Zulhaiyr Mansurov: «Jańalyǵymyzǵa japondyqtar qairan qaldy»
Eń alǵash ot jalynynyń qurylymyn 1600 jyldary Frensis Bekon zerttedi, odan keiin ony Boil jalǵastyrdy. Ǵalym Býnzen jalynnyń temperatýrasy men janý jyldamdyǵyn eseptep shyǵardy. Qanshama ǵalymdar ǵasyrlar boiy ter tógip zerttegenimen, ottyń áli de adamǵa paidasyn tigizetin, ashylmaǵan qasietteri bar eken. Janý teoriiasyna tyń jańalyqtar engizgen
QR Memlekettik jáne Q.Sátbaev atyndaǵy syilyqtardyń iegeri Zulhaiyr Mansurov – osy salany túbegeili zerttegen Faradei, Devi, Mihelsondardyń deńgeiindegi iri ǵalym.
Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń Himiialyq fizika jáne materialtaný kafedrasynyń professory, himiia ǵylymynyń doktory, Janý problemalary institýtynyń bas direktory – ǵylymi jetekshisiniń keńesshisi Zulhaiyr Aimuhametuly nanokómirtekti materialdar, kómirtekti nanotútiksheler men grafen óndirisin damytýǵa mańyzdy úles qosty. Onyń zertteý jumysy kómirtegi janýynyń kinetikasy men mehanizmderin zertteý, kómirsýtek jalyny men kúieniń qurylymy jáne nanokómirsýtekti materialdardyń fýnktsiialaryn zertteýge baǵyttalǵan. Professordyń zertteýleri barysynda alynǵan ǵylymi nátijeler nanotehnologiiany damytýda sheshýshi ról atqarady. Z.Mansurov IýNESKO-nyń jetekshi ǵalymdarǵa, qoǵam qairatkerleri men uiymdarǵa tapsyrylatyn «Nanoǵylym men nanotehnologiialardy damytýǵa qosqan úlesi úshin» medalimen marapattalǵan. Ol 1000-nan astam ǵylymi maqalalar men baiandamalar tezisteriniń, 39 monografiia men oqýlyqtardyń avtory, 50-den astam KSRO jáne QR avtorlyq kýáligi men patent iegeri. Ulybritaniia, Germaniia, Italiia, Polsha, Túrkiia, Qytai, Belgiia, AQSh, Taivan, Frantsiia, Japoniia elderiniń jetekshi ýniversitetterinde ǵylymi baiandamalar jasap, dárister oqyǵan ǵalym.
– Ottyń janýy tabiǵi qubylys bolǵanymen, ol – tirshiliktiń simvoly. «Ot – adamzat úshin negizgi zat» dep jalynǵa bailanysty alǵash ret grek oishyly Geraklit filosofiialyq túiin jasaǵan eken. Shyn máninde otsyz ómir joq, erterekte adamzat otqa tabyndy. Osy ýaqytqa deiin ottyń qyzýyn as pisirýge, óndiriske, elektr qýatyn alýǵa, temir balqytýǵa paidalanady. Zulhaiyr Aimuhametuly, sizdiń osy janý protsesi tóńireginen jańalyq izdeýińizge ne sebep boldy?
– Qazirgi zamanda adamzat paidalanatyn energiia kózderiniń 90 paiyzy janý protsesimen qamtamasyz etiledi. Sońǵy jyldarǵa deiin janý protsesi tek qana jylý kózi retinde qarastyrylyp keldi. Condyqtan janý teoriiasy jalynnyń beretin energetikasyna sáikes qana zertteldi. Keiingi ýaqytta qatty damyǵan ǵylymi-tehnikalyq progreske bailanysty ǵalymdarǵa qyzdyrý arqyly tabiǵi ónimder alý, jalynnan bólinetin ýly zattardan qorshaǵan ortany qorǵaý, konstrýktsiialyq materialdardy otqa tózimdi etý siiaqty máselelerdi sheshý kerek boldy. Bul janý protsesi teoriiasynyń áli de tolyq zerttelmegenin kórsetti. Sondyqtan dúniedegi kieli uǵym – ottyń biz bilmeitin qasietterin zertteýler jumysy meni tuńǵiyqqa tartyp áketti.
– Álemde tuńǵysh ret siz ashqan janý protsesindegi jańalyq «Tómengi temperatýraly sýyq jalyndy kúie túzilý qubylysy» dep atalatyn taqyryp boiynsha jiyrma jyldan astam ýaqyt júrgizilgen zertteýlerdiń nátijesi eken. Osynsha ýaqyt jumsaǵandaryńyzǵa qaraǵanda, buryn zerttelmegen tyń dúnie bolǵany ǵoi. Ideia qalai paida boldy?
– Biz ashyp otyrǵan bul ǵylymi jańalyq aiaqastynan tabylǵan «evrika» emes. Bul ǵylymi zertteýler arqyly ashylǵan jańalyq – Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ janyndaǵy Janý problemalary institýty ǵalymdarynyń sońǵy jiyrma bes jyl ishindegi tabandy eńbekteriniń jemisi. Bul týraly erterekte ideialar bolǵanymen, eshqandai ǵylymi jumystar jasalmaǵan. Bizdiń institýt bul taqyrypty zertteýdi birinshi bolyp bastady. Kóptegen zertteýlerdiń nátijesinde qarapaiym jolmen, iaǵni joǵary temperatýrada kómirsýtekter janǵanda túziletin kúiemen salystyrǵanda tómen temperatýrada 50 paiyzǵa deiin politsikldi aromatty kómirsýtekter bolatyny anyqtaldy. Olardyń bizdi qyzyqtyratyn birqatar erekshe qasietteri bar. Mysaly, atalǵan politsikldi aromatty kómirsýtekter joǵary temperatýrada (4000 S jáne odan joǵary) suiyq kristaldarǵa tán qasietterdi kórsetti, bul qubylys álemde birinshi ret anyqtaldy. Osy qasietter túzilimdiligi joǵary kómirtekti talshyqtar alý úshin shikizat retinde qoldanylatyn mezofazaly shaiyrlardy alýǵa múmkindik beredi.
– Bul jańalyqty álemniń basqa elderindegi áriptesterińiz qalai qabyldady? Olardyń tarapynan birlesip jumys isteý týraly, ashylǵan jańalyqty ári qarai damytyp, óndiriske engizý týraly usynystar boldy ma?
– Bizdiń bul jańalyǵymyzdy ǵylymi-tájiribelik saraptamadan ótkizip, rastap, diplom tapsyrǵan – Resei Federatsiiasynyń Jaratylystaný ǵylymdarynyń akademiiasy, Ǵylymi jańalyqtar men ónertabystar avtorlarynyń halyqaralyq akademiiasy jáne Ǵylymi jańalyqtar avtorlarynyń halyqaralyq assotsiatsiiasy. Osy diplom boiynsha bul ǵylymi jańalyqtyń ónertapqysh avtorlary bolyp menimen birge áriptesterim – Janý problemalary institýtynda qyzmet isteitin jas ǵalymdar Berikqazy Tóleýtaev, Toǵjan Tutqabaeva jáne Resei Ǵylym akademiiasyndaǵy Himiialyq sintez institýtynyń ǵalymy Valerii Popov tanyldy. Janý problemalary institýtynyń zerthanasynda ashylǵan himiia salasyndaǵy ǵylymi jańalyqtardy birlesip óndiriske engizý týraly usynystar shetelderden kóptep túsip jatady. Biraq olardyń bári birdei iske asa bermeidi.
– Janý problemalary institýty qazir qandai baǵyttarda jumys istep jatyr?
– QazUÝ janyndaǵy Janý problemalary institýtynda (JPI) istelinip jatqan jumystardyń úlken tsikly qiyn janatyn jáne otqa janbaityn materialdar jasaýǵa, lazerli jáne mikroelektrondy ártúrli aspaptar men quraldarǵa jumsalatyn materialdardy alýǵa baǵyttalǵan. Munda ártúrli gazdar men kondensatsiialanǵan zattardyń atmosferalyq jalyndarynyń qurylymyn, tómengi temperatýralyq kúieniń túzilýin jáne mikroelektronika máselelerine qatysty keibir polimerlik zattardyń destrýktsiiasyn zertteýge baǵyttalǵan jumystar erekshe oryn alady. Sondai-aq bizdiń ǵalymdar Jer atmosferasynda ushatyn apparattar úshin ystyqtan qorǵaityn materialdar jasaýmen ainalysyp júr. Otqa tózimdi joǵary temperatýralyq sintez materialdarymen qatar, ystyqqa shydamdy materialdar óndirý, janý protsesterin baiaýlatý, jalyn men initsiirlengen piromiz ádisimen tabiǵi gazdar jáne munai kómirsýtekterin olefinge deiin óńdeý, filtratsiialyq janý siiaqty máseleler boiynsha zertteý jumystaryn júrgizedi. Osy tehnologiia boiynsha alynǵan otqa tózimdi materialdar respýblikamyzdan tys, Resei, Ýkraina, Qyrǵyzstan jáne basqa TMD elderiniń aliýminii, munai óndirý, tsement, aýyr metallýrgiia kásiporyndarynda jáne ónerkásiptiń ózge de salalarynda keńinen qoldanylyp júr.
– Zulhaiyr Aimuhametuly, ózińiz basqaryp otyrǵan institýt osy ýaqytqa deiin halyq igiligine jaratatyndai qanshama óndiristik jańalyqtar ashty, solar óndiriste kádege jarady ma?
– Ýly kómirsýtegi qospalarymen lastaityn munai qaldyqtary ekologiialyq qaýip tóndiredi. Biz sol las qaldyqtardy adamǵa qyzmet etýge baǵyttap otyrmyz. Munai qaldyqtarynyń organikalyq bóligin totyqtyrý arqyly, birinshiden, bitým alynady; ekinshiden, munai óndiretin óńirdiń ekologiialyq máselelerin tiimdi sheshýge múmkindik beredi. Osyǵan bailanysty JPI zerthanasynda munaily qaldyqtardy qaita óńdeitin jańa tehnologiia jasaldy. Jańa tehnologiia boiynsha munaimen lastanǵan topyraq pen munai shlamdarynan jolǵa tóseitin asfaltty beton qospalary alyndy. Taǵy bir jańalyǵymyz – kvarts negizinde jasalǵan munaimen lastanǵan sýdy tazalaityn magnittik sorbentter. Bul da bizdiń Qazaqstanǵa tán problema. Lastanǵan sýdyń betine sebilgen, mehanohimiialyq jolmen alynǵan sorbent untaq munai qaldyqtaryn boiyna jinap alady. Bul sorbentterdiń boiyndaǵy munaidy tazartyp alyp, ony taǵy da qoldanýǵa bolady. Qazir jylý beretin elektr stansalarynda baǵasy jyldan-jylǵa qymbattap bara jatqan mazýtty jaǵady. Bizdiń ǵalymdar kómirdi mazýtsyz, plazmohimiialyq tásilmen jandyratyn tehnologiiany oilap tapty. Bul tásil jylytý protsesin arzandatyp qana qoimai, aýany lastaityn tútinniń quramyndaǵy ýly zattardyń shyǵýyn da azaitady.
– Iá, taza ottegin jutý búginde búkiladamzattyq problemaǵa ainalyp otyr...
– Biz bul másele boiynsha da jumystar júrgizip jatyrmyz. Shanhaida ótken VI halyqaralyq simpoziýmda áriptesterime kómirqyshqyl gazyn joiýdyń jańadan ashylǵan joldaryn kórsettim. SO2-ny joiý úshin biz tabiǵi gazdy paidalandyq. Jasaǵan tájiribemizdiń nátijesinde quramynda sýtegi men ártúrli mólsherde SO bar sintez-gaz túzildi. Al odan bolashaqtyń janarmaiy bolyp sanalatyn aldegidter, spirtter, dimetil efiri alynady.
Bizde elektr qýatynyń taǵy bir kózi – himiialyq batareialardyń jańa túri jasaldy. Buryn batareialarǵa grafitti qoldanýshy edik, endi kómirtektelgen tabiǵi material – sary óriktiń súieginen jasalady. Bul ǵylymdaǵy naǵyz sensatsiia boldy. Kádimgi sary óriktiń súiegi kómirtektelgennen keiin elektrohimiialyq qasietteri jaǵynan birneshe ese asyp tústi. Osy jańalyǵymyzben Tokionyń tehnologiialyq institýtyn tanystyrǵanda mamandar tájiribeniń nátijesin kórip qairan qaldy. Japondyq ǵalymdarmen osy másele boiynsha jumystardy jalǵastyrýǵa kelisimge otyrdyq. Sondai-aq óndiriste qoldanylatyn elektrod tapshylyǵyn joiý úshin metaldy elektrmen dánekerleý elektrodtarynyń jumys merzimin uzartatyn E-46 jaǵylatyn shihtanyń quramyn jasadyq. Bul tehnologiia elektr doǵasynyń tez tutanýyn jáne onyń uzaq janýyn, temirdi pisirý kezinde tigistiń tegis bolýyn qamtamasyz etedi.
Jańa tehnologiiany Pavlodar qalasyndaǵy elektrod shyǵaratyn «Vtorchermet» AQ qabyldap, óndiriske qosty. Osy tehnologiia boiynsha quramy nashar bolat quimasyn pisirýge jáne metaldan jasalǵan zattardy ainymaly jáne turaqty elektr aǵynynda jartylai avtomatty túrde pisirýge arnalǵan KVS-19K markaly keramikalyq fliýster alyndy. Jańadan jasalynyp jatqan tehnologiialarymyz munymen bitpeidi. Mysaly, eskirip, jelingen avtomashina dóńgelekterin qaitadan óńdeý úlken problema. Biz onyń ońai jolyn taptyq. Dóńgelekke 180 gradýstyq suiyq azotty quiyp jiberseń, rezinasy syqyrlap qatyp qalady, sodan keiin oǵan ottegi men sýtegi beriledi de, ot qoiylady. Jarylystyń nátijesinde dóńgelektiń rezinasy bir bólek, symy bir bólek úgitilip túsedi. Ainalasy birneshe sekýndtyq qana jumys.
– Zulhaiyr Aimuhametuly, siz ǵylym salasyndaǵy iri tulǵasyz, Qazaqstandaǵy eń iri, irgeli bilim ordasynda ondaǵan jyl basshylyq qyzmetterdi atqardyńyz. Osy ýniversitetke, jalpy bilim berý júiesine engizgen jańalyqtaryńyz bar ma?
– 1981 jyly tájiribe jinaqtap, bilimimdi jetildirý úshin London ýniversitetine on aiǵa issaparmen bardym. Árine, ol jaqtan qaityp kelgende basym jańa ideialarǵa, reformatorlyq oilarǵa toly boldy. Arada bir-eki ai ótken soń, sol kezdegi QazMÝ-dyń mehanikalyq fakýltetindegi májilis zalynda partiia aktiviniń keńeitilgen otyrysy ótti. Sol jerde maǵan sóz berildi. Men bolsam, bizdiń oqý ornyndaǵy kemshilikterdi joiý týraly, kóptegen ózgerister engizý kerektigin qyzbalana aityp, biraz jerge barsam kerek. Jinalys sońynda qorytyndy sózdi alǵan rektorymyz Ómirbek Joldasbekov: «Mansurov siiaqtylardy shetelge oqýǵa jiberseń, osylai basymyzǵa bále bolady, ózimizdi synap, bir kúnde ýniversitetimizdi Kembridjdegidei qylyp ózgertkisi keledi», – dep qaljyńdap edi. Biraq artynan meniń aitqan eskertýlerimniń birqatary jolǵa qoiyldy. Ol kisi ýniversitetke kóptegen ózgerister engizdi, al biz sol kisiniń bastamasyn jalǵastyryp kelemiz.
Ýniversitetimiz birneshe halyqaralyq jobalar men granttardy jeńip aldy. Olardyń ishinde NATO-nyń, TEMPÝS/TASIS granttaryn atap ótýge bolady. Sondai sharalardyń kómegimen ýniversitetimiz respýblikada birinshi bolyp kompiýterlik júiege ótti. Qazir QazUÝ júiesinde myńdaǵan kompiýter jumys isteidi. Bul jaǵynan keibir eýropalyq ýniversitetterden kósh ilgeri kelemiz deýge bolady. Halyqaralyq qatynastardy nyǵaityp, birlesken ortalyqtar ashyp jatyrmyz. Qazir Lanchjoý ýniversitetimen birlesip ashqan Qytai tili ortalyǵy, Qazaqstan-Úndi aqparat tehnologiialary ortalyǵy jumys isteidi. Informatika, shet tili, zań, ekonomika salalary boiynsha elektrondy alystan basqarý júiesi quryldy. Jalpy bilim berý baǵytynda ýniversitetimizdiń jetistikteri óte kóp.
– Áńgimeńizge raqmet.
