Túrik diplomatiiasynyń orasan zor jetistigi
– Ýkrainadaǵy soǵys túrki álemine kesirin tigizip otyrǵany jasyryn emes. Ýkraina maidanynda Reseidegi túrkitildes halyqtar soǵysyp, qyrylýda. Onda mysaly, Tatarstanda paida bolǵan "Alǵa" batalony, Iakýtiiadan "Bootýr" jasaǵy, "Bashqurt batalony" jáne basqalary soǵysyp jatyr. Osy oraida Túrkiianyń araǵaiyn bolyp, Kremldiń soǵysyn toqtatýǵa kúsh salyp jatqany baiqalady. Túrik eliniń bitimgerlik rólin qalai baǵalaýǵa bolady?
– Shynynda, bertindegi oqiǵalardy alsaq, Túrkiia Prezidenti Redjep Taiyp Erdoǵan 5 tamyzda Sochige baryp, RF basshysy Vladimir Pýtinmen kelissózder júrgizdi. Endi mine, úsh kún buryn Erdoǵan myrza ýkrainalyq Lvov qalasyna saparlap, Ýkraina lideri Vladimir Zelenskiimen kezdesti. Bul kelissózderge sondai-aq BUU bas hatshysy Antoniý Gýterrish qosyldy.
Buǵan deiin Ankaranyń araǵaiyndyǵy arqasynda Resei soǵys bastalǵan 24 aqpannan beri buǵattalǵan Ýkraina porttaryn ashyp, onda qordalanǵan milliondaǵan tonna bidaidy kemelerdiń jahandyq naryqqa tasýyna kóndi.
Basqasha aitqanda, Túrkiia álemdegi biraz eldi ashtyqtan qutqardy. Ol kelissózderge de BUU qosylǵan, biraq Birikken ulttar uiymy túrik lideriniń qolyna sý quiyp júrgen qolbala qyzmetin atqaryp júrgendei... Sol úshin jahandyq uiymǵa Túrkiia tól saltanat-triýmfynyń nuryna shomylýǵa ruqsat etti. Áitpese, BUU bas hatshysy Gýterrish myrza buryn Pýtinmen jeke ózi kelissóz júrgizip, ymyralaspaq bolǵan, biraq mámile men nátijege kele almady.
– Túrkiia júrgizgen kelissózderge únemi BUU bas hatshysy qatysýmen boldy. Nege?
– Bul bir jaǵynan, jahandyq saiasat serkesi Erdoǵanǵa salmaq qosady, onyń halyqaralyq is-áreketterin legitimdi etedi. Ekinshi jaǵynan, Túrkiia ózi asqaqtai kele, sońǵy jyldary ábden abyroidan aiyrylǵan BUU-ǵa sál de bolsa mártebe jiiýǵa múmkindik berýde.
Mysaly, osy joly Erdoǵan Zelenskiimen 2 saǵattan astam ýaqyt boiy ońasha, araǵa eshkimdi aralastyrmai, jeke kelissóz júrgizdi. Sodan soń ǵana Gýtterish qosylyp, úsheýi qyryq minýttai qysqasha shúiirkelesti. Iaǵni, izgi niet isharasyn jasap, osy jahandyq uiymǵa qalǵan shamaly bedel-imidjin saqtaýǵa jaǵdai jasady. Áitpese, qos liderge eki saǵatta ymyraǵa kelip, tarasa salýyna bolatyn edi. Óitkeni sońǵy ailardaǵy kelissózderdegi basty qozǵaýshy kúsh – Túrkiia.
BUU tek soǵys bastalǵan 6 aida ǵana emes, Máskeý eski imperiiasyn qaita qalpyna keltirýge kirisken 2000 jyldardyń sońynan beri onyń postkeńestik keńistiktegi elderge shabýylyna, mysaly, 2008 jylǵy Grýziiamen soǵysyna qarsy esh qairan qyla almady.
Iaǵni, ol tolyǵymen kásibi jaramsyzdyǵyn pash etti. Sondyqtan bul róldi derjavalardyń biri óz moinyna alýy kerek edi. Reseimen taitalasýshy tarap bolǵandyqtan Batys elderi bitimger bola almaidy. Óitkeni araǵaiyn eldi teketireske túsken qos tarap ta moiyndaýǵa tiis. Bul rette basqa emes, dál Túrkiianyń bitimger bolýyna Ýkraina tabandady. Erdoǵan Pýtin úshin de avtoritet.
Bul rette Túrkiia – jahandyq saiasattaǵy aýyr salmaqtylar sanatynan. Ol bir jaǵynan, NATO múshesi retinde ujymdyq Batystyń ókili bolyp esepteledi. Ekinshi jaǵynan, Túrkiia qajet bolsa, tól áskerin halyqaralyq deńgeide, mysaly, Irakta, Siriiada, Liviiada, Ázirbaijanda jáne basqa elderde paidalanýdan jasqanbaityn áskeri derjava, gegemon. Sondyqtan ony demokratiialy jáne avtokratiialy elderdiń basshylary da syilaidy.
Túrikter biik rýh pen namysty qarynnan joǵary qoiady
– Munyń bári Túrkiiaǵa ne úshin kerek? Qazir Túrkiia eń aýyr ekonomikalyq daǵdarysty bastan ótkerýde. Eń aldymen halyq turmysynyń qamyn oilaǵan jón emes pe?
– Túrkiia ekonomikasy kúiremeidi, talai daǵdarystan ótken. Al halyqaralyq saiasat Osman imperiiasynan beri túrik memleketiniń basty bir basymdyǵy bolǵan. Onyń ústine búkil túrki halqy, sonyń ishinde túrikter úshin biik rýh, namys máselesi qarynnan joǵary, biik turǵan. Túrkiiada ekonomikalyq ahýal nasharlady dep shaǵymdanǵan túrikti az kezdestiresiz.
Munyń pragmatikalyq jaǵy da bar. Eger soǵys toqtasa, Ýkrainadan Túrkiiaǵa aǵylǵan bosqyndar legi de azaiady. Soǵys bastalǵan alǵashqy kúnnen beri Ankara Ýkrainanyń ózin jáne múddesin qorǵap keledi.
Batys elderi Kievtiń qulaitynyna bek senip, qarý bermei qarap otyrǵanda, dál osy Túrkiia soqqy berýshi drondaryn, brondy jiletterin, basqasyn berip, kómekke keldi.
RF áskeri kemelerin óz aýmaǵy arqyly ótkizbei, buǵattap tastady, sóitip Reseidiń Ýkrainany jan-jaqtan kememen qamap, desant qaptatýyna jol bermedi. Soǵystyń alǵashqy kúninen Túrkiia óz aspany arqyly Máskeýdiń áskeri jáne azamattyq aviatsiiasynyń ushýyna tyiym saldy.
Osynyń bári Reseige soǵysta tez jeńýine jol bermedi, Máskeýdiń túptiń-túbinde bitimge iligetindei aýyr ahýalǵa dýshar bolýyna yqpal etti. Bul turǵydan alǵanda Túrkiia – Ýkrainanyń áskeri strategiialyq seriktesine ainaldy.
Ankaranyń Ýkraina jáne Qazaqstanda soǵys bespilotnikterin shyǵaratyn zaýyt salýǵa ynta bildirip, jospar-joba qurýy da biraz jaittan habar beredi.
Máskeýdiń saiasaty "ne jaýymsyń, ne dosymsyń" dep aq pen qaraǵa ǵana bóletin zalaldy dihotomiiaǵa qurylǵan. Al shyǵys saiasaty áldeqaida kóp qyrly, keń diapazondy, kóp spektrly.
Mysaly, Ankara úshin Máskeý aimaqtaǵy qarsylas. Biraq Reseimen saýda-sattyq jasaýǵa, ekonomikalyq yntymaqtasýǵa bolatyn salalarda Túrkiia solai jasaidy. Alaida saiasi baqtalastar ekenin esten shyǵarmaidy. Olar Ortalyq Aziiada, Ońtústik Kavkazda, Taiaý Shyǵysta, Qara teńiz aimaǵynda, Liviiada, Siriiada saiasi qarsylastar bolyp tabylady.
Sondyqtan Máskeý ilikpegen tusta Ankara onymen teketireske, taitalasqa túsedi. Kelisýge bolatyn jerde ymyraǵa keledi.
Túrkiianyń halyqaralyq saiasatta alyptana, aibyndana túsýi bizdiń bárimiz, sonyń ishinde Qazaqstan úshin de mańyzdy, ári strategiialyq qajettilik. Ol bizge qorǵan bolady.
Bul turǵydan alǵanda qýatty Túrkiia – álsiz Resei degen sóz.
Túrkiia Ýkrainany Reseige jyǵyp bermeidi
– Erdoǵan Kievke kelgende ne sheshti dep oilaisyz? Gýtterish ekeýi tize qosyp, Zelenskiidi reseilik áskerler basyp alǵan jerlerdi solarǵa bere salyp, bitimge kelýge úgittegen degen boljamdar aitylýda. Tipti Batys basylymdary da Erdoǵan men Pýtin tym jaqyndasyp ketti dep jazýda.
– Bul jalǵan joramaldar. Erdoǵannyń bul sapary taza gýmanitarlyq máselelerge qatysty boldy. Álgindei jala sózderdi negizinen reseilik derekkózder dezinformatsiia úshin taratady.
Qynjyltatyny sol, ony ýkrainalyq keibir sarapshylar ilip áketti. Spekýliatsiiamen ainalysatyndar iek astyndaǵy dúnieden basqany kóre almaidy, jaǵdaidan esh habary joq. Shynynda, Ýkrainany jyǵyp berý Túrkiiaǵa qolaily emes, bul Máskeýdiń rýhyn kóterip, áleýetin nyǵaityp, basqa kórshilerine de basqynshylyq jasaýyna shabyttandyrar edi.
Erdoǵannyń bul sapary Zaporoje atom elektr stantsiiasymen bailanysty boldy (ol AES-ti RF áskerleri biylǵy naýryz aiynyń basynda basyp alyp, onyń aýmaǵyna áskeri tehnikalardy kirgizdi jáne ainalasyn minalap tastady). Bilýimshe, bul másele sheshilgen. Stantsiiaǵa atom energiiasy halyqaralyq agenttiginiń inspektorlary jiberiletin boldy. Bul – sapardyń kún tártibinde turǵan birinshi másele bolatyn.
Al Zelenskiidi bitimge kóndirýge kelsek, Batys álemi de, Túrkiia da, Resei de biik deńgeidegi saiasi kelissózderge ázir erte ekenin, onyń ýaqyty kelmegenin jaqsy túsinedi.
Óitkeni ondai kelissózder ýaqyty maidan dalasynda taraptardyń biri iri jetistikke jetip, basymdyqqa ie bolǵanda ǵana týady. Iaǵni oisyrai utylǵan jaq toz-toz bolyp, qurymaý úshin bitimgerlerdiń kómegine júginedi. Búginde alǵy shepte qos tarap ta itjyǵys túsýde. Demek ekeýi de jeńiske jetýden úmitti.
– Osy oraida Máskeý Ortalyq Aziiaǵa yqpalyn qaitadan kúsheite bastaǵan syńaily. Mysaly, V.Pýtin biylǵy qazanda Nur-Sultanda ótetin TMD sammitine qatyspaq. 15-16 qyrkúiekte Samarqanda Shanhai yntymaqtastyǵy uiymynyń sammitin ótkizedi. V.Pýtin Resei jáne Qazaqstannyń qorǵanys ministrlikteri UQShU aiasynda qazaqstandyq "Mátibulaq" poligonynda birlesken áskeri jattyǵýlardy daiyndap jatqanyn meńzedi. Kreml osy aimaqty tize búktirýde me?
– Munyń bári, tipti áskeri jattyǵýlar da tek saiasi sipatqa ie. Qazir RF áskeri Ýkraina jerinde "batpaqtap" jatyr. RF ekonomikasy qos maidanda qatar qimyldaýdy kótere almaidy.
Mysaly, azatshyl Qazaqstandy kúshtep, quramyna qosyp ala almaidy. Munyń bári jahan jurtshylyǵyna jariia jasalǵan kózboiaýshylyq, bos dańqumarlyq. Qazir oqshaýlanǵan RF Ortalyq Aziiamen saýda jasap, órisin uzartýda. Qazaqstanǵa shapqynshylyq jasasa, ol múmkindikten de aiyrylady.
Mysaly, Resei Túrkiianyń tikelei áskeri kómegimen okkýpatsiialanǵan jerlerin qaitaryp jatqan Ázirbaijanǵa qarsy shyǵa almai, Armeniiaǵa kómekke kele almai otyr. Óitkeni onyń ar jaǵynda Ankara tur. Menińshe, eger Resei Ortalyq Aziiada qyrǵyn salsa, Túrkiia ony qurtyp tynady.
Degenmen bul elderge saqtanǵan, Máskeýdiń jáne reseilik áskerlerdiń naqty kelisimderden, sheńberlerden aýytqymaýyn qadaǵalaǵan abzal.
Daiyndaǵan Janat ARDAQ
Taǵy oqyńyz:
https://dalanews.kz/bilim/80622-mugalimder-zang-boyynsha-ozine-tan-emes
