— ايدوس مىرزا, بٸر جىل بۇرىن سٸزبەن تٷركيياداعى «ەسكەري تٶڭكەرٸس» جايىن تالقىلاعان بولاتىنبىز. https://baq.kz/kk/news/sayasat/aidos_sarim_mundai_sayasatpen_turkiya_uzakka_barmaidi20160804_091900. جالپى بۇل تٶڭكەرٸس نە ٷشٸن جاسالدى? لوگيكالىق شەشٸمٸن تاپتى ما?
— بٸر جىلعا جۋىق ۋاقىت ٶتتٸ. كەيبٸر دەرەكتەر 200 مىڭعا جۋىق دەيدٸ, قامالىپ جاتقانداردىڭ ٶزٸ 100 مىڭعا جۋىق ادام زارداپ شەگٸپ وتىر. اراسىندا قانشاما ادامدى تەرگەۋ ٸستەرٸنە قاتىستىرعان. مەن بٸلسەم, قازٸرگٸ تٷرٸك ٷكٸمەتٸ, تٷرٸك بيلٸگٸ مەملەكەتتٸك دەرەجەدەگٸ بٸر قىلمىستىق ٸس جاساعىسى كەلگەن سيياقتى. ارادا قانشاما ۋاقىت ٶتتٸ, ەگەر ٶزدەرٸ ايتىپ وتىرعانداي, ەلدٸڭ قۇقىقتىق, تٸپتٸ ەسكەري قۇرىلىمدارىن قامتىعان ٷلكەن قاستاندىق جاساۋ ەرەكەتٸ بولسا, وندا ونىڭ باسشىسى, جەتەكشٸسٸ كٸم, باسقاسى كٸم دەگەن سۇراقتارعا ناقتى جاۋابىن بەرەتٸن كەز دە كەلدٸ. مەن بٸلسەم, قىلمىستىق ٸس ەلٸ اياقتالماعان. «ەسكەري تٶڭكەرٸسكە قاتىسى بار» دەپ ايىپتالىپ وتىرعانى تٷسٸنٸكتٸ عوي, مەسەلە مۇنىڭ ەسكەريلەرگە قاتىسى بولماۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ ەسكەرلەر قاشاندا ٶزدەرٸنٸڭ جوعارعى باسشىلارىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋشىلار. بٸراق, قىلمىسقا قاتىسى بار ادامداردى سوتتاپ, ايىبىن ەلەمگە دە كٶرسەتەتٸن ۋاقىت جەتتٸ. كٶرٸپ وتىرمىز, ونداي ەڭگٸمە جوق. كەرٸسٸنشە, وسىنداي تٶڭكەرٸس ەلٸمٸزگە, كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمدارىنا قاۋٸپ تٶندٸردٸ دەي وتىرا, توعىز ايدىڭ ٸشٸندە ەلدٸڭ كونستيتۋتسيياسىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعدايعا دەيٸن ٶزگەرتٸپ, قانشاما ٶزگەرٸستەر زاڭعا, باسقاعا ەنگٸزٸلٸپ جاتىر. سوندا «قايسىسى شىن مەنٸندەگٸ كونستيتۋتسييالىق تٶڭكەرٸس?» دەپ سۇراق سالۋعا بولادى. ٸسكە اسپاعان ەسكەري بٷلٸكتٸ مە, ەلدە بٷگٸندەرٸ ەلدٸڭ قۇرىلىمىن تٸپتٸ ٶركەنيەتتٸك باعىتىن 180 گرادۋسقا بۇرىپ جاتقان «كونستيتۋتسييالىق تٶڭكەرٸستٸ» مە?
تٶڭكەرٸسكە قاتىستى ەڭگٸمە بولاتىن بولسا, ەكٸنشٸ ەڭ باستى مەسەلە ەلدٸڭ ٸشٸندەگٸ كٷشتٸك قۇرىلىمدار مەن بارلاۋ قىزمەتتەرٸنە قاتىستى. ال بۇل تٶڭكەرٸسكە جٷزدەگەن, مىڭداعان ەسكەريلەر قاتىستى دەيدٸ, سوندا وسى ەلدٸڭ ارنايى قىزمەتتەرٸ مەن بارلاۋ قىزمەتتەرٸ قايدا قاراعان? نەگە وسىنداي ەسكەري شابۋىلعا دەيٸن اپارماي, الدىن الا قۇرىقتاپ, الدىن الا تۇتقىنداپ, بٸر شارا قولدانبادى? كەيبٸرەۋلەر بۇل تٶڭكەرٸستٸڭ ارتىندا بيلٸكتٸڭ ٶزٸ تۇرۋى مٷمكٸن نەمەسە بيلٸك مۇنى بٸلدٸ جەنە ونى ٶز ماقساتتارىنا پايدالانىپ قالدى دەيدٸ. كەز كەلگەن تەرگەۋدٸڭ باسى مەن اياعى بولادى. باسىن كٶردٸك, وسى ارقىلى تالاي ادامدى قۇرىقتادى, تالاي ادامدار تٷرمەدە وتىر. ال مۇنىڭ نەتيجەسٸ قانداي? دەلەلٸ قايدا? «فەتحۋللاھ گٷلەن كٸنەلٸ» دەيدٸ, ەگەر دەلەلٸ بولسا, نەگە قوعامعا كٶرسەتپەيدٸ? ەلەم ساراپشىلارى ودان نەگە بەيحابار?
— ٶزٸڭٸز ايتپاقشى, وسى تٶڭكەرٸستٸ ۇيىمداستىردى دەپ ايىپتالعان تەولوگ ف. گٷلەن كوميسسييا قۇرىلۋى كەرەك, كوميسسييا قۇرىلىپ, ول قانداي شەشٸم شىعارسا, مەن سول شەشٸمگە باس يەمٸن دەگەن بولاتىن. الايدا, ونداي كوميسسييا قۇرىلمادى.
— بٸرٸنشٸدەن, ونداي كوميسسييانىڭ قۇرىلۋىنا بيلٸكتٸڭ ٶزٸ مٷددەلٸ ەمەس. سەبەبٸ ۋاقىت ٶتكەن سايىن وسى ٸسكە قاتىستى كٶپتەگەن كيكٸلجٸڭدەر, شيكٸلٸكتەر اشىلىپ جاتىر. قازٸرگٸدەي بيلٸك ايتىپ جاتقانداي تٷركييادا تٶڭكەرٸس شىن مەنٸندە ورىن السا, وندا ارنايى قىزمەتتەرٸنە, باسقا دا قىزمەتتەرٸنە مٸن ايتۋعا بولادى عوي. ستامبۋلدى ەلەمنٸڭ بارلاۋ قىزمەتتەرٸنٸڭ وتانى, شتاب پەتەرٸ دەيدٸ. ٷش-تٶرت ەلەمدٸك بارلاۋ قىزمەتٸنٸڭ, ناتو قۇرىلىمدارىنىڭ, رەسەيدٸڭ, باسقا دا ەلدەردٸڭ تىڭشىلارى ستامبۋلدا وتىر. جابىق دەرەجەدە قىرىق-ەلۋدەن كٶپ ادامدى قامتىعان بٸر نەرسە ۇيىمداستىرۋ مٷمكٸن ەمەس. مۇنى بيلٸكتٸڭ ٶزٸ ۇيىمداستىرمادى دەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە, مۇنان حاباردار بولعان, ورتا بۋىن وفيتسەرلەردٸڭ جوعارى باسشىلىققا نارازىلىعى بارىن بٸلگەن. بۇل دٷمپۋدٸ تٶڭكەرٸسشٸلەردٸڭ ٶزدەرٸ ۇيىمداستىرسا دا, ونى بيلٸك ٶز ماقساتىنا ٶتە جاقسى پايدالانىپ قالدى. العاشقى كەزدەگٸ قاۋٸپ سەيٸلٸپ, بٷلٸك باسىلعاننان كەيٸن دە كٶپتەگەن شىندىقتىڭ ايتىلۋىنا ەشقانداي جاعداي جاسالمادى. تەۋەلسٸز نەمەسە بيلٸككە كٶزقاراسى ساي كەلمەيتٸن جۋرناليستٸڭ كٶبٸ تۇتقىندالىپ, ولاردىڭ باسىلىمدارى يا جابىلىپ جاتىر, يا ٷلكەن سانكتسييا استىندادا. بيلٸكتٸڭ ساياساتىنا قارسى جازسا, جابىلىپ قالۋى مٷمكٸن. ياعني تسەنزۋرا مەن ٶزٸندٸك تسەنزۋرانىڭ ورناپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. مۇنداي جاعدايدا شىندىقتىڭ شىرىلداپ شىعۋى ەكٸتالاي نەرسە. سوندىقتان بٸراز ۋاقىت ٶتكەن سوڭ شىندىق اشىلادى, بەلكٸم وسى ححٸ عاسىرداعى تٷرٸكتانۋ تاريحىنداعى كٷردەلٸ, ٷلكەن بٸر جابىق مەسەلەنٸڭ بٸرٸنە اينالىپ كەتۋٸ دە مٷمكٸن.
تٷركييانىڭ ەكونوميكاسى ەردوعان كەلگەننەن كەيٸن عانا دامىپ كەتكەن جوق
— تٶڭكەرٸستەن كەيٸن جوعارعى سوت, پروكۋراتۋرا, اتا زاڭ كوميسسيياسىنىڭ مٷشەلەرٸ بار 2700-دەن استام زاڭگەر تٶڭكەرٸسكە قاتىسى بار دەگەن جەلەۋمەن جۇمىستان شىعارىلدى. قاراپ وتىرساڭىز, مۇنىڭ ٶزٸ ٷلكەن «تٶڭكەرٸس» دەۋگە كەلەدٸ. 2700 ادامدى بٸردەن جۇمىستان شىعارۋ نەمەسە تۇتقىنداۋ ٷشٸن تٷركيياعا بٸر «ەسكەري تٶڭكەرٸس» قاجەت بولعان سەكٸلدٸ...
— ونىڭ سىرتىندا قانشاما مۇعالٸم, قانشاما جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسورلارى, قانشاما دەرٸگەر, ەسكەريلەر, پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ, سۋديالار جۇمىستان شىعارىلدى. ەشقايسىسى تۋرالى سوت دەلەلدەگەن, مٸنە, وسى قىزمەتكەردٸڭ, وسى سۋديانىڭ, وسى پوليتسييانىڭ تٶڭكەرٸسكە قاتىسى بار دەگەن سوتتىڭ شەشٸمٸ بولعان جوق. كٶپتەگەن ادامدارمەن بۇل جاعدايدى ٶزدەرٸنٸڭ جەكە مەسەلەسٸن شەشۋگە قولدانىپ كەتكەن. ەكٸ ادامنىڭ نەمەسە اراز توپتاردىڭ اراسىنداعى الاۋىزدىق, كەك الۋ تۇرعىسىندا پايدالاندى دەگەن ەڭگٸمەلەر كٶپ ايتىلىپ جاتىر. ياعني ماعان كٶرشٸم ۇنامايدى ما, ستالين زامانىنداعىداي «حالىق جاۋى» دەپ, «ترانسگەندەردٸ قولدايدى ەكەن», باسقانى قولدايدى ەكەن دەپ, تٷرمەگە ۇستاتىپ جٸبەرەتٸن, جۇمىستان قۋدالايتىن جاعدايلاردىڭ بەرٸ بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە تٷركييادا ورىن الدى. ەڭ باستى مەسەلە — سوت شەشٸمٸنٸڭ جوقتىعى. نەگە ادامدى جازىقسىزدان جازىقسىز جازعىرىپ, جۇمىستان قۋادى? كٸم كٸمنٸڭ ماقالاسىن وقىمايدى? كٸم كٸمنٸڭ كٸتابىن وقىمايدى? كٸم كەزٸندە قانداي ۇيىمعا مٷشە بولمايدى? دەل سول مۇعالٸمدەر, باسقالار جۇمىستان قۋىلىپ جاتقان كەزدە, «گٷلەننٸڭ ۇيىمى — قىلمىسكەرلەردٸڭ ۇيىمى» دەگەن شەشٸم دە بولعان جوق. ەل-كايدا نەمەسە دايش سيياقتى دەلەلدەنٸپ, بٷكٸل ەلەم مويىنداعان دەرەجەگە جەتكەن جوق. بولاشاقتا بۇل كٶپتەن بەرٸ قولدانىلىپ كەلە جاتقان كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمدى ٶزگەرتۋگە باعىتتالعان قادامداردىڭ بٸرٸ سەكٸلدٸ قابىلدانىپ كەتۋٸ دە ىقتيمال. سەبەبٸ بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸ تۋىنداپ جاتىر. وسى ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ەلدە بولىپ جاتقان تەرروريستٸك اكتٸلەردٸڭ سانى دا ازايعان جوق. ەۋروپا ەلدەرٸ سيياقتى باتىس ەلدەرٸمەن اراقاتىناستاردىڭ كٷرت ناشارلاپ كەتۋٸ, تٸپتٸ, رەسەيمەن بولعان قاقتىعىستا دا, باسقا دا جاعدايدا تٷركييادا «ەردوعانشىل ەلەكتوراتتى» جيناپ وتىرۋ, ولاردى ۇدايى موبيليزاتسييا جاعدايىندا ۇستاۋ, ولارعا دامىل بەرمەۋ سەكٸلدٸ بولىپ كەتتٸ. بٷگٸن گەرمانييانى «فاشيستەر» ەكەن دەپ ايىپتايدى, ەرتەڭ تاعى بٸرەۋلەردٸ باسقاشا دەيدٸ. بٸراق مۇنداي اقىماق ٸستەرٸمەن ۇزاققا بارۋ مٷمكٸن ەمەس. مۇنىڭ تٷبٸ ٷلكەن جاماندىقتارعا اپارۋى دا ىقتيمال. مىقتى ساراپشىلاردىڭ دەرەگٸنشە, كەشە عانا بۇل ەل الداعى جٷز جىلدا ايماقتىق قانا ەمەس, سۋپەردەرجاۆالاردىڭ بٸرٸ بولۋى ىقتيمال ەدٸ. ال بٷگٸن شە? ول ٷشٸن ەلدە بٷگٸنگٸ جاعدايلار ٶزگەرٸپ, جاڭا مودەرنيزاتسييا ورناپ, عىلىمي, بٸلٸمي, يننوۆاتسييالىق تۇرعىدا دامۋى قاجەت ەدٸ. بٷگٸندە تٷركييادا 80-جىلدارداعى تٶڭكەرٸستەن كەيٸن جاسالعان رەفورمالار ٶز نەتيجەسٸن بەرٸپ وتىر. ەل ەكونوميكاسى ەردوعان كەلگەننەن كەيٸن عانا دامىپ كەتكەن جوق, ول ٶزٸنە دەيٸنگٸ ٷلكەن قۇرىلىمدىق, ستراتەگييالىق ماڭىزى بار, جٷيەلٸ جاسالعان رەفورمالاردىڭ جەمٸسٸن جەپ وتىر. رەسەيدە ەكونوميكالىق دامۋ پۋتين كەلگەننەن كەيٸن باستالعان جوق, 90-جىلدارى گايدار, باسقا دا ازاماتتار باستاپ كەتكەن قۇرىلىمدىق رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸمەن دامىدى. ونىڭ ٷستٸنە مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸ پۋتيندٸ كەرەمەت دەپ قابىلداۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ال تٷركيياداعى ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ باستى سەبەبٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ بولاتىن. كەزٸندە بٸلٸم بەرۋدەگٸ تىڭ رەفورمالار تٷرٸك اعايىنداردىڭ بٸلٸم سالاسىنداعى جەتٸستٸكتەرٸ كٶپتەگەن دامۋشى ەلدەرگە ٷلگٸ بولىپ قابىلداندى. تٷرٸك بٸلٸمٸنە سەنٸم ارتتى. وسى رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸندە ٶندٸرۋشٸ نەمەسە اگرارلى, قىزمەت كٶرسەتۋشٸ ەل عانا ەمەس, شىن مەنٸندەگٸ بٸلٸم ورداسى, مەديتسيناسى گٷلدەنگەن ەل قاتارىنا شىقتى. ەلدٸڭ زايىرلى مەملەكەت بولعاندىعىنىڭ نەگٸزٸ حالىقتىڭ بٸلٸمگە دەن قويۋىنىڭ نەتيجەسٸ دەپ تولىق ايتا الامىز.
پروفەسسور, عالىم ازاماتتاردىڭ ەلدەن كەتۋٸ نەمەسە كەتۋگە دەگەن ىنتاسى — ٶتە ٷلكەن قاسٸرەت
بٷگٸنگٸ كٷنٸ تٷركييادا تەرٸس ٷدەرٸستەر باستالىپ جاتقان سيياقتى. عىلىم-بٸلٸم سالاسىندا قۋدالاۋ, ونىڭ ٶزٸندە دە ەركٸن ويلى, ٶزٸندٸك پٸكٸرٸ, ساياسي ۇستانىمى بار ازاماتتاردى بٸلٸم ٷدەرٸسٸنەن الاستاتۋ, پروفەسسور, عالىم ازاماتتاردىڭ ەلدەن كەتۋٸ نەمەسە كەتۋگە دەگەن ىنتاسى — ٶتە ٷلكەن قاسٸرەت. XVI-XVII عاسىردا فرانتسييانىڭ بٸر ويشىلى: «بٸزدٸڭ فرانتسييا ٷلكەن مەملەكەت بولىپ كٶرٸنەدٸ. ەلدەن تٶرت جٷز وقىمىستىنى الاستاتىپ جٸبەرەيٸكشٸ, بٸزدٸڭ حالىق اقىماقتار حالقىنا اينالادى» دەپ ايتقان ەكەن. ال بٷگٸنگٸ كٷنٸ تٷركييادان ٷدەرە كٶشٸپ جاتقاندار جاقسى ٶمٸر, جاقسى جالاقى ٸزدەپ جٷرگەندەر ەمەس, ەلدەگٸ ساياسي كليماتتىڭ, بوستاندىق كليماتىنىڭ تارىلۋىنا نارازى بولىپ, بولاشاقتا عىلىم-بٸلٸممەن اينالىسا الماي قالامىز دەپ قاۋٸپتەنگەندەر. وندا جاقسىلى-جاماندى ٸت سالاسى بار, عىلىم, مەديتسينا سالاسىنداعى ازاماتتاردىڭ باسقا ەلدەرگە, تٸپتٸ, تٷركييادان دەرەجەسٸ, ەكونوميكاسى تٶمەن ەلدەرگە بارىپ جۇمىس ٸستەۋگە ەزٸرلٸگٸ تٷركييانىڭ الدىندا ٷلكەن پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
بيلٸگٸمدٸ كٷشەيتەم دەپ قوعامدى ەكٸ بٶلۋ جەڭٸس ەمەس, ول — جەڭٸلٸس.
— تٷركييادا ەسكەري تٶڭكەرٸس بولماعاندا, بٷگٸنگٸدەي كونستيتۋتسييالىق رەفورما جاساي الماس پا ەدٸ?
— رەفەرەندۋمدا ەردوعان 51 پايىز عانا داۋىس جينادى. مۇنىڭ ٶزٸ كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتادى. داۋىس بەرۋدٸڭ ەدٸل ٶتكەندٸگٸنە كٷمەندانىپ جاتقاندار بار. ەردوعان بۇقارا حالىقتى قورقىنىشتا, ٷرەيدە ۇستاپ, قوعامدى قورقىتىپ ٷركٸتٸپ, وپپوزيتسييا سەركەلەرٸن قۋدالاپ, كەيبٸرٸن تٷرمەگە جاۋىپ, قولىنا قالام ۇستاعان بٸراز جۋرناليستٸ تٷرمەگە توعىتتى. قوعام بەلسەندٸلەرٸنە قارسى تەررورلىق ەرەكەتتەر, پارلامەنتتٸ ٷركٸتۋ, پارتييالاردى جابامىز دەپ قورقىتۋعا قاراماستان 51 پايىز داۋىس جينادى. بايقاساڭىز, ەردوعان سايلاۋدا دا ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە جەتٸپ كٶرمەگەن ادام. «اق پارتييانىڭ» ٸشٸندە دە بٷگٸنگٸ ساياساتقا دەگەن كٷدٸك, نارازىلىق پٸسٸپ جەتٸلٸپ كەلە جاتىر. كەز كەلگەن ساياساتكەر ─ ساياساتتىڭ قۇلى. ساياسي ماقساتىنا جەتۋ ٷشٸن تٷرلٸ قيتۇرقىلىقتارعا بارادى. ادامدار كٷتپەگەن قادامدارعا بارۋى, كەشەگٸ جاۋلارىمەن قايتا تابىسىپ جاتۋى مٷمكٸن. بٸراق بٸرنەشە بۋىننىڭ كەلەشەگٸن ويلاعان ساياساتكەردٸڭ باستى ماقساتى ەلدٸڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولۋى كەرەك. ەردوعان رەفەرەندۋمدى 65-80 پايىز داۋىسقا تازا دەموكراتييالىق جولمەن قول جەتكٸزەم دەپ ۇيىمداستىرسا, سونداي نەتيجەگە جەتسە, ونى سٶزسٸز جەڭٸس دە ايتۋعا بولار ەدٸ. كەشەگٸ رەفەرەندۋم نەنٸ كٶرسەتتٸ? تٷرٸك قوعامى ەكٸگە جارىلىپ تۇر. ول — كٷردەلٸ قوعام. ونىڭ ٸشٸندە تٷرلٸ باعىتتار بار, ايماقتىق, ەتنوسارالىق, دٸنارالىق, مازحابارالىق. بيلٸگٸمدٸ كٷشەيتەم دەپ قوعامدى ەكٸ بٶلۋ جەڭٸس ەمەس, ول — جەڭٸلٸس. وسىنداي جەتٸستٸككە جەتۋ ٷشٸن بٷگٸن وسىنشالىقتى قيياناتقا بارسا, ەرتەڭ بۇدان دا تٶمەن نەتيجەگە جەتۋ ٷشٸن تٸپتٸ سوراقى قيياناتقا بارۋى مٷمكٸن. سول كەزدە تٷركييا قوعامى مٷلدە تۇڭعيىققا كەتٸپ قالۋى عاجاپ ەمەس. بٷگٸنگٸ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ساياسات, ونىڭ ٸشٸندە ٶلٸم جازاسىن ەنگٸزۋ ─ ەۋروپامەن قارىم-قاتىناسقا بٸردەن نٷكتە قوياتىن نەرسە. تٷركييانىڭ تاعدىرىنا جازىلعان نەرسە ەۋروپامەن اراداعى دەنەكەرلٸك, ول ─ باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى بٸردەن-بٸر دەنەكەر مەملەكەت. وسى قىزمەتٸنەن ايىرىلىپ قالۋى, ياعني ٷلكەن كٶپٸردٸ جاۋىپ تاستاۋى زور قيياناتقا اپارادى. قازٸرگٸ كەزدە تٷركيياعا قاجەتتٸ يدەيالار ترانسفەرتٸ, تەحنولوگييالار ترانسفەرتٸ, جاڭا زامانعا قاجەتتٸ تەحنولوگييالاردان قالىپ قالۋى ەلدٸ سۋپەردەرجاۆا, تٸپتٸ ايماقتىق دەرجاۆا تۇرماق, ىدىراتىپ جٸبەرۋٸ ىقتيمال. ونىڭ ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ مەسەلەسٸ دە پٸسٸپ تۇر. كٷرد مەسەلەسٸ, ەلگە كٸرگەن سيرييالىق بوسقىندار مەسەلەسٸ بار, ەل ٸشٸندە ۇزاق جىلداردان بەرٸ بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان, ەسكەريلەر كٷشپەن باسىپ كەلە جاتقان سولشىل تەرروريزم مەسەلەسٸ بار. مودەرنيزاتسييانىڭ دا شەگٸ بولادى. ەردوعاننىڭ تاريحي ٷلكەن ميسسيياسى بار ەدٸ, ول كەزٸندە قۋدالاۋعا تٷسكەن يسلام دٸنٸن اتاتٷرٸكتٸك يدەيامەن قابىستىرىپ, تٷركييانىڭ جاڭا زامانداعى جاڭا مودەرنيزاتسيياسىن جاساعان ەكٸنشٸ اتاتٷرٸك بولاتىن مٷمكٸندٸگٸ بار ەدٸ. شىنىن ايتۋ كەرەك, دەل بٷگٸن جٷرگٸزٸپ جاتقان ساياساتى, بيلٸك قۇمارلىعى, ٶزٸنەن باسقانى ادام ساناماۋى, بيلەۋشٸ تاپتىڭ مونوپوليياسىن ورناتۋ ساياساتى جالعاسا بەرسە, تٷركييا زامان كٶشٸنەن 20-30 جىلعا كەشٸگٸپ قالۋى عاجاپ ەمەس. ول بولاشاقتا جاڭا تٶڭكەرٸسكە, بٷگٸنگٸدەي ول جاساندى نەمەسە كٷمەندٸ ەمەس, شىن مەنٸندەگٸ ٷلكەن تٶڭكەرٸسكە اپارۋى مٷمكٸن. ەلدٸڭ تەوكراتييالىق جولمەن كەتۋٸنە دە اپارۋى مٷمكٸن. بۇل زاماننىڭ باستى رەسۋرسى مۇناي مەن گاز ەمەس, ول — ۋاقىت پەن بٸلٸم. سەنٸڭ بٸلٸم الۋعا, بٸلٸمٸڭدٸ جەتٸلدٸرۋگە, ەشكٸم ويلاماعان نەرسە ويلاپ تابۋعا جٸگەرٸڭ, ۋاقىتىڭ بار ما, وندا سەنٸڭ ەلەۋەتٸڭ بار. تٷركييانىڭ ونداي مٷمكٸندٸگٸ بار ەكەندٸگٸنە كٷمەندٸمٸن. سەبەبٸ تٷركييانىڭ تاريحي ميسسيياسى — باتىس پەن شىعىس اراسىندا دەنەكەرلٸك. ول جاعدايدىڭ ەڭ قيىنى بٸزگە دە اۋىر تيٸپ تۇر. بۇل تٷرٸك حالىقتارىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. وسى كەزگە دەيٸن تٷركييا جاقسى مودەل بولىپ قابىلدانىپ كەلدٸ. تٷركيياداي بولساق جەتٸپ جاتىر, تٷركيياداعىداي جٷيەنٸ ۇيىمداستىرساق, وسىنداي اشىقتىق, دەموكراتييا دەگەندٸ ٶزٸمٸز دە ايتىپ كەلدٸك. مودەلدٸڭ جوعالۋى مودەرنيزاتسيياعا, دەموكراتيياعا ۇمتىلعان تٷرٸك حالىقتارىنا تەرٸس ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. ولاردىڭ ٸزدەنٸستەرٸن كٷردەلەندٸرٸپ, تيتىقتاتىپ جٸبەرۋٸ دە ىقتيمال. تٷركييانىڭ وسىنداي ٶركەنيەتتٸك قالپىنان اۋىتقۋى وسىنداي قاۋٸپ-قاتەر تۋىنداتىپ وتىر.
ەردوعاننىڭ تاعدىرىن شەشكەن وسى بيۋللەتەندەر
— ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, قازٸر تٷركييادا تٶتەنشە جاعداي جارييالانعان. رەفەرەندۋم ٶتكەن سوڭ دا ٷش ايعا دەيٸن سوزۋعا مەجبٷر. وسىنداي كەزەڭدە رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ قانشالىقتى زاڭدى?
— بايقاساڭىز, ەۋروپالىق بٸردە-بٸر مەملەكەت, وبسە وسى رەفەرەندۋمدى ەدٸل دەپ مويىنداعان جوق. ال ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ بۇل سايلاۋدى ستاندارتتارعا ساي ەمەس مويىنداماۋىنىڭ ٶزٸندە ٷلكەن گەپ بار.
جالپى, تٶتەنشە جاعداي جارييالاعاننان كەيٸن جاعدايدى بٸراز قالىپقا كەلتٸرٸپ, تىنىشتاندىرىپ الىپ, تٶتەنشە جاعداي الىنىپ تاستالۋى كەرەك. تٶتەنشە جاعداي دەگەنٸمٸز — ساياسي كٷشتەردٸڭ, ازاماتتاردىڭ, جۋرناليستەردٸڭ ت.ب. جٷرٸپ-تۇرۋىنا قويىلاتىن شەكتەۋلەر. كٶرٸنگەننٸڭ كٶلٸگٸن كەز كەلگەن ۋاقىتتا توقتاتىپ, تەكسەرە الادى. كەز كەلگەن ادامدى پوليتسييا ۋچاسكەسٸنە اپارىپ, قاماپ قويۋعا مٷمكٸندٸك بار دەگەن سٶز. مۇنىڭ ٶزٸ رەفەرەندۋمنىڭ ەدٸل ٶتكەندٸگٸنە كٷمەن تۋدىراتىن مەسەلە. وسى تٶڭٸرەكتەگٸ داۋ تۋدىرعان ەكٸنشٸ مەسەلە — ەش بەلگٸسٸ جوق 2,5 ملن. بيۋللەتەن. ەردوعاننىڭ ۇسىنىسىنىڭ تاعدىرىن شەشكەن وسى بيۋللەتەندەر. ەگەر وسى 2,5 ميلليوندى قاق بٶلگەندە جاعداي باسقاشا بولار ما ەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ ەردوعاننىڭ جاقتاستارىنىڭ ٶزٸنە دەگەن سەنٸمٸن ازايتادى. كەز كەلگەن سايلاۋ, رەفەرەندۋمنىڭ باستى نەتيجەسٸ قوعامنىڭ ٸشٸندەگٸ بەلگٸلٸ بٸر حيمييا عوي. حيمييانىڭ باستى نەتيجەسٸ بىلاي بولادى: ەگەر سەن ەدٸل سايلاۋ ٶتكٸزٸپ, تازا جەڭٸسكە جەتسەڭ, سەنٸڭ بٸردەڭە جاساۋىڭا, ٶزٸڭ بەرگەن ۋەدەڭدٸ ورىنداۋعا ەكٸ ەسە ەنەرگييا الاسىڭ. بٸزدٸ حالىق شىن قولدادى, بٸز نەگە وسىنى ٸسكە اسىرمايمىز, بٸزگە سەنٸپ تاپسىردى عوي دەگەن ٸشكٸ پوزيتيۆتٸ ەنەرگييا بەرەدٸ. كەرٸسٸنشە, كٷدٸك, ەل ٸشٸندە توقتاماعان تەررور, تٶتەنشە جاعداي بيلٸكتٸڭ جاقتاستارىنىڭ ٶز ٸشٸندە كٷدٸك پەن كٷمەندٸ ۇلعايتادى. ال ونىڭ قارسىلاستارىنا ەكٸ ەسە ەنەرگييا بەرەدٸ. قۋعىن-سٷرگٸن, ەلدٸ قاناۋشىلىق, قيناپ-قىستاپ وتىرىپ, بٷكٸل ەلەممەن ۇرسىسىپ وتىرىپ جيناعانداعىسى ─ 51 پايىز. تەرٸس ەنەرگييا. سوڭىندا بۇل قاقتىعىستارعا نەگٸز بولادى. رەفەرەندۋم ەدٸل ٶتسە, ەرتەڭ ەردوعان دا, باسقالارى دا اقتالا الار ەدٸ. «مٸنە, ەلەم مويىندادى, بٸزدٸڭ دەموكراتييامىزعا ەشكٸم تەرٸس پٸكٸر ايتقان جوق» دەپ ايتا الار ەدٸ. ەدٸلەتكە تابىندىلىقتى تەك ەۋروپا ەلدەرٸ عانا كٶرسەتٸپ جاتىر. اتاتٷرٸكتٸڭ رەفورماسى 4-5 ۇرپاققا ازىق بولدى, ال ەردوعاننىڭ جاساعاندارى ۇرپاققا ازىق بولا ما, بولماي ما?
كٷرد مەسەلەسٸ ─ ٶتە كٷردەلٸ مەسەلە
— وسى رەفەرەندۋمعا قاتىستى ەلدە ٷش پارتييا بٸرٸكتٸ. اق پارتييا, ۇلتشىلدار پارتيياسى, ۇلى بٸرلٸك پارتيياسى. نەگٸزٸنەن بۇلار داۋىستىڭ 70 پايىزدايىن جيناۋى تيٸس ەدٸ, بٸراق ولاي بولمادى. ال كٷردتەر وسى اتا زاڭنىڭ ٶزگەرۋٸن قولداپ كٶپ داۋىس بەردٸ. ۇلتى كٷرد ساياساتكەرلەر «ەردوعان كٷردتەردٸڭ ارقاسىندا جەڭٸسكە جەتتٸ» دەگەن پٸكٸرلەر ايتتى. ونىڭ سەبەبٸ نەدە دەپ ويلايسىز?
— تٷركيياداعى ۇلتشىلدار پارتيياسى بيلٸكتٸڭ ويىنشىعىنا اينالىپ كەتتٸ. ٶزٸندٸك ۇستانىمىن كٶرسەتە المادى. پارتييالاردىڭ ٸشٸندەگٸ جەمقورلىق, ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ٶزٸنٸڭ ەلەكتوراتىنا داۋىس بەرۋشٸلەردٸڭ تەۋەلدٸ بولماۋى, ساياسي پارتييالار باسشىلارىنىڭ بيلٸكتٸ پايدالانۋعا دەگەن ىنتاسى. بۇل دا جەمقورلىقتىڭ بٸر تٷرٸ, وسىدان ايىرىلىپ قالماساق ەكەن دەگەن نيەتٸ. «ۇلتشىلداردى» مٷلدە تاراتىپ جٸبەرٸپ, نە اق پارتييانىڭ قۇرامىنان ورىن تاباتىنداي, يا بٷگٸنگٸ ايماق-ايماقتاعى مٷشەلەرٸ بٷگٸنگٸ باسشىلارىنا قارسى شىعىپ, «سەن بٸزدٸڭ ٷمٸتتٸ اقتامادىڭ, سەنٸڭ ورنىڭا باسقا تۇلعانى شىن مەنٸندەگٸ ۇلتشىلدار ۇلتتىڭ, مەملەكەتتٸڭ ٸسٸنە كەلگەن كەزدە ەشكٸممەن ىمىراعا كەلمەيتٸندەي ۇلتشىلدىقتى قاجەت ەتەمٸز» دەيتٸندەي توپتاردىڭ كەلۋٸن قاجەت ەتەتٸن سيياقتى. بۇل پارتييا بولاشاقتا سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتەمٸز, ٷلكەن بٸر باعىت باستايمىز, دامۋدىڭ كٶشباسشىسىنا اينالامىز دەسە, وسىنداي قادامدارعا بارۋعا مەجبٷر بولادى. ول كٶپتەگەن ەلدٸڭ پارتيياسىنىڭ باسىنان ٶتكەن ساياسي ويىندار. تٷگەلدەي باسشىلىعىن جاڭالاعان پارتييالار بار. ٸشتەن ىدىراپ, جاڭا كٷشتەر شىققان مٷمكٸندٸكتەر بولدى. قايسىسىن تاڭدايدى, ول ۇلتشىلداردىڭ ٶزدەرٸنە, ەلەكتروتىنا بايلانىستى. مەن بٸلسەم, ول ەلەكتورات قالانىڭ تۇرعىندارى, زاماناۋي, بەدەلدٸ كٷشتەر دەپ ايتۋعا بولادى. ولاردىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ, ەرينە, ەلدەقايدا كٷشتٸ بولادى. ٷشٸنشٸ مەسەلە بار, ول — كٷرد مەسەلەسٸ. اتاتٷرٸك زامانىنان بەرٸ شەشٸمٸن تابا الماي كەلە جاتقان كٷردەلٸ, كەشەندٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ. وسمان يمپەريياسى قۇلاعاننان كەيٸنگٸ اتاتٷرٸكتٸڭ قۇرىپ كەلگەنٸ, سٶزسٸز, ۇلتتىق مەملەكەت. كەشەگٸ يمپەرييادان تٷركييانى ۇلتتىق مەملەكەتكە اينالدىرۋدا. نەگٸزگٸ ازشىلىق ۇلتتاردى ساياسي ىقپالى بار, ٷلكەن كٷشكە يە توپ دەۋگە كەلمەيدٸ. كٷردتەر ازشىلىق ەتنوس قوي, بٸراق ازشىلىقتىڭ دا ٶز سالماعى بار. ونى نەمەن الىپ كەلدٸ? ەسٸرەسە وجالاڭنان كەيٸنگٸ, باسقاسى بار, ىمىرالار مىناداي نەرسەلەرگە سايىپ كەلەتٸن ەدٸ. «بٸز ەۋروپاعا قاراي جاقىندايمىز, ەۋروپاعا كٸرۋدٸڭ, كٸرٸگۋدٸڭ, ىمىرالاسۋدىڭ, وداقتاسۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى — ۇلتتىق ازشىلىقتاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ» دەدٸ. قاراڭىز, ەگەر ٶز ۇلتىڭىزدىڭ جاقسى دامىعانىن قالاساڭىزدار, وندا بٸزدٸ قولداڭىزدار, استىرتىن سوعىستى, پارتيزاندىق سوعىستى توقتاتىڭىزدار, ٶزدەرٸڭٸزدٸڭ شەكتەن شىققان ەكسترەميست اعايىندارىڭىزعا باسۋ ايتىڭىزدار, بٸز ەسەسٸنە مىنا سارا جولدان تايمايمىز, وسى سارا جولمەن جٷرە وتىرىپ, سٸزدەردٸڭ ۇلتتىڭ ٸشٸندەگٸ ەربٸر ازاماتتىڭ ەل-اۋقاتىن كٶتەرەمٸز. سٸزدٸڭ داۋىسىڭىز ەستٸلٸپ وتىرادى» دەپ ۋەدە ەتتٸ. سودان كەيٸن كٷرد پارتيياسىنىڭ قۇرىلۋىنا, ولاردىڭ پارلامەنتكە كەلۋٸنە ت.ب. جول بەردٸ. قازٸرگٸ جاعدايدا تٷركييانىڭ قاي باعىتتى ۇستاناتىنى تٷسٸنٸكسٸز بولدى. كەزٸندەگٸ بٸرنەشە بۋىن ساياساتكەرلەر ٶزدەرٸنٸڭ باستى ۆەكتورى دەگەن ۇستانىمدارىنان باس تارتىپ جاتىر. ەۋروپا بٸزگە كەرەگٸ جوق دەپ جاتىر. ال بٸز نەگە تٷرٸك مەملەكەتٸن قولداۋىمىز كەرەك دەيتٸن كٷردتەر بار. ەسٸرەسە سيرييا جەنە يراك مەسەلەسٸ باستالعالى بەرٸ كٷردتەردٸڭ كٶڭٸل كٷيٸ ٶزگەرگەن. بۇلار ەندٸ-ەندٸ ەۋپٸرٸمدەپ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە قول جەتكٸزەمٸز-اۋ دەپ تۇرعان حالىق. بۇرىن ونداي مٷمكٸندٸك جوق ەدٸ, سيرييادا, يراكتا ٶزٸنٸڭ بٸرتۇتاستىعىن ساقتاي المايتىن ەلدەر نە بولماسا انا جەردەن, نە بولماسا مىنا جەردەن, تٸپتٸ تٷركييانىڭ ٸشٸنٸڭ ٶزٸنەن, اتا-بابالارىمىزدىڭ تۇرعان جەرٸنەن اۆتونوميياعا قول جەتكٸزٸپ قالۋىمىز ىقتيمال دەپ تۇرعان حالىق. تٷركييانىڭ تۇتاستىعىن, ونىڭ ەل بولعانىن قالايتىن دا كٷرد توپتارى بار. بٸراق ٸشتەي نارازى, تٷركييانى جەك كٶرەتٸن دە كٷردتەر جەتٸپ جاتىر. وسىنداي قارىم-قاتىناستار كٷرد قوزعالىسىنا شەتەلدەن كەلٸپ تٷسكەن قاراجات اقپارات الىسۋدى, كٸتاپ شىعارۋعا, ينتەرنەت اشۋعا تولىق مٷمكٸندٸك بەردٸ. ەگەر سەن جەك كٶرەتٸن ەل ٶزٸن-ٶزٸ شاشىنان سٷيرەپ توزاققا ٶزٸن-ٶزٸ جەتەكتەپ كەتٸپ بارا جاتسا, سوندا سەن نە دەۋٸڭ كەرەك? جٸگٸتتەر, قويىڭدار, ول جاققا بارماڭدار دەيسٸڭ بە? ەلدە جٷرە بەرٸڭدەر, سەندەردٸكٸ دۇرىس دەپ وتىرا بەرگەن جٶن بە? كٷرد مەسەلەسٸ ─ ٶتە كٷردەلٸ مەسەلە. كٷردتەردٸڭ كٶڭٸل كٷيٸ تەرەڭ زەرتتەۋلەردٸ قاجەت ەتەدٸ. مەن بٸلسەم, ونى تٷركٸ ەليتالارى جابىق دەرەجەدە پايدالانادى. بٸراق شىن جارييالاۋ, باسقا تٸلگە اۋدارۋ دەگەن مٷلدە جوق شىعار. كٷردتەر ەرتەڭ نە ارعى كٷنٸ تەۋەلسٸز مەملەكەت قۇرامىز دەپ ويلايدى. دايش-كە قارسى كٷرەسكە قانشاما قاراجات قۇيىلدى. وسىلارعا قارسى بٸردەن-بٸر ارپالىساتىن كٷش كٷردتەر بولىپ قالدى. سەبەبٸ ولاردىڭ شەگٸنەر جەرٸ جوق. يشيم قاتارىندا جٷرگەندەر ٷشٸن كٷردتەر ادام ەمەس. سيرييادا دا سولاي. ولاردىڭ ٸشٸنە قاراجاتتىڭ تٷسۋٸ, ادام اينالىمى, اقشا اينالىمى قالىپتاسقان يدەيالاردىڭ ٶزگەرۋٸنە, ولاردىڭ ترانسفورماتسيياعا تٷسۋٸنە دە الىپ كەلەدٸ. سوندىقتان, «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەيتٸندەي تٷرٸ شىعار بۇل. بەلكٸم باسقا. تٷركيياعا ٸشٸمٸز جىلىپ, بٷيرەگٸمٸز بۇرىپ تۇرعاندىقتان تۋىنداعان وي عوي. ونىڭ انىق-قانىعىن بولاشاق كٶرسەتە جاتار.
تٷركٸ بٸرلٸگٸ دەگەن ەڭگٸمە بەسەڭسٸپ قالدى
— تٷركٸ ەلەمٸندە قانداي دا بٸر ٶزگەرٸستەر ورىن الۋى مٷمكٸن بە?
— تٷركٸ ەلەمٸندە ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتىر. تٷركٸ بٸرلٸگٸ دەگەن ەڭگٸمە بەسەڭسٸپ قالدى. مەن بٸلسەم, ەردوعاننىڭ ٶزٸ تٷركٸشٸل ەمەس. ونى ەشكٸم كەرەمەت پانتيۋركيست دەپ اتاعان ەمەس. باستالعان ٷدەرٸستەر بٸراز بەسەڭسٸپ قالدى. دەستٷرلٸ باسقوسۋلاردى, جيىنداردى ساناماعاندا, جالپى قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ دا سانى ازايىپ بارا جاتىر. وسىدان 5-10 جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا تٷركييادا نەمەسە تٷركٸ ەلەمٸندەگٸ مەدەني بايلانىس, قارىم-قاتىناستاردىڭ سانى دا ساپاسى دا تٶمەندەپ بارادى. بٸزدٸڭ ٶزٸمٸز تٷرلٸ جيىنعا, ۋنيۆەرسيتەت جيىنى بولسىن, تٷركٸ ەلەمٸنە قاتىستى جيىن بولسىن, جىلىنا 4-5 رەت بارىپ كەلەتٸنبٸز.
كەزٸندە ەۋروپانىڭ دامۋىنا زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلگەن ەكەن. سونىڭ ٸشٸندە دەموكراتيياعا تەز ٶتٸپ كەتكەندەرٸ شىعىس ەۋروپا ەلدەرٸ بولىپتى. مۇنىڭ سەبەبٸ ەكونوميكانىڭ دۇرىس جٷرگٸزٸلۋٸ, ساياسي رەفورمالاردىڭ بولۋى, ٷلگٸ تۇتاتىن مەملەكەتتٸڭ بولۋى ەكەن. كەزٸندە كەڭەس وداعى ىدىراعان سوڭ, كٶپتەگەن مەملەكەتتەر تەۋەلسٸزدٸگٸن الدى. وعان دەيٸن تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ٸشٸندە تٷركييا عانا تەۋەلسٸز مەملەكەت بولدى. قازٸر تەۋەلسٸز التى مەملەكەتپٸز. التاۋمىز دا قاي باعىتتا دامۋدى بٸلمەي داعدارىپ قالدىق. مىسالى, گانانىڭ, ۆەنەسۋەلانىڭ دامۋى نەمەسە قۇلدىراۋى بٸزدٸڭ ەل ٷشٸن ەسەرٸن تيگٸزبەيدٸ. تٷركييانىڭ مودەلٸ وپىق جەيتٸن بولسا, ول بٷكٸل مۇسىلمان ەلٸنە ىقپال ەتەتٸن پروتسەسس. تٷركييا تٷركٸ ەلدەرٸنە مودەل رەتٸندە سانالىپ كەلدٸ. باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى بەلگٸلٸ بٸر كومپروميستٸ تاپقان, ەلدٸڭ اشىقتىعى مەن يسلامنىڭ قاعيداتتارىن بٸر-بٸرٸنە قاراما-قايشى قويۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە بٸر-بٸرٸمەن تابىستىرىپ, يسلامنىڭ شىن مەنٸندەگٸ مەملەكەتتٸڭ دٸنٸ ەكەنٸن راستاي وتىرا, دٸننٸڭ دۇرىس دامۋى, مودەرنيزاتسييالىق ٷدەرٸستەرگە قايشى كەلمەي ۇستاپ وتىرعان بٸردەن-بٸر مەملەكەت رەتٸندە قاراستىرادى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ بۇل مودەلدٸڭ سىنۋى كٶپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرٸنە دە ەسەر ەتەدٸ. اقىرى سىنىپ قالسا, وعان ەلٸكتەۋدٸڭ قاجەتٸ نە? باتىسپەن ەڭ جاقىن دەگەن تٷركييانىڭ ٶزٸ وسىنداي كٷيگە تٷسٸپ جاتسا, بٸزدٸڭ وندا نە شاتاعىمىز بار? تٷركييا مۇسىلمان ەلدەرٸنٸڭ كٶشباسشىلارىنىڭ بٸرٸنە اينالىپ ەدٸ, ەگيپەتتٸڭ دە, سولتٷستٸك افريكانىڭ دا, كەيبٸر اراب ەلدەرٸ دە, ەسٸرەسە يزرايلمەن بولعان قاقتىعىستار كەزٸندە جاقسى ۇپاي جينادى. جاقسى مٷمكٸندٸكتەرگە قول جەتكٸزدٸ. بٸراق ەردوعان مۇنى ٶزٸنٸڭ بٸر كٶزٸرٸنە اينالدىرا العان جوق. بۇل كٶشباسشىلىق قازٸر سەيٸلٸپ كەتتٸ. دەۋٸتوعلىنىڭ كەزٸندەگٸ «كٶرشٸلەرمەن ارتىق مەسەلەمٸز جوق» دەگەن ۇراندارى جوققا شىقتى.
— ەردوعان يسلامنىڭ قورعاۋشىسى, جوقتاۋشىسى بولۋعا تىرىسۋشى ەدٸ, سوڭعى كەزدەرٸ بەسەڭسٸپ قالعان سيياقتى.
— ەردوعاننىڭ مىنانداي بٸر فيشكالارى بار: سامميتتەردە تۋدى الىپ, قالتاسىنا سالىپ الۋ, جەتٸمدەر ٷيٸندەگٸ بٸر بالانى باۋىرىنا باسۋ. بىلاي قاراساڭ, جەكەلەگەن ادامنىڭ پيارى مەن فيشكالارىن ەلٸ كٷنگە دەيٸن كەرەمەت سانايدى. ەردوعاننىڭ تابيعاتىن تٷسٸنۋ كەرەك. ول — اۆتوريتارلى تۇرعىداعى پوپۋليست ساياساتكەر. ول ٶزٸنە ۇپاي جيناۋعا نە كٶمەكتەسەدٸ, سول قۇرالدىڭ بەرٸن وزىق جەنە جەتٸك پايدالانا بٸلەدٸ. كەشەگٸ سايلاۋداعىسى دا جەڭٸس قوي, بٸراق ول قانداي نەتيجەگە اپارادى, وعان قانداي جولمەن جەنە قانداي قيياناتپەن جەتكەنٸن دە قوسىپ قويىڭىز. ول الدىندا نە تۇرعانىنا قاراماي, تراكتور نەمەسە تانك سەكٸلدٸ الدىنداعىنىڭ بەرٸن جاپىرىپ جٷرەتٸن ساياساتكەر سەكٸلدٸ. كەز كەلگەن سامميتتە ويىنا كەلگەنٸن اشىق ايتا سالۋى كەرەمەت ەرلٸك سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. داۆوستا يزرايل ٷشٸن ۇرسىسىپ كەتٸپ قالعانى بار. ال ونىڭ سىرتىندا قول قويىلماعان كەلٸسٸمشارتتارى بار, ەكونوميكالىق ينۆەستيتسييا تۋرالى باسقا شەشٸمدەرٸ بار. مۇنىڭ بەرٸ قايدا قالادى? تاريح تۇرعىسىنان قاراساق, ەۋروپامەن سٶز ايتىسى ەلدٸڭ بولاشاعىن ويلاعان, ٷلكەن ساياساتكەر دەرەجەسٸنە جەتكەن ادامنىڭ سٶزٸ ەمەس. كەشە عانا فاشيزمنەن ايىرىلعان ەلدٸ فاشيسسٸڭ دەپ اتاۋ, ناتسيستكە تەڭەۋ بٷكٸل ەلدٸڭ نامىسىن قوزدىراتىن, جالپى تٷرٸكتەرگە دەگەن تەرٸس پٸكٸر تۋعىزاتىن قادام عوي. بۇل پٸكٸر سول ەۋروپادا تۇرىپ جاتقان 5 ميلليون تٷرٸكتٸڭ بولاشاعىنا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. ونى نەگە ويلامايدى? 5 ميلليون ادام ويىنشىق پا? ەكٸ ەلدٸڭ قارىم-قاتىناسىن ٷزٸپ, ەلشٸلەرٸن ەلدەن قۋىپ جاتسا, بۇل جەڭٸس پە? ەلەمدٸك تەجٸريبە بويىنشا, ەكٸ ەل سوعىسار الدىندا ەڭ بٸرٸنشٸ ەلشٸنٸ شاقىرتىپ الادى ەكەن. ەكٸنشٸ قادامى — بٶتەن ەلشٸلٸكتٸ قۋىپ جٸبەرۋ. ودان كەيٸنگٸ مەسەلە ەكٸ ەلدٸڭ بٷكٸل ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناستارىن ٷزٸپ, ودان سوڭ تولىعىمەن سوعىستى جارييالاۋعا بولادى. سول ما كەرەگٸ? ەستۋٸمشە, قازٸر تٷرٸك ديپلوماتتارى قايتا-قايتا ەۋروپا ەلدەرٸنە شىعىپ, «سٸزدەر دۇرىس تٷسٸنٸڭٸزدەر, سايلاۋدا نەتيجە جيناۋ كەرەك بولدى. بۇل بٸزدٸڭ ٸشكٸ مەسەلەمٸز ٷشٸن عانا ايتىلعان مەسەلەلەر, ول ٷشٸن كەشٸرٸم سۇراۋعا دايىنبىز» دەگەندەي ەڭگٸمە ايتىپ جٷر ەكەن. تٷرٸك كەسٸپكەرلەرٸ ٶتە پراگماتيك. بەرٸندە دە نامىس بار. بەرٸ ٶز مەملەكەتٸنٸڭ, ٶز سپورت كومانداسىنىڭ جانكٷيەرٸ. وسى ەلدەگٸ كٶپ كەسٸپكەرلەر ەلدەردٸڭ بٸر-بٸرٸنە داۋرىعا بەرمەگەنٸ جاقسى دەيدٸ. رەسەيمەن بولعان جاعداي قانشاما ادامنىڭ كەسٸبٸنە تەرٸس ەسەر ەتتٸ. نەپاقالارىنان ايىرىلدى. گەرمانييا دا پراگماتيك حالىق. گەرمانييا — زاماناۋي تٷرٸك مەملەكەتٸنٸڭ دامۋىنا, ٶركەندەۋٸنە ٷلەس قوسقان بٸردەن-بٸر مەملەكەت. اتاتٷرٸك ٷكٸمەتٸن قۇرىپ جاتقان كەزدە قارۋ-جاراقتى كەڭەس ٷكٸمەتٸنەن السا, تەحنولوگييانى نەمٸس ەسكەري باعىتىنان الدى. فرانتسييادان كٶپ ەسەر الدى. ونداي قارىم-قاتىناستاردى بٸردەن ٷزٸپ كەتە المايدى. نەمٸستەر دە مۇنىڭ تابيعاتىن تٷسٸنٸپ وتىر. ەۋرووداقتىڭ وسىنداعى كەيبٸر ەلشٸلەرٸمەن, ەلشٸلٸك قىزمەتكەرلەرٸمەن سٶيلەسكەنمٸن. ولار نەمٸستەردٸڭ ساپارلارى بولماس بۇرىن تٷركييا ٷكٸمەتٸنە ەسكەرتۋ جاساعانبىز دەيدٸ. «سٸزدەر مىنانى ەسكەرٸڭٸزدەر, مۇندا جٷرگەن تٷرٸكتەر تٷركيياعا بارىپ داۋىس بەرەمٸز دەسە, باسقا دەسە, ول ٶز ەرٸكتەرٸ. بٸراق بٸزدە تۇرىپ جاتقانداردىڭ كٶپشٸلٸگٸندە قوس ازاماتتىق بار. مىسالى, سٸزدٸڭ ەلدە تۇرىپ جاتقان ازاماتقا رەسەيدەن نەمەسە قازاقستاننان, ارابييادان كەلٸپ, ٷگٸت-ناسيحات جٷرگٸزسە, قالاي قارسى بولساڭىزدار, بٸز دە سولاي قارسى بولامىز. سوندىقتان مٷمكٸندٸكتەرٸڭٸز بولسا, مۇندا ٷگٸت-ناسيحاتىن جٸبەرٸڭٸزدەر, بيۋللەتەندەرٸڭٸزدٸ سالىپ جٸبەرٸڭٸزدەر, بٸز ونىڭ ەشقايسىسىنىڭ جٷرٸس-تۇرىسىنا كەدەرگٸ كەلتٸرمەيمٸز. بٸراق سٸزدەردٸڭ ساياساتكەرلەر كەلٸپ, وسىندا بەلسەندٸ ساياسي جۇمىس جٷرگٸزٸپ, قاقتىعىسقا اينالىپ كەتٸپ جاتسا, بٸزدە كٷردتەر دە بار, تٷرٸكتەر دە بار, بۇل بٸزدٸڭ ٸشكٸ مەسەلەمٸزگە اينالادى. سوندىقتان سٸزدەردەن وسىنداي قادامداردان اۋلاق بولۋلارىڭىزدى سۇرايمىن» دەگەن بٸرنەشە ٶتٸنٸشتەرٸ بارىن ايتادى. بٸراق ەردوعان ٶزٸنٸڭ ەلەكتوراتىن مودەرنيزاتسييا جاساۋ ٷشٸن, ەدەيٸ وسىنداي ۋشىقتىرۋعا بارىپ وتىر. ارادا بٸراز قاتتى سٶزدەر ايتىلعان سوڭ, ونى بٸردەن جٸبٸتۋ وڭاي ەمەس. بۇل كەم دەگەندە جاقىن ارادا جوعارى دەرەجەدەگٸ ساپار الماسۋ بولمايدى دەگەن سٶز. ٷلكەن سامميتتەردە كەزدەسٸپ قالۋى مٷمكٸن. بٸراق مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستاردا ەكٸ-ٷش كٷندٸك رەسمي ساپارلار كەمٸ 1-2 جىلعا شەگٸنٸپ قالۋى مٷمكٸن. ساپارلاردىڭ دەرەجەسٸ تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن. بۇرىن پەرمەر-مينيستر, كانتسلەردٸڭ دەرەجەسٸندە باراتىن ساپارلارعا ورتاشا دەڭگەيدەگٸ مينيسترلٸك ٶكٸلدەرٸ بارۋى مٷمكٸن. قارىم-قاتىناستاردى ساقتاپ وتىرادى, بٸراق دەرەجەسٸنٸڭ ٶسۋٸنە تەرٸس ەسەر بەرەدٸ. بٷگٸنگٸ زاماندا مەملەكەتارالىق بەسەكەنٸڭ بٸردەن-بٸر نەگٸزٸ مەن قۇرالى — ينۆەستيتسييا. نەمٸستٸڭ تەحنولوگييالىق تۇرعىدان دامىعان 125 كەسٸپورنى ەرتەڭ ويلانىپ قالسا, وندا قازٸرگٸ كەسٸپورىندارىمىز بار, بەرٸ تۇرسىن, بٸراق بولاشاقتا ينۆەستيتسييا سالامىز با, سالمايمىز با, ول ەكٸتالاي جۇمىس. بۇل بٸزدٸڭ ەلگە دە قاتىستى ەڭگٸمە. پوپۋليستٸك تۇرعىدان كەز كەلگەن شەتەلدٸك بيزنەسمەن الىپ كەلە بەرۋگە دە بولادى. بٸزدٸڭ كٶپ جاعدايدا قوعامدى شۋلاتىپ جٷرگەن مىنا كەسٸپورىن قازاق تٸلٸن مەنسٸنبەيدٸ ەكەن, مىنا كەسٸپورىندا ورىس تٸلٸن الادى ەكەن دەۋ بٸزدٸڭ ازاماتتىق قوعام تۇرعىسىنان دۇرىس. الايدا مەملەكەت قازٸر ٶزٸنٸڭ بٷكٸل پەرمەنٸن وڭدى-سولدى پايدالانا بەرسە نە بولادى? ەگەر ول كەسٸپورىندار كەتەتٸن بولسا, وندا سول كەسٸپورىن تۇرعان اۋىلدىڭ ەكٸ قىزمەتكەرٸ جۇمىسسىز قالدى دەپ ەسەپتەسەك, ەرتەڭ بٷكٸل اۋىل كەسٸپورىنسىز قالۋى مٷمكٸن. وندا بٸز نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك دەگەن ساۋال تۋىندايدى. مەنٸڭ ويىمشا, ەڭ دۇرىسى بٷگٸنگٸ قوعامنىڭ ٸشٸندەگٸ زاڭدارىمىزدىڭ كٷشەيۋٸن قامتاماسىز ەتۋ, ٷستٸ-ٷستٸنە وسىنشا تالاپتاردى قويا بەرۋٸمٸز كەرەك. سول كەسٸپورىن يەلەرٸمەن تٸكەلەي قارىم-قاتىناس ورناتۋ كەرەك. بٸزدە وسىنداي جانجالدار شىعىپ جاتادى, كەسٸپورىندار ٶزٸمەن-ٶزٸ, قازاق ۇلتشىلدارى مەن باسپاسٶز ٶزٸمەن-ٶزٸ جٷرٸپ جاتادى. سولاردىڭ قىزمەتكەرلەرٸمەن نەگە بارىپ سٶيلەسپەيمٸز? بەتپە-بەت نەگە تٸلدەسپەيمٸز دەگەن مەسەلەلەر تۋىندايدى. ينۆەستيتسيياعا تەۋەلدٸ ەلدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸندە ادام قۇقى, جۇمىسشىلاردىڭ قۇقى دەگەن نەرسە جوق. بٷگٸنگٸ قىتاي ٶزٸنٸڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىن بٷكٸل باتىستىڭ, جاپونييا, كورەيانىڭ بٷكٸل كەسٸپورىندارىن الىپ كەلدٸ. سول كەزدە سونداعى ەڭبەككەرلەردٸڭ قۇقىعى نٶل بولاتىن. سونىڭ ارقاسىندا بٸراز دەرەجەگە دەيٸن كٶتەرٸپ الىپ, قازٸر ونداعى جالاقى دا, باسقاسى دا ٶسٸپ جاتىر, تٸپتٸ كٶپتەگەن كەسٸپورىندار قىتايداعى جالاقىنىڭ ٶسۋٸنە بايلانىستى كەسٸپورىندارىن ۆەتنامعا, باسقا دا دامۋشى ەلدەرگە كٶشٸرۋگە ىنتالى بولىپ وتىر. بۇل دا ينۆەستيتسييا ٷشٸن تالاستىڭ بٸر تٷرٸ. بٸزگە نە كەرەك? ەگەر بٸر كەسٸپورىن تٷگەلدەي كٶشٸپ كەتسە, بٷكٸل سالا كٶشٸپ كەتەدٸ جەنە 20-30 مىڭ ادام جۇمىسسىز قالادى دەگەن سٶز. سول سەكٸلدٸ كەشەندٸ كٶزقاراستار ەسەپتەۋ كەرەك سيياقتى. تٷركيياداعى جاعداي ۋشىعىپ, تەرروريستٸك اكتٸلەردٸڭ سانى ارتاتىن بولسا, تەرروريزمگە, ٸشكٸ قيتۇرقى مەسەلەلەرگە قاتىستى مەملەكەتتٸڭ ساياساتىن كٷشەيتەمٸز, ٶلٸم جازاسىن ەنگٸزەمٸز دەيتٸن بولسا, وندا ەلدەگٸ جاعداي ۋشىعادى. وندا ەلدە كٶپ ينۆەستيتسييا بولمايدى. ٸرٸ كەسٸپورىندار قالۋى مٷمكٸن. شىن مەنٸندەگٸ يننوۆاتسييانى, شىن مەنٸندەگٸ جاڭالىقتاردى, بەسەكەلەستٸكتٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ترانسۇلتتىق كورپوراتسييالار ەمەس, شاعىن جەنە ورتا بيزنەس. بٸر جەردەن باق كەتسە, ۇزاق ۋاقىتقا دەيٸن ونىڭ قايتىپ ورالۋى ەكٸتالاي. سەنٸڭ جٸبەرگەن قاتەلٸگٸڭدٸ سول سەتتە-اق باسقا مەملەكەت پايدالانىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. بٸزدە ۇلتتىق ەگويزم تۇرعىسىنان تٷركيياداعى ينۆەستورلارعا كٶز تٸگٸپ وتىرۋىمىز كەرەك شىعار. مىنالار كەتٸپ جاتسا, ارتىنان جٷگٸرٸپ بارۋىمىز كەرەك شىعار. ۇلتتىق ەگويزمٸمٸز وسىنى قاجەت ەتەدٸ. تٷرٸكشەسٸن بٸلەمٸز, بٸزدە جاقسى ەڭبەك كٷشٸ بار. ايماقتاعى حالىقتارمەن سالىستىرعاندا ٶرەمٸز بٸرشاما جوعارى. سانامىز ٶزگەرگەن, جاڭعىرعان. اراب ەلدەرٸنە, سيرييا, يراك ت.ب. قاراعاندا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ بٸرشاما جاقسى. حالىقتىڭ جٷز پايىزى جوعارى بٸلٸمدٸ بولماسا دا ساۋاتى بار دەۋگە بولادى. سونىڭ بەرٸن ايتىپ, بەلكٸم بٸزدٸڭ دە اتىپ شىعاتىن كەزٸمٸز شىعار, كٸم بٸلەدٸ? بٷگٸندە ەلارالىق بەسەكەلەستٸك — قارۋ-جاراقتىڭ مىقتىلىعى ەمەس, ينۆەستيتسيياعا, بيزنەسكە دەگەن قولايلى كليمات قالىپتاستىرۋ. بٸزدٸڭ ٶز كەمشٸلٸگٸمٸز جەتٸپ جاتىر. كەز كەلگەن جاعىمىزعا قاراساق, 3 مىڭ شاقىرىمنان جاقىن جەردە تەڭٸز جوق. ەڭ جاقىن جەردە 3300-3400 شاقىرىم قاشىقتىقتا ٷندٸ مۇحيتى جاعىندا. سونىڭ ٶزٸ كٶپتەگەن نەرسەنٸ شەكتەپ تاستايدى. سوندىقتان مەسەلە كٶپ.
— سۇحباتتاسقانىڭىزعا راحمەت!
دەرەككٶز: قامشى پورتالى
سۇحباتتاسقان — باۋىران كاريپوۆ
