٸك شىعىستاعى قاقتىعىستارعا نٷكتە قويۋى تيٸس. كٸم نە دەسە دە, بۇل جولعى پارلامەنت سايلاۋى ەل پرەزيدەنتٸ ەردوعان ٷشٸن ٷلكەن سىن بولدى. سەبەبٸ تٷركييا حالقى ەل باسىنا كەلگەن باسشىلاردىڭ بەرٸنٸڭ اتقارعان جۇمىسىن اتاتٷرٸكتٸڭ قىزمەتٸمەن سالىستىرىپ قارايدى. بۇل قانداي باسشى ٷشٸن بولسا دا ٷلكەن سىن. ەردوعان كەزٸندە تٷركييادا حالىقتىڭ ەل-اۋقاتى ايتارلىقتاي جاقساردى. ەلەۋلٸ ەكونوميكالىق رەفورمالار دا وسى ەردوعان تۇسىندا جاسالىپ, ليرا ايتارلىقتاي كٷشەيگەن بولاتىن. كٶپتەگەن ەۋەجايلار, ۋنيۆەرسيتەتتەر سالىندى. اۆتوجولدار تٶسەلٸپ, جوعارى قارقىندى پوەزدەر ٸسكە قوسىلدى. تٷركييا حالقى ەلدٸڭ ەرتەڭگٸ بولاشاعىنىڭ بۇدان دا جارقىن بولۋى, مەملەكەت ەلدەقايدا قۋاتتى بولۋى ٷشٸن بيلٸككە ىنتىماقتى, بٸلٸكتٸ ادامداردىڭ كەلگەنٸن جەنە ولاردىڭ حالىقپەن ساناسقانىن قالايدى. بٸز ٶز كەزەگٸمٸزدە تٷركييانىڭ كەلەشەككە باستار جولى تەك قانا تۇراقتىلىقپەن, تابىسپەن, تاباندىلىقپەن جالعاسا بەرگەنٸن قالايمىز.
نۇرعالي نۇرتاي, ارنايى "قالا مەن دالا" ٷشٸن تٷركييادان.
دەرەككٶز:
http://yasanacakbirturkiye.com/
