Qazaqstannyń rýhani murasyn saqtaý – ulttyq bolmysty tanýdyń, tarihi sabaqtastyqty qamtamasyz etýdiń jáne mádeni-órkeniettik qundylyqtardy bolashaq urpaqqa jetkizýdiń mańyzdy alǵysharty bolyp tabylady. Ýaqyt óte kele tabiǵi-klimattyq jáne antropogendik faktorlardyń yqpalynan kóne qujattar men sirek qoljazbalar túrli dárejede zaqymdanyp, joiylyp ketý qaýpine ushyraidy.
Mundai tarihi jádigerler – halqymyzdyń mádeni-tarihi damýyn aiqyndaityn, ǵylymi turǵydan qundylyǵy joǵary derekkózder. Olardy saqtaý, qalpyna keltirý jáne túpnusqa qalpynda keleshek urpaqqa jetkizý – asa kúrdeli ári jaýapty mindet. Osy baǵytta jumys isteitin otandyq mekemelerdiń qatarynda «Ǵylym ordasy» respýblikalyq memlekettik kásipornyna qarasty Restavratsiia jáne konservatsiia ortalyǵy mańyzdy ról atqarady.
Bul ortalyq – Qazaqstanda jazba murany ǵylymi negizde qalpyna keltirip, ony uzaq merzimge saqtaýǵa arnalǵan mamandandyrylǵan, irgeli kásibi qurylym. QR Ǵylym jáne joǵary bilim ministrliginiń qoldaýymen 2023 jyly qurylǵan bul mekeme az ýaqyt ishinde óz salasynyń kóshbasshysyna ainaldy. Jumys júiesi men ǵylymi ádistemesi halyqaralyq tájiribege negizdelgen ortalyq búginde sirek derekterdi saqtaýdyń, qalpyna keltirýdiń innovatsiialyq tehnologiialaryn qoldanýda.
Ortalyqta qujattar arnaiy aktpen qabyldanyp, olardyń bastapqy kúii fotofiksatsiia ádisi arqyly tirkeledi. Budan keiin qaǵazdyń himiialyq quramy men biologiialyq jaǵdaiy zerttelip, zeń, bakteriia syndy zaqymdaýshy elementterden tazartylady. Jyrtylǵan nemese úgitilgen better qaita qalpyna keltirilip, qujattyń tehnikalyq pasporty toltyrylady. Restavratsiia protsesi aiaqtalǵan soń qujat taǵy da vizýaldy tirkeýden ótip, túptelip, saqtaý ornyna qaitarylady. Bul – sheberlik pen dáldikti talap etetin, birneshe kezeńnen turatyn kúrdeli protsess.
Búgingi tańda bul baǵytta alty maman eńbek etýde. Olardyń biri – Reseide bilim alǵan, jiyrma jyldyq tájiribesi bar joǵary dárejeli restavrator. Sonymen qatar, halyqaralyq sertifikattarǵa ie bilikti sheberler men ortalyqta arnaiy oqytýdan ótken jas mamandar bar. Maman tapshylyǵyn joiý maqsatynda ortalyq janynan taǵylymdamalar men kásibi kýrstar uiymdastyrylýda. Mundai bastamalar – bolashaqqa salynǵan tiimdi investitsiia.
Ortalyqtyń materialdyq-tehnikalyq bazasy da qazirgi zaman talabyna sai. Sirek basylymdardy sapaly ári qaýipsiz qalpyna keltirýge arnalǵan keń formatty qurylǵylar, mikroskoptar, pH-ólshegishter, inkýbatorlar, dezinfektsiia men beitaraptandyrýǵa arnalǵan jabdyqtar, qaǵaz óńdeýge arnalǵan zamanaýi qurylǵylar tolyqtai iske qosylǵan. Bul tek qalpyna keltirý jumystary úshin emes, ǵylymi zertteý júrgizý úshin de úlken múmkindik.
Mekeme sheteldik ǵylymi ortalyqtarmen tyǵyz áriptestik ornatqan. Túrkiiadaǵy Islam mádenieti men ónerin zertteý ortalyǵy, Irannyń Ulttyq kitaphanasy, Reseidiń restavratsiialyq mekemelerimen tájiribe almasý úderisi jolǵa qoiylǵan. Bul yntymaqtastyq nátijesinde ozyq ádistemeler men tehnikalar elimizge engizilýde. Sonymen qatar, AQSh pen Ulybritaniia syndy elderdiń arhiv jáne kitaphana salasyndaǵy jumys tájiribesi de saralanyp, engizilýde.
Búginde Ortalyq «Ǵylym ordasy» quramyndaǵy Ortalyq ǵylymi kitaphana, Ǵylymi arhiv, Sirek kitaptar mýzeii jáne ózge de mekemelerdiń qorynda saqtalǵan myńdaǵan tarihi derekkózdi qalpyna keltirý jumystaryn júieli túrde júrgizip keledi. Aldaǵy ýaqytta da bul baǵyttaǵy jumys aýqymdy ǵylymi baǵdarlamalar negizinde odan ári keńeitile túspek.
2025–2027 jyldarǵa arnalǵan ǵylymi joba aiasynda «Qazaqstannyń qoljazba murasy: reestrleý, restavratsiialaý, ǵylymi katalogtaý, tsifrlandyrý jáne keshendi kodikologiialyq zertteý» atty irgeli joba júzege aspaq. Bul bastama arqyly otandyq qoljazbalardyń tolyqqandy ǵylymi bazasy jasalyp, saqtaý standarttary halyqaralyq deńgeige kóterilmek. Sonymen qatar, ortalyqty bolashaqta óńirlik kásibi habqa ainaldyrý kózdelýde.
Restavratsiia men konservatsiia – tek materialdyq qundylyqtardy qalpyna keltirý ǵana emes, rýhani murany jańǵyrtýdyń mańyzdy joly. Osy turǵydan alǵanda, atalǵan ortalyqtyń atqaryp otyrǵan jumysy – ulttyq jadymyzdy saqtaý baǵytyndaǵy strategiialyq mańyzy bar qyzmet. Qalpyna keltirilgen ár paraq – halqymyzdyń rýhani bolmysyna qosylǵan úles, al tsifrlanǵan árbir derek – urpaqqa aman jetetin tarihi shejire.
Restavratsiia jáne konservatsiia ortalyǵy – Qazaqstannyń mádeni murasyn jańǵyrtyp, kóne qoljazbalar men sirek qujattarǵa jańa ómir syilaý arqyly ulttyq jadymyzdy saqtaý isine úles qosyp keledi. Bul – tarihi derekterdi keleshek býynǵa qoljetimdi etýdiń tiimdi joly.
Ortalyqtyń qyzmeti elimizdiń rýhani bailyǵyn halyqaralyq deńgeide tanytýǵa jol ashyp, murany saqtaý isin jańa deńgeige kóterýde. Ulttyq jadymyzdy saqtaý – ótkenge qurmet, bolashaqqa amanat ekenin dáleldeitin bul mekeme el igiligi jolynda eńbek etýdi jalǵastyra bermek.
