سۇرامشاق

ەلٸمٸز نارىقتىق قاتىناستار ورناعان كٷننەن باستاپ كەسٸپكەرلەردٸڭ ٷلكەن شوعىرى قالىپتاستى. قازٸر «Forbes» جۋرنالى جىل ٶتكەن سايىن ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ باي ادامنىڭ جيعان-تەرگەنٸن ەسەپتەپ, جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىپ كەلەدٸ. بيزنەستەن تٷلەپ ۇشقان بٸراز كەسٸپكەرلەردٸڭ الدى بيلٸككە ۇمتىلىپ, ەلٸمٸزدٸڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸنە ارالاسىپ ٷلگەردٸ. ولاردىڭ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەپ جاتقىمىز جوق. بٸزگە بيزنەستٸڭ ايدىنىنا ەركٸن جٷزٸپ, بيلٸكتٸڭ ايلاعىنا ارا-تۇرا زەكٸرٸن تاستاپ تۇراتىن نۇرلان سماعۇلوۆتىڭ ەرەكەتتەرٸ  قىزىقتى بولىپ تۇر. 

بيزنەس بيٸگٸ

قازٸر قازاق كەسٸپكەرلەرٸ ەلەۋەتتٸ ينۆەستورعا اينالىپ ٷلگەردٸ. بٸراق ولاردىڭ ەل ەكونوميكاسىن كٶتەرۋدە بەلسەندٸ ەرەكەتكە بارعانىن بايقاي الماۋدامىز. قايتا بايلىعى جٷزدەگەن ميلليون دوللاردى قۇرايتىن كەسٸپكەرلەرٸمٸز عالامدىق قارجى  داعدارىسىن العا تارتىپ, مەملەكەت قارجىلاي قولداۋ كٷتۋگە داعدىلانىپ كەتكەندەي... سولاردىڭ بٸرٸ ھەم بٸرەگەيٸ نۇرلان سماعۇلوۆ. قازاقستانداعى كٶلٸك ساۋداسى جايىندا ەڭگٸمە قوزعاعاندا نۇرلان سماعۇلوۆ بٸردەن ويعا ورالا كەتەدٸ. قازٸر ونى ەلٸمٸزدەگٸ كٶلٸك ساۋداسىنىڭ كورولٸ دەپ اتاساق تا بولادى. سوندىقتان كٶلٸك مەسەلەسٸنە قاتىستى تۋىنداعىن داۋ-شارلاردىڭ ارتىندا نۇرلان مىرزانىڭ كٶلەڭكەسٸن بايقاپ قالامىز.

قازٸر قازاق كەسٸپكەرلەرٸ ەلەۋەتتٸ ينۆەستورعا اينالىپ ٷلگەردٸ. بٸراق ولاردىڭ ەل ەكونوميكاسىن كٶتەرۋدە بەلسەندٸ ەرەكەتكە بارعانىن بايقاي الماۋدامىز. قايتا بايلىعى جٷزدەگەن ميلليون دوللاردى قۇرايتىن كەسٸپكەرلەرٸمٸز عالامدىق قارجى  داعدارىسىن العا تارتىپ, مەملەكەت قارجىلاي قولداۋ كٷتۋگە داعدىلانىپ كەتكەندەي...

كٶلٸك ساۋداسى ٷشٸن كٷرەس

اۆتوٶندٸرٸسٸ كەنجەلەپ قالعان قازاقستاندا كٶلٸك ساۋداسى ٷلكەن تابىستىڭ كٶزٸ. بٷگٸندە كٶلٸك قاراپايىم حالىق ٷشٸن بايلىقتىڭ بەلگٸسٸ ەمەس, كٷندەلٸكتٸ قاجەت دٷنيەگە اينالعان. 2005 جىلدارى ەلٸمٸزگە رۋلٸ وڭ جاقتاعى كٶلٸكتەر كەلٸپ, قاراپايىم حالىق جاپونييادا قۇراستىرىلعان ساپالى كٶلٸكتەردٸ تاقىمداپ, مەرە-سەرە بولعانى ەلٸ ەسٸمٸزدە. سول كەزدە سىرت ەلدەردەن قىمبات كٶلٸكتەردٸ ەكسپورتتاپ, پايداعا باتقان نۇرلان سماعۇلوۆقا بۇل جايت ۇناماعانى انىق. وسىدان كەيٸن كٶلٸك بيزنەسٸنەن مول پايدا تاۋىپ وتىرعان الپاۋىت كەسٸپكەرلەر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن شاپتان تٷرتٸپ, تٸزگٸنٸ وڭ جاقتاعى كٶلٸكتەر ەلٸمٸزدەگٸ جول-كٶلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ سالاسىنداعى جاعدايدى ۋشىقتىرىپ (سوعان كٷدٸگٸمٸز بار) جٸبەرگەنٸن ايتىپ, تالاي ادامدى كٷندٸز كٷلكٸسٸنەن, تٷندە ۇيقىسىنان ايىرعانىن ۇمىتا قويعان جوقپىز. بۇدان سوڭ ٷكٸمەت ەل اۋماعىنا رۋلٸ وڭ جاقتاعى كٶلٸكتٸ جەتكٸزۋگە تىيىم سالدى. سوڭىنان اتقارۋشى بيلٸك حالىقتىڭ نارازىلىعىنان سەسكەنٸپ, قازاقستان اۋماعىنا كٸرٸپ قويعان رۋلٸ وڭ جاقتاعى كٶلٸكتەردٸ ەلٸمٸزدە پايدالانۋعا رۇقسات بەردٸ. بٸراق تەرٸس تٸزگٸندٸ كٶلٸكتەرگە ەكەلۋگە ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ تىيىم سالىنعانى بەلگٸلٸ. بٸراق شاعىن كەسٸپكەرلەردٸڭ سىرتتان كٶلٸك ەكەلۋٸ تولاستاعانى انىق. ايتالىق, 2007 جىلدىڭ ٶزٸندە ەلٸمٸزگە سىرتتان سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەگەن 300 مىڭعا تارتا كٶلٸك ەكەلٸنگەن ەكەن. ال دەل وسى جىلى ەلٸمٸزدەگٸ كٶلٸك ساۋداسىمەن اينالىساتىن رەسمي ساتۋشىلار بار بولعانى 34 مىڭ كٶلٸك ساتىپتى. وسىلايشا ولار تاعى دا قاراپايىم كٶلٸك ساتۋشىلارمەن بەسەكەگە تٷسە الماعانىن بايقايمىز. ەلٸمٸز كەدەندٸك وداققا مٷشە بولىپ, ٶزگە ەلدەرمەن اراداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس بٸراز ەلسٸرەپ كەتتٸ. كەدەندٸك وداق شەڭبەرٸندەگٸ شەكتەۋلەر رەسمي ديللەرلەردٸڭ مٷددەسٸمەن سەيكەستٸ.  2007 جىلدارى قاسكەلەڭنٸڭ ٸرگەسٸندەگٸ اتشاپتىرىم اۋماقتى الىپ جاتقان كٶلٸك بازارى دٷنيەجٷزٸنٸڭ ەر تارابىنان جەتكٸزٸلگەن كٶلٸكتەر يٸن تٸرەسٸپ تۇراتىن. كەيٸننەن بازار قاڭىراپ بوس قالعانى بەلگٸلٸ. قاراپايىم حالىق اۆتوسالوندارداعى جاڭا تەمٸر تۇلپارلاردى ساتىپ الاتىن قارجىسى بولماعان سوڭ, ەبدەن توزىعى جەتكەن «جيگۋليلەر» مەن «موسكۆيچتەرٸن» جاماپ-جاسقاپ ايداۋعا مەجبٷر بولدى. وسىلايشا قاراپايىم حالىقتىڭ كٶلٸك ساۋداسىمەن اينالىسۋىنا ەشقانداي مٷمكٸندٸك قالمادى. كٶلٸك ساۋداسىمەن اتى شىققان نۇرلان سماعۇلوۆ وسىنداي قيىن كەزەڭدە بٸرنەشە كٶلٸكتٸ شەتەلدەن ەكەلٸپ, وتباسىن اسىراپ جٷرگەن شاعىن كەسٸپكەرلەردٸڭ اراشا تٷسٸپ, بەسەكەلەستٸك جاعدايدا جۇمىس ٸستەۋگە دايار ەكەنٸن ايتا المادى.

ەدەتتە حالىق ارىنى قاتتى تاۋ سۋ سيياقتى عوي. از عانا ۋاقىت تا تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى تاباتىنى بەلگٸلٸ. كٶلٸك ساۋداسىنىڭ قىزۋى باسىلعان سەتتە ۋكرايناداعى ساياسي داعدارىستان كەيٸن ەكونوميكالىق قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلگەن رەسەي رۋبلٸنە دەۆالۆاتسييا جاساۋعا مەجبٷر بولدى. كٶرشٸ ەلدەگٸ جاعداي جٸبٸ تٷزۋ كٶلٸك مٸنۋدٸ ارمانداپ جٷرگەن بٸراز ادامنىڭ ويىن شىندىققا اينالدىردى. كٶپشٸلٸك جيعان-تەرگەنٸن قالتاعى باسىپ, كٶرشٸ ەلدٸڭ ارزان كٶلٸگٸن ساتىپ الۋعا اسىقتى. نەتيجەسٸندە از عانا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە رەسەيدەن جٷزدەگەن مىڭ كٶلٸكتٸ ساتىپ الدىق. سول سەتتە شەتەلدٸڭ سۋ جاڭا كٶلٸكتەرٸن ساۋدالايتىن رەسمي ديللەرلەر ٷكٸمەتكە كٶلٸك ساۋداسىنىڭ قۇلاعانىن ايتىپ, مۇڭىن شاقتى. ولاردىڭ ارسىندا كٶلٸك بيزنەسٸنٸڭ كورولٸ نۇرلان سماعۇلوۆتىڭ داۋسى ەرەكشە شىقتى. وسى رەتتە كٶپشٸلٸگٸمٸز نازار اۋدارمايتىن بٸر جايتتى ايتا كەتسەك دەيمٸز. كٶپ جاعدايدا كٶلٸك ساۋداسىمەن اينالىساتىن رەسمي ديللەرلەر وتاندىق كٶلٸك قۇراستىرۋ سالاسىنىڭ قيىن جاعدايىن العا تارتىپ, كٶلٸك ساۋداسىنا قاتىستى مەسەلەلەردٸ شەشٸپ الۋعا داعدىلانعانىنا بٸراز ۋاقىتتىڭ جٷزٸ بولدى. بٷگٸندە ولار بۇل قۋلىقتىڭ ۋاقىتى ٶتكەنٸن سەزٸپ, دٷنيەجٷزٸندەگٸ تانىمال كٶلٸك قۇراستىرۋشى كومپانييالارمەن بٸرلەسٸپ, شاعىن بٸرٸككەن كەسٸپورىندار قۇرىپ, وتاندىق ماشينا قۇراستىرۋ سالاسىنىڭ سويىلىن سوققانسىپ جٷر.

كٶپ جاعدايدا كٶلٸك ساۋداسىمەن اينالىساتىن رەسمي ديللەرلەر وتاندىق كٶلٸك قۇراستىرۋ سالاسىنىڭ قيىن جاعدايىن العا تارتىپ, كٶلٸك ساۋداسىنا قاتىستى مەسەلەلەردٸ شەشٸپ الۋعا داعدىلانعانىنا بٸراز ۋاقىتتىڭ جٷزٸ بولدى. بٷگٸندە ولار بۇل قۋلىقتىڭ ۋاقىتى ٶتكەنٸن سەزٸپ, دٷنيەجٷزٸندەگٸ تانىمال كٶلٸك قۇراستىرۋشى كومپانييالارمەن بٸرلەسٸپ, شاعىن بٸرٸككەن كەسٸپورىندار قۇرىپ, وتاندىق ماشينا قۇراستىرۋ سالاسىنىڭ سويىلىن سوققانسىپ جٷر.

قازاقستاندا كٶلٸك قۇراستىرۋ ٶندٸرٸسٸنٸڭ ماڭىزى قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن نۇرلان سماعۇلوۆ بەرٸمٸزدەن جاقسى بٸلەدٸ. بٸراق كەيٸپكەرٸمٸزدٸڭ بۇل ٸسكە ٶتە كەش ارالاسىپ, بەرتٸندە عانا ينۆەستيتسييا سالعانى تٷسٸنٸكسٸز. كەسٸبٸن ساۋدامەن باستاپ, مول تابىسقا كەنەلگەن كەسٸپكەر سوڭىندا ٶندٸرٸس وشاعىن قۇراتىنى بەلگٸلٸ. بٸراق بٸزدٸڭ كەسٸپكەرلەرٸمٸز ٶندٸرٸس ٷشٸن ەمەس, ساۋدا ٷشٸن كٷرەسۋگە قۇمار. كٶلٸك ساۋداسىمەن اينالىساتىن رەسمي ديللەرلەر ٷكٸمەتكە مۇڭىن شاعىپ (مۇنى ەندٸ لوببيلىق دەمەسكە شاراڭ جوق) قاراپايىم حالىقتىڭ ارزان كٶلٸك ساتىپ الۋى ٷشٸن ارزان نەسيە بەرۋگە يتەرمەلەدٸ. بۇل جولى حالىق ەلٸمٸزدە قۇراستىرىلعان (ٶندٸرٸس دەپ ايتۋعا ەلٸ ەرتە) كٶلٸكتەردٸ ساتىپ الۋى تيٸس. نەسيەگە بەرٸلەتٸن كٶلٸكتەردٸڭ تٸزٸمٸنە كٶز سالعان ادام 30-دان استام كٶلٸك ماركالارىنىڭ بارىن بايقايدى. سوندا قازاقستاننىڭ كەسٸپورىندارى كٶلٸكتٸڭ كٶپتەگەن تٷرٸن ٶندٸرەتٸن دەڭگەيگە جەتكەن بە? بۇل جاعى ەندٸ بٸزگە تٷسٸنٸكسٸز.

ەگەر وتاندىق اۆتوديللەرلەر شىنىمەندە قازاقستاندىقتاردىڭ وتاندىق تەمٸر تۇلپارلارعا مٸنٸپ جٷرگەنٸن قالاسا, قاراپايىم حالىق قولجەتٸمدٸ كٶلٸك قۇراستىرار ەدٸ. بۇل رەتتە الىسقا بارماي-اق ٸرگەدەگٸ ٶزبەكستاننان كٶپ ٷلگٸ الۋعا بولادى. ولار قاراپايىم Daewoo Nexia مەن Matiz-ىن ارزان باعاعا ساتىپ الىپ, جٷيٸتكٸپ جٷر. ال بٸز بولساق, ەكٸنٸڭ بٸرٸ قولى جەتپەيتٸن ەسٸك پەن تٶردەي دجيپ قۇراستىرۋعا قۇمارمىز. ايتپاقشى, قازٸر ٶزبەكستان دٷنيەجٷزٸندە وتاندىق اۆتوٶندٸرٸسٸ دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلدى. ال جول تالعامايتىن كٶلٸك قۇراستىرعان قازاقستاندى بۇل تٸزٸمنەن بايقاي المادىق.

ۋتيليزاتسييا – كٶلٸك ەكسپورتىنا قويىلعان توسقاۋىل

بٷگٸندە يندۋستريالدى دامۋ باعدارلاماسىنا ٷن قوسقان «استانا موتورس» كومپانيياسىنىڭ قوجايىنى نۇرلان سماعۇلوۆ كەرٸستەرمەن تٸزە قوسىپ, شاعىن جٷك كٶلٸكتەرٸ مەن ارنايى ماشينالار قۇراستىرۋدى باستادى. قۇراستىرىلعان كٶلٸكتەر وتاندىق نارىققا ساۋدالانۋدا. ەزٸرشە قازاقستاندا قۇراستىرىلعان كٶلٸكتەردٸ رەسەيگە ەكسپورتتاۋدىڭ ورايى كەلمەي تۇر. رەسەي ٶزٸنٸڭ اۆتوٶندٸرٸسٸن قورعاۋ ٷشٸن ەلگە جاڭا كٶلٸكتەر جەتكٸزۋشٸلەرگە كٶلٸكتٸڭ ۋتيليزاتسييالاۋ قۇنىن قوسىپ جٸبەرگەنٸ بەلگٸلٸ. مۇنداي جاعدايدا رەسەيگە ەكسپورتتالاتىن جاڭا كٶلٸكتەردٸڭ قۇنى 20-30 پايىزعا دەيٸن ارتىپ, ولاردىڭ كٶلٸكتەرٸمەن باعا تۇرعىسىنان بەسەكەلەسە المايدى. بۇل مەسەلەنٸ نۇرلان مىرزا جاتپاي, تۇرماي ايتۋى تيٸس ەدٸ. بٸراق بٸزدٸڭ ديللەرلەر رەسەي بيلٸگٸنٸڭ بۇل تالابىنىڭ ورىنسىز ەكەنٸن باتىلى بارىپ ايتا العان جوق.

رەسەي ٶزٸنٸڭ اۆتوٶندٸرٸسٸن قورعاۋ ٷشٸن ەلگە جاڭا كٶلٸكتەر جەتكٸزۋشٸلەرگە كٶلٸكتٸڭ ۋتيليزاتسييالاۋ قۇنىن قوسىپ جٸبەرگەنٸ بەلگٸلٸ. مۇنداي جاعدايدا رەسەيگە ەكسپورتتالاتىن جاڭا كٶلٸكتەردٸڭ قۇنى 20-30 پايىزعا دەيٸن ارتىپ, ولاردىڭ كٶلٸكتەرٸمەن باعا تۇرعىسىنان بەسەكەلەسە المايدى. بۇل مەسەلەنٸ نۇرلان مىرزا جاتپاي, تۇرماي ايتۋى تيٸس ەدٸ. بٸراق بٸزدٸڭ ديللەرلەر رەسەي بيلٸگٸنٸڭ بۇل تالابىنىڭ ورىنسىز ەكەنٸن باتىلى بارىپ ايتا العان جوق.

اينالىپ كەلٸپ, حالىقتىڭ قالتاسىن قاعىپ, مەملەكەتتەن كٶمەك الۋعا قۇمار. بۇل باعىتتا نۇرلان مىرزا زور تەجٸريبە جيناعانى انىق. وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن نۇرلان سماعۇلوۆ «مەگا» ساۋدا ورتالىعىن سالۋ ٷشٸن مەملەكەتتەن قىرۋار كٶمەكقارجى العانى ەشكەرە بولىپ قالعان ەدٸ. وتاندىق ٶندٸرٸس شاتقاياقتاپ تۇرعاندا ەر قالادا ويىن-ساۋىق ورتالىعىن اشۋ مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن تيٸمسٸز ەكەنٸ بەلگٸلٸ. امال نە, اتاعى جەر جارعان كەسٸپكەرلەر يندۋستريالدى باعدارلامانى العا تارتىپ, مەملەكەتتٸڭ قارجىلاي قولداۋىنا يە بولۋعا قۇمار. ەگەر ەربٸر كەسٸپكەر ٶز سالاسى ٷشٸن وسىنداي ەرەكەتكە بارا بەرەتٸن بولسا, وتاندىق ٶندٸرٸستٸڭ بويىنا ەشۋاقىتتا قان جٷرمەيتٸنٸ انىق. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەسٸپكەرلەرمەن كەزدەسۋٸندە ماكارون تسەحىن اشىپ, يننوۆاتسييامەن اينالىستىق دەگەن كەسٸپكەرلەرگە شەكتەۋ قويۋ كەرەكتٸگٸن ەسكەرتكەن ەدٸ. كٶلٸك ساۋداسىنا باقىلاۋ جاساۋعا ۇمتىلعان اۆتوديللەرلەرگە قازٸر ەلباسىنىڭ قاباق تٷيٸپ, قاتتى ايتقانى قاجەت بولىپ جٷر.