7 maýsymda Túrkiiada Parlament sailaýy ótti. Sailaýǵa 20 partiia túskenimen, negizgi báseke qazirgi Premer-ministr Ahmet Daýytoǵlý liderlik etetin Ádilet jáne Damý partiiasy; Atatúrik negizin qalaǵan Respýblikashyl Halyq partiiasy; Túrikshildik ideiasynyń belgili ókili Alparslan Túrkesh qurǵan Ultshyl Áreket partiiasy; 90 jyldary Túrkiia biliginde bolǵan Refah, onyń jalǵasy bolǵan Fazilet partiiasynyń keiingi býyny retinde sanalatyn Saddet(Baqyt) partiiasy jáne Kúrt qaýymynyń sózin sóileitin Halyqtar Demokratiiasy partiiasy syndy bes partiia arasynda ótti.
Sailaý nátijesi boiynsha, bilik partiiasy sanalatyn Ádilet jáne Damý partiiasy 40,92 paiyz daýys jinap Parlamenttegi 550 orynnyń 258-ine, Respýblikashylar 132-ine, Ultshyldar 80-ine, Demokratiiany tý etken Kúrt partiiasy 80 orynǵa ie boldy. Túrkiia qoǵamy bilik partiiasy sanalatyn AKP-niń bul joly 2011 jylǵy sailaýǵa qaraǵanda 9% az daýys jinaǵanyn jappai talqylap jatyr. El ishindegi BAQ «Erdoǵannyń kúni bitti» dep jarysa jazdy.
Biz bul rette, Túrkiia sailaýynyń siz bilmeitin qyr-syryna, bilik pen buqaranyń eldiń erteńi men endigi qadamdaryna qatysty ustanymdaryna zer salýdy jón kórdik. Áýeli Túrik Parlamentiniń qurylýynan bastaiyq.
Túrkiia(Türkiye) – «bul topyraqqa Túrik ie» maǵynasynan kelip shyqqan ataý. Túrik memleketiniń jariialanýy men aiaǵynan tik turýy Atatúrik esimimen tikelei bailanysty. Mustafa Kemal – (19.05.1881) Osmanly dáýirinde túrikter ieliginde bolǵan Selanik(Orysshasy Salonik. 1912 jyly Grekter ieligine ótti. Gretsiianyń ekinshi úlken qalasy) qalasynda ómirge keldi. Onyń qairatkerlik joly Osmanly Imperatorlyǵynyń basshylyq rejimine(Abdýl-Hamid II biligi tusy) qarsy sóz aitýynan bastalady. Ystambulda biliktiń kózine ilikken ol, 1905 jyly Ystambul Áskeri akademiiasyn bitire sala Shamǵa(Ol kezdegi Osmanly topyraǵy. Siriia) áskeri qyzmet atqarýǵa jiberilip, ortalyqtan uzaqtatyldy. 1907 jyly qaityp kelgen soń, «jas túrikter» tarapynan qurylǵan, Túrikshildik ideiasyn ustanatyn Birlik jáne Ilgerileý(İttihat ve Terakki) qozǵalysynyń qurýshy liderleri Enýar Pasha, Jemal pasha, Talaat pashalarmen tanysady. Bul qozǵalys Osmanly biliginde parlamenttik basqarý júiesin ornatyp, demokratiialyq damý jolyn qýattaidy. Osy kezeńde Túrikshildik ideiasy Mustafa Kemaldyń qanyna sińdi.
German imperialisteriniń Patshalyq Reseige soǵys ashýymen bastalǵan Birinshi dúnie júzilik soǵysta, nemister yqpalynda bolǵan Túrik topyraǵynyń soǵys órtinen aman qalýy múmkin emes edi. Bul tusta Podpolkovnik shenindegi Mustafa Kemal áskeri ministrilikten ózi suranyp, Uly Britaniia jáne onyń otaryndaǵy Avstraliia syndy birneshe memlekettiń Túrik topyraǵyna basyp kirmekshi bolǵan Gallipol(Gelibolu) soǵysynda qolbasshylyq etýshilerdiń bireýi bolady. Shanaqqala(Çanakkale) qorǵanysy úshin soǵysta ózindik urys taktikasymen strateg retinde erekshe kózge túsken jas qolbasshy Mustafa Kemal 1915 jyly Polkovnik ataǵyn alyp úlgerdi. Túrik topyraǵyn qorǵaýdaǵy túrli shaiqastarda eńbegi sińgen Mustafa Kemalǵa 1916 jyly 1 sáýirde General ataǵy berildi. Ol osy jyly Túrkiianyń ońtústik shyǵys aimaǵyn orys otarlyǵynan qorǵap qaldy.
I dúnie júzilik soǵysta Úshtik odaqtyń jeńilýine sai, 1918 jyly 30 qazanda Osmanly kapitýliatsiiany qabyl etip, Antantamen bitimge kelýge májbúr qaldy. Osydan soń Mustafa Kemal Túrkiia Respýblikasyn qurý kerek ekenin túsindi. Ystambuldaǵy qýyrshaq úkimetten qashyp shyǵyp, Samsýnda ultazattyq kóterilisterdiń basyn bir arnaǵa shoǵyrlandyrǵan ol, otarlaýshylarǵa qarsy soǵys júrgizip, el topyraǵyn ózgeniń óktemdiginen aryltyp, birte-birte eldiń biligin qolyna ala bastady. Mustafa Kemal el biligindegi Osmanlydan qalǵan dinshilderdiń keri tartpa dúmshe sanasynan eshteńe shyqpaitynyn bildi. Óziniń qajyrly da, qairatty soǵysynda Túrikshildik ideiasyn tý etti. Onyń bastaýymen qurylǵan Túrkiia Úlken Ult Májilisi(Türkiye Büyük Millet Meclisi, qysqasha TBMM – 1920 jyly, 23 sáýirde quryldy) 1922 jyly, 1 qarashada Ystambuldaǵy qýyrshaq úkimet biligi «Osmanly Saltanatynyń» kúshin joidy. 1923 jyly 24 tamyzda osy mekeme Túrik topyraǵyna qol salyp otyrǵan Uly Britaniia, Frantsiia, Grekiia syndy eldermen Lozanna bitim shartyn jasasty. Sóitip, Osman Imperiiasynyń qulaǵany zańdastyrylyp, Túrik Respýblikasynyń qurylýyna bir jola negiz qalandy. 1923 jyl. 29 qazanda Túrkiia Respýblikasy jariialanyp, Mustafa Kemal el Prezidenti bolyp sailandy. 1934 jyly Mustafa Kemalǵa Atatúrik tegi berildi. Ol óziniń prezidenttik merziminde birde bir shet memleketke resmi issaparmen barmady. Túrkiiamen bailanysta bolǵan elderdiń saiasi tulǵalary Atatúrikpen sóilesýge Túrkiiaǵa ózderi kelip otyrǵan.
Atatúriktiń basty qaǵidalary
Atatúrik eń áýeli túrikshil. Joǵaryda onyń «jas túrikter qozǵalysymen» bailanysy týraly jazdyq. Ol bilikke kele sala, 1924 jylǵy konstitýtsiiaǵa «Túrkiia halqy – dini men násiline qaramastan Túrkiia azamaty bolǵany úshin Túrik bop sanalady. (Türkiye ahalisine, din ve irk farki gözetilmeksizin vatandaşlik itibariyle Türk denilir)», - dep jazdyrdy.
1933 jyly Túrkiia Respýblikasynyń on jyldyǵynda Atatúrik Chankaiadaǵy rezidentsiiasynda bylai dedi: «Búgin Sovet odaǵy, dosymyz, kórshimiz, ortaq seriktesimiz. Qazir osy dostyqqa degen qajettilik týyndap otyr. Alaida, erteń ne bolaryn eshkim qazirden bastap bilmeidi. Dál Osman imperiiasy siiaqty, Avstriia-Vengriia siiaqty ydyraýy múmkin. Qazirgi kezde qol astynda ustap otyrǵan týysqan halyqtar taralyp, bir-bir el bolýy múmkin. Álemde jańa tepe-teńdikter paida bolady. Dál sol kezde Túrkiia ne isteitindigin bilýi tiis... Bizdiń osy dostyǵymyzdyń negizinde tili bir, dini bir óz tekti baýyrlarymyz bar. Olardy qoldap, qolpashtaýǵa daiyn bolýymyz kerek. Daiyn bolý tek sol kúndi kútý degen sóz emes. Qazirden bastap daiyndalý kerek. Ulttar buǵan qalai daiyndalady. Rýhani kópirlerdi myqty ornatý arqyly. Til kópir... Din kópir ... Tarih kópir... Túbirimizge kóz salyp, bólingen tarihymyzdyń ishinde birigýimiz qajet. Olardyń bizge jaqyndaýyn kútpeý qajet. Biz olarǵa jaqyndaýymyz qajet ...»
Budan syrt Atatúriktiń: «Kúnderdiń birinde barsha túrik memleketimen birge Qytai qorǵanynda kezigetin bolamyz», - degen sózi de onyń qanshalyqty túrikshil ekenine aiqyn dálel. Atatúrik 1930 jyly, 26 qarashada Samsýn litseiinde oqýshylarǵa tarihten dáris túsindirip, kartadan Turan topyraǵyn syzyp: «bul – barshamyzdyń ata jurtymyz», - degen. Onyń Túrkiianyń alǵashqy aqshasyna kók bóriniń sýretin bastyrýy, Túrik Úlken Ult Májilisiniń minberine de azýly bóri basyn qoidyrýy kóp nárseden habar berse kerek.
Atatúriktiń budan syrt memleket basqarýyna bailanysty respbýlikashyldyq(biliktiń halyqta bolýy), memleketshildik(ekonomikalyq kúsh halyq igiligi úshin), halyqshyldyq(zań aldynda túrik azamattary dinine, tegine, tiline qaramastan teń quqyly), zaiyrlylyq(memleket basqarý isinde din men saiasattyń aralaspaýy), ulys birligi(halyq pen memleketiniń birligi) qaǵidalary bar.
Túrik topyraǵynda alǵashqy parlament Osmanly jyldarynda 1877 jyly qurylǵan Ýmimi májilisi(Meclis-i umumi - qoǵamdyq májilis) boldy. Arada birneshe ret aty ózgerip, ashylyp jabylǵan Osmanly parlamenti 1920 jyly Mondros bitiminen keiin Ystambuldyń okkýpatsiiasy sebebimen resmi jabyldy. Osy jyly Mustafa Kemal Ystambuldan Ankaraǵa taban tiregen keibir Májilis músheleriniń basyn qosyp Túrik Úlken Ult Májilisin qurdy jáne ózi Májilis tarapynan tóraǵa bolyp sailandy. Atatúrik bul qyzmetti Respýblika jariialap, prezident bolyp sailanǵanǵa deiin atqardy.
Túrkiiadaǵy partiialy kezeń
Túrkiia parlamenti alǵashqy jyldarda tek partiialy basqarý júiesinde boldy. 1923-1950 jyldary bilikti Respýblikashyl Halyq partiiasy(CHP) ielendi. 1923 jyly 9 qyrkúiekte Túrkiianyń alǵashqy saiasi partiiasy - Respýblikashyl Halyq partiiasy(Cumhuriyet Halk Partisi) quryldy. Partiia ataýy alǵashynda Halyq partiiasy(Halk Firkasi) dep ataldy, 1924 jyly partiia aldyna Respýblika(Cumhuriyet) sózi qosyldy. Partiia jarǵysy retinde Atatúrik qaǵidalary alyndy. Túrkiianyń tek partiialy kezeńinde birneshe partiia quryldy, biraq bilikten oryn ala almady. Mysaly: Respýblika jariialanǵan soń Atatúriktiń ultazattyq kóterilis kezinde úzeńgiles bolǵan joldastary Kázim Qarabekir, Ali Fýat, Refet Bele, Raýf Orbai, Adnan Advar 1924 jyly 17 qarashada alǵashqy oppozitsiialyq kózqarastaǵy partiia - Ilgerileýshi Respýblikalyq partiiasyn(Terakkiperver Cumhuriyet Firkasi)qurdy. Alaida, Atatúriktiń halifalyqtyń kúshin joiýyna qarsylyq bildirgen Sheih Said búliginen soń bul partiia 1925 jyly 5 maýsymda jabyldy. 1930 jyly, 12 tamyzda Atatúriktiń ózi, jaqyn dosy Ali Fethige Erkin Respblikalyq partiiasyn(Serbest Cumhuriyet Firkasi) qurǵyzdy. Eldegi demokratiialyq óristiń ekinshi talpynysy retinde sipattalatyn bul partiia úkimettiń basyna kelýi úshin úkimetpen jáne prezidentpen qarsy kelýge tiis bolatyny bilingen soń óz erikterimen 17 qarashada jabyldy. Sebebi bul partiia quryla salyp, halyqtan airyqsha qoldaý tapty. Daǵdarys dáýirindegi Túrkiia úshin biliktiń aýysýy tiimsiz etti.
Túrkiia biligi el damýynyń basty baǵyty retinde óndiristi qýattandyrýdy qolǵa aldy. Uzaq jyldarǵy boiǵy soǵystan keiin esin endi jiyp, etegin jańa túzegen eldiń saiasi arenasynda kóptegen jyldar boiy alaýyzdyqtar bolǵan joq. Atatúrik 1938 jyly qaitys bolǵanǵa deiin parlament ony 1923, 1927, 1931, 1935 jyldary tórt ret prezident etip sailady. Atatúrik prezident bolǵan jyldarda eldiń Premer-ministri qyzmetin Ismet Inónú(İsmet İnönü) atqardy. Tek partiialy kezeńde bilik partiiasy Respýblikashyl Halyq partiiasynyń atqarǵan negizgi jumystar: Atatúrik usynǵan reformalardy qabyldap, el ekonomikasynyń alǵa basýyna jaǵdai jasady. Eń bastysy elde transporttyq magistraldar kóptep salynyp, aýyr ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy qaryshtap damydy. Kóptegen óndiristik mekemeler, bankter qurylyp, memleket qazynasy molaidy.
1938 jyly, 11 qarashada Atatúrik qaitys bolǵan soń, Ismet Inónú prezident bolyp sailandy. Osy qyzmette 1950 jyly, 22 mamyrǵa deiin otyrdy. Onyń prezident qyzmeti kezeńinde atqarǵan basty jumysy Túrkiiany II Dúniejúzilik soǵys órtinen aman alyp qaldy. Frantsiia otaryna 1921 jyly ótip ketken Hatai oblysyn 1938 jyly Túrkiia territoriiasyna qosyp aldy.
Túrkiiada demokratiianyń shynaiy qalyptasýy 1950 jyldan bastalady. 1946 jyly, 7 qańtarda qurylǵan Demokratiialyq partiia 1950 jylǵy sailaýda jeńiske jetip, partiia tóraǵasy Adnan Menderes Premer-ministr, partiiany qurýshy Jelal Baiar(Osmanly kezinde Mejlisi Mebýsa parlamenti múshesi, Atatúriktiń sońǵy Premer-ministri bolǵan, 103 jas jasaǵan qairatker) Túrkiianyń 3 prezidenti bolyp sailandy. Bul bilik býyny óz kezeginde Korei soǵysynda Ońtústik Koreiaǵa ásker jiberý arqyly 1952 jyly, 18 aqpan Túrkiiany NATO músheligine qabyldatty. Premer-ministr Adnan Menderes úkimeti 1952 jyly 13 naýryzda arnaiy qarar qabyldap, Altaidan aýyp, Pákistan men Úndistan topyraǵyn panalaǵan Qazaqtardy 1954 jylǵa deiin túgel Túrkiiaǵa kóshirip aldy.
1960 jyly, 27 mamyrda usaq shendi ofitserler astyrtyn túrde memlekettik áskeri tóńkeris jasady. Tóńkeriske el basqarýdaǵy «zaiyrlylyq» aýytqýlary syltaý etip kórsetildi. Tóńkeris jasaǵan 37 áskeri adamnyń biri belgili túrikshi, polkovnik shendi Alparslan Túrkesh edi. Tóńkeris nátijesinde Jelal Baiar jasyna bailanysty qamalyp, Adnan Menderes asyp óltirildi. Osy tóńkeristen keiin bilik jii aýysyp, bilikte turaqsyzdyqtar oryn aldy. Arada áskerilerdiń bilikke ústemdik etetin sátti jáne sátsiz birneshe áreketteri boldy. Olardyń biri 1971 jyly, 12 naýryzdaǵy áskerilerdiń úkimetti otstavkaǵa ketirýi. 1980 jylǵa deiin Respýblikashylar jáne Súleimen Demireldiń Ádilet partiiasy aýysa bilep kelgen Túrkiia úkimetinde úshinshi ret áskerlerdiń bilikke ashyq aralasýy (1980 jyl. 12 qyrkúiek) boldy. Bul ýaqyt aralyǵyndaǵy úkimetterdiń 1974 jyly Búlent Ejevit úkimeti kezinde Kiprge ásker kirgizýinen basqa aitarlyqtai qyzmeti bola qoiǵan joq. Sondyqtan kóp toqtalmaýdy jón kórdik.
1980 jyly áskerler qolyna alǵan bilikke 1983 jyly ǵana «Anaotan partiiasymen» Turǵyt Ózál keldi. 1989 jylǵa deiin úkimet basynda bolǵan ol, sol jyldan 1993 jylǵa deiin el prezidenti boldy. Qazaqstan táýelsizdigin alǵashqy bolyp moiyndaǵan Turǵyt Ózál Qazaqstanǵa arnaiy saparynda jýrnalisterdiń: «Túrkiiada qansha qazaq bar?» degen suraǵyna, - «Meni qosqanda 70 million qazaq bar» dep jaýap bergen edi.
1993 jyly Týra Jol partiiasymen Túrkiianyń alǵashqy áiel Premeri Tanysý Chiler bilikke keldi. Túrkiiada 1980-1990 jyldary radikal ońshyldardyń yqpaly artty. 1995 jylǵy sailaýda Nejmettin Erbaqannyń Refah partiiasy úlken jeńiske jetti. 1997 jyly bilikke radikal dinshilder aralasty dep tapqan Ulttyq Qaýipsizdik keńesi Erbaqandy bilikten taidyrdy. Túrkiianyń qazirgi prezidenti Erdoǵan osy Refah partiiasynyń múshesi retinde qoǵamdyq tulǵa bolyp tanylǵan. 1960 jyldan 2002 jyly Ádilet jáne Damý partiiasy bilikke kelgenge deiin úkimet jii aýysty. Mezgilinen burynǵy sailaýlar kóp boldy. Keide úkimet basyna bir partiia ǵana kelip otyrsa, keide koalitsiia quryldy. 1961-1980 jyldary Túrkiia parlamenti Respýblika Senatynan jáne Májilisten turatyn qos palataly parlament boldy. 1961 jyly qurylǵan Respýblika Senaty májilis siiaqty emes 40 jastan joǵary jas shektemesi bar, joǵary bilimdi adamdardan quraldy jáne olardyń 150-in halyq usyndy, 15-in prezident taǵaiyndady. Túrkiia Úlken Ult Májilisinde alǵashqyda 436 depýtat(Milletvekili) boldy. 602 depýtat jinaǵan kezderi bolǵan Túrik Parlamentinde 1995 jyldan beri qarai turaqty 550 depýtat sailanyp keledi. Túrkiiada parlamentten oryn alýy úshin sailaýǵa túsken partiialar eń azy 10 paiyzdyq mejeden artyq daýys jinai alýy kerek.
2015 JYL, 7 MAÝSYM SAILAÝY. PARTIIaLAR BÁSEKESI
[caption id="attachment_11016" align="alignright" width="762"]
AKP – Ádilet jáne Damý partiiasy
Adalet ve Kalkynma (Qysqasha AK partiia) – 2000 jyldardyń basynda birikken jańashyldar partiiasy. Partiiany qurýshy Erdoǵan týraly buǵan deiingi maqalamyzda jazǵanbyz. Ol Refah partiiasynyń músheligimen 1994 jyly, 17 naýryzdaǵy jergilikti sailaýda 25,19% daýys jinap, Ystambul ákimi bolyp sailandy. 1998 jyly 16 qańtarda Refah partiiasy Konstitýtsiialyq sot tarapynan taratyldy. Bul partiianyń jalǵasy bolǵan Fazilet 2001 jyly, 22 maýsymda Konstitýtsiialyq sot tarapynan jabylǵan soń, partiia ishindegi qairatkerler ulttyq kózqarasy men jańashyldyǵyna qarai ekige jiktelip, eki partiia qurdy. Ulttyq pikirdegi topty sońyna ertken Rejai Qutan Saadet (Baqyt) partiiasyn, Rejep Taiiyp Erdoǵan basqarýyndaǵy jańashyldar 2001 jyldyń 14 tamyzynda Ádilet jáne damý partiiasyn qurdy. Jáne bul partiianyń alǵashqy arnaiy kongresinde Erdoǵan tóraǵa bolyp sailandy. 2002 jylǵy, 3 qarashada ótken sailaýda 34.29% daýyspen jeńiske jetken AQ partiia bilikten oryn ala bastady. Alǵashqyda halyqtan úlken qoldaý tapqan partiia saiasaty 2009 jyly kúrtterge erkindik beretin «Kúrt ashylymyna» jol bergeni úshin halyq synyna ilige bastady. Túrkiia biligin ielengen Erdoǵan jáne partiiasynyń halyqqa jasaǵan kóptegen igilikteri bar. Dinge degen kózqarasy arqyly halyqtan úlken yqylas kórgen Erdoǵannyń paidaly eńbekterin bylaiǵy jurt jaqsy biledi. Biz onyń sońǵy sailaýda toǵyz paiyz daýys joǵaltýyna sebep bolǵan saiasattaǵy jańylys qadamdaryna zer salaiyq.
Eń áýeli Erejep Taiyp Erdoǵan buǵan deiingi áskerler tarapynan birneshe ret biliktiń tóńkerilýinen utymdy sabaq alyp, bilikke kele salyp joǵarǵy áskeri shendilerdiń orynyn óz sózin tyńdaityn adamdarmen aýystyrdy. NATO-nyń eń kóp áskeri bar múshesi bolǵan Túrkiianyń áskeri tártibin álsiretti. Buǵan narazylyq retinde bilikti áskeri mamandar otstavkaǵa ketti. Erdoǵan biligi nyǵaiǵannan keiin konstitýtsiiany ózgertýge talpynyp, Atatúriktiń atazańdaǵy qaǵidalaryna qyryn qarady. Atazańdaǵy túrikshildik joiylýǵa baǵyttaldy. Túrkiia azamattarynyń barshasy túrik sanalatyn Atatúrik jazdyrǵan arnaiy baptyń(Buǵan deiingi Atazańdarda sózderi ózgertilgenimen kúshin joimaǵan 1 taraý, Túrik azamattyǵy, 66 bap) kúshin joiyp, Túrkiia azamattaryn túrik emes Túrkiia respýblikasy azamaty dep ataǵysy keldi. Sol siiaqty Túrik bairaǵy Túrkiia bairaǵy dep jazylýy tiis boldy. «Túrikpin degenge ne jetsin(Ne mutlu Türküm diyene)» deitin Atatúriktiń ulaǵatty sózi qoǵamdyq oryndardan alyna bastady. Kúrtter erkinsip, kúrt ekenin maqtanyshpen aitatyn boldy(Zańǵa sai Túrkiia azamattarynyń bári túrik bolatynyn joǵaryda aittyq).
Batystyń shoq salýymen oilastyrylǵan «Úlken Taiaý shyǵys(Büyük ortadoğu projesi- Greater Middle East)» baǵdarlamasynyń(1980 jyldan bastap qoldanysqa túse bastaǵan termin. Arab elderin, Taiaý Shyǵysty, Iran, Túrkiia, Aýǵanstan, Pákistan, Túrkimenstan, Kavkaz, Soltústik Afrika elderin qamtyǵan otarlanýshy territoriianyń Izrail men AQSh tarapynan bilenýi) teń tóraǵalarynan biri retinde ózin ataǵan Erdoǵannyń sózi halyqty alańdatty.
Siriia dúrbeleńine halyq erkinen tys kirgen Túrkiia saiasatynyń saldary el ishine 2 millionnan astam bosqynnyń josyp kelýine ákep soqty. Bul óz kezeginde Túrkiiadaǵy jumyssyzdyq pen qymbatshylyqqa zardabyn tigizdi. Bosqyndar tarpynan bolǵan buzaqylyq qylmystardyń jiileýi jergilikti jurttyń narazylyǵyn týdyrdy. Túrkiianyń óz ishinde 11 paiyzǵa jaqyn jumyssyzdyq bolǵanyna qaramastan, Siriialyq bosqyndarǵa el biýdjetinen Túrkiiadaǵy tómengi jalaqyǵa teń járdem kórsetilýin halyq múlde qabyldai almady.
1990 jyldary Túrkiiada dini radikaldar kúsheiýine bailanysty májbúrlikten 1999 jyly Amerikaǵa ketip, ústinen 2000 jyly is qozǵalǵan, 2008 jyly Erdoǵannyń aralasýymen Ulttyq Qaýipsizdik Keńesi jaǵynan aqtalǵan, áli kúnge AQSh-ta turyp jatqan dini qairatker, Túrkiiadaǵy yqpaldy adam Fethýllah Gúlenmen Erdoǵannyń arasy sońǵy jyldary salqyn tartyp, Túrik biligi Gúlendi Interpolmen izdeýge deiin bardy. Ekeýiniń arasyndaǵy qaqtyǵystan Túrkiiadaǵy kóptegen sot, quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleri otstavkaǵa ketýge májbúr boldy. Islam dinine kózqarasyn tý etip, bir shepte sap túzegen tulǵalar qaqtyǵysynan qoǵamdyq pikir ekige jaryldy.
Túrkiiada on jyldyq Premerlik qyzmet atqarǵan Rejep Erdoǵan eldegi bilikti óz qolyna shoǵyrlandyra bastady. Keibir quqyqtyq mekemeler men bedeldi qoǵamdyq uiymdar tikelei Premerge baǵynyshty boldy. Memlekettik óndiris oryndary men qoǵamdyq qyzmet atqaratyn qurylymdar, atap aitqanda Túriktelekom syndy beldi kompaniialar jekeshelendirýge ketti.
Erdoǵannyń bilikke kelýimen joǵaryda aitqanymyzdai Atatúrik qaǵidalary bilik printsibinen alshaqtap, Túrikshildik ornyna «Neo Osmanjylyq» belgileri kórine bastady. Buǵan dálel: Buǵan deiingi Túrkiiada Túrik týystas Qazaqstan, Qyrǵyzstan siiaqty memleketterden kelgen stýdentterge «Túrik tektes» dep airyqsha yqylas tanytylyp, zań júzinde Túrik azamattarymen qatar quqyqtyq mártebe kórsetiletin. Erdoǵan biligi bul zańnyń kúshin joidyryp, Ondai mártebeni burynǵy Osman Imperiiasynda bolǵan memleketter stýdentterine tanyta bastady. Ekinshi dálel: AKP atynan qatysqan keibir depýtattar sailaý aldyndaǵy úgit-nasihatynda Osmanly kiimderin kigen sýreti basylǵan plakattar ildi.
Erdoǵan prezidenttikke sailanǵannan keiin partiialyq sailaýlarda tarapsyz bolatynyn málimdegen edi. AKP tóraǵasy qyzmeti qazirgi Premer Ahmet Daýytoǵlýna júktelgen. Partiianyń bul sailaýdaǵy basty urany «Jańa Túrkiia jolynda». Basty nysanasy «Túrkiia 2023». Lozanna bitiminiń 2023 jyly kúshin joiýyna qarsy Bosfor buǵazynyń egemendigi túgeldei Túrkiiaǵa ótip, kemelerdiń Qarateńizge kirý-shyǵýyn Túrkiia túgeldei óz qolyna alady. Soǵan sai Bosfor buǵazyndaǵy mańyzdy megapolis Ystambulǵa arnap AKP kóptegen úlken jobalardy qolǵa aldy. Olardyń bireýi qazirde qoldanysqa berilgen Aziia qurlyǵy men Eýropany jalǵaityn teńiz asty metro jelisi Marmarai. Sondai-aq qurylys jumystary bastalyp ketken eki qurlyqty jalǵaityn úshinshi kópir jáne aýyr júk tasityn kemelerdiń Qarateńizge kirýine arnalǵan Bosfor buǵazyna balama «Kanal Ystambul» jobasy, sonymen qatar álemdegi eń úlken áýejai bolatyn Ystambuldyń úshinshi áýejaiy Túrkiia ekonomikasyna úlken tabystar ákelip qana qoimai Túrkiia damýynyń jańa satysyn kórsetetin bolady. Osyndai jobalardy qolyna alyp otyrǵan AKP bul jolǵy sailaýda parlamentten 3/5 oryn ielenetin bolsa, olardy Túrkiianyń jańa konstitýtsiiasyn referendýmǵa jiberý jumysy kútip tur edi. Bul konstitýtsiia boiynsha Túrkiia parlamenttik basqarýdan prezidenttik basqarý júiesine kóshýi tiis bolatyn.
CHP – Respýblikashyl Halyq partiiasy
Jumhriet Halyq partiiasy – sózsiz Túrkiia tarihynda úlken orny bar partiia. Atatúriktiń ózi quryp, halyqtyń saiasi saýatyn ashqan tamyrly, túbirli partiianyń qurylýy týraly joǵaryda jazdyq. Túrkiianyń alǵashqy 18 úkimetiniń, jiyny 24 úkimetiniń biligin qolynda ustady. Partiia týyndaǵy alty oq – Atatúriktiń alty qaǵidasyn meńzeidi. Sońǵy úsh retki parlament sailaýynda Respýblikashylar 20-25 daýysqa ie bolyp, parlamentte otyrdy. Túrkiianyń eń úlken oppozitsiiasy bolyp sanalatyn Respýblikashylardyń qazirgi tóraǵasy 2010 jyldan beri Kemal Qylyshdaroǵlý.
RHP-nyń negizgi qoldaýshylary Batys Túrkiianyń, Ege bólgesiniń halqy bolyp sanalady. 2015 jylǵy sailaýda bul partiia «Bolashaǵy myǵym Túrkiia(Yaşanacak Bir Türkiye)» uranyn qoldandy. Negizgi partiialyq baǵyt retinde eldiń demokratiiasyn eń joǵarǵy deńgeige jetkizýdi, barsha bailyqty halyqpen bólisip, teń dárejede ómir súretin qoǵam qalyptastyrýdy maqsat etti.
MHP – Ultshyl Áreket Partiiasy
Milletshi Hareket Partiiasy – Pantiýrkizmge negizdelgen partiiany 1969 jyly Kipr týmasy Alparslan Túrkesh(Azan shaqyrylyp qoiylǵan esimi Huseiin Feizýllah (Hüseyin Feyzullah)) qurdy. 1970 jyldary Túrkiiada juqpaly indettei tarai bastaǵan kommýnizm men Sovettik ideologiiaǵa qarsy shyqty. Partiianyń negizgi qaǵidasy Alparslan jazǵan «Toǵyz sáýle doktrinasy(Dokuz işik doktrini)» bolyp tabylady. Alparslan Túrkesh otstavkadaǵy áskerilerden qurǵan jáne tikelei óz ámirimen jumyldyrǵan «Yzǵar jasaǵy(Rüzgâr Birliği)» Qarabaq daýynda túrikshildiktiń týyn kóterip, Ázerbaijan týystaryna kómektesti. Sondai-aq Turanshylyq ideologiiasyn barsha Túrik álemine jaiýdy oilastyrǵan «Yzǵar(Rüzgâr)» shtabyn Ázerbaijanda qurdy. Bunda áskeri jáne saiasi bilim berilip, 2000-ǵa jýyq adam oqytylǵan. Yzǵar jasaǵy 1994 jyly Alparslan Túrkeshke jasalǵan úkimet qysymynan soń jabyldy.
Alparslan Túrkesh yqpalymen qurylǵan MHP jastar qanaty «Kókbóriler(Bozkurtlar)» atty ultshyl-idealist jastar uiymy 1970 jyldary kommýnizmmen kúres jolynda qantógisterge bardy. 1990 jyldary kúrtterdiń separtistik qozǵalystaryna qarsy kúrester jasady.
Ultshyldar partiiasy 2000 jyldary Erdoǵan el biligine kelgen soń basty qarsylasynyń birine ainaldy. 1997 jyly Alparslan Túrkesh ómirden ótken soń partiiany Dáýlet Bahcheli basqaryp keledi. 2015 jylǵy sailaýda Ultshyldar partiiasy «Bizben birge attan Túrkiia(Bizimle yürü türkiye)» uranyn qoldandy.
HDP – Halyqtar Demokratiiasy partiiasy
Demokratiiany «jeleý etken» Halyqtar Demokratiiasy partiiasy 2012 jyly 15 qazanda qurylǵanymen, buǵan deiin memleket tarapynan saiasi tiymdar salynǵan bir emes birneshe kúrtter sózin sóileitin partiianyń keiingi býyny bolyp sanalady. Kúrtter eń alǵash 1921 jyly respýblika qurylmai turyp, Túrkiia Úlken Ult Májilisine qarsy bas kóterdi. 1930 jyldary Dersim aýmaǵynda kúrtter búlik shyǵarady. 1937 jyly Túrik Qarýly Kúshteri tarapynan búlik tynyshtandyryp, Dersim Túnjeli bolyp ózgertiledi. 1978 jyly Kúrdistan Jumysshy Partiiasy qurylyp, Túrkiia, Irak, Siriia, Iran topyraqtarynan táýelsiz Kúrt memleketin qurǵysy keldi. 1984 jyldan Túrkiianyń ońtústik shyǵysyndaǵy taýlarǵa jasyrynǵan kúrt jasaqtary Túrik Qarýly Kúshterimen qaqtyǵystarǵa bardy. 1999 jyly búlikshil separatist kúrtter lideri Abdýlla Ójalan(Abdullah_Öcalan) tutqyndalǵan soń kúrt búlikshilderi álsiredi. Búgingi tańda esimderin jii aýystyryp, zańdy túrde saiasi kúresterge den qoiǵan kúrtterdiń sońǵy partiiasy HDP-niń Selahattin Demirtash jáne Figen Iúksegdaǵ esimdi eki teń tóraǵasy bar. Kúrtterdiń alǵash ret Túrkiia parlamentine kirgen partiiasynyń negizgi urany «ortaq otan, demokratiialyq avtonomiia» boldy. Partiianyń aldyǵa qoiǵan maqsattarynda kúrtter máselesin qarýsyz sheshý, jergilikti basqarýdy halyq taǵaiyndaý, Túrkiianyń Ulttyq Qaýipsizdik Keńesin jabý, Kúrtterdiń ana tilinde bilim alýy, Túrkiianyń ulttyq memleket qaǵidasy men dini ustanym jolyn belgileýge qarsylyq, memlekette jańa konstitýtsiianyń qabyldanýy siiaqty bólimderi bar. Kúrtter qonystanǵan aýmaqtyń keibir turǵyndary búginge deiin salyq pen kommýnaldy tólemderdi tólemei, kontrabandamen ainalysyp, memleketke tolyqtai baǵynbai keledi.
Sailaýdyń barysy. Nátijesi
Túrkiianyń 25-parlament sailaýy biylǵy jyldyń 7 maýsymda bolatyny týraly 22 qańtarda belgili boldy. Sol sátten bastap-aq sailaý aldy úgit nasihattar qyzý órbidi. Sailaýǵa daiyndyqqa jetkilikti ýaqyt berilip, demokratiianyń shynaiy kórinisi sipat aldy. Partiia tóraǵalary men sailaýǵa túsken depýtat úmitkerleri qalalar men eldi mekenderdi erkin aralap, ashyq mitingiler men sherýler uiymdastyrdy. Jergilikti jáne memlekettik BAQ qyzmetterin ashyq qoldanyp, tikelei efirlerdi, gazetterdiń bas betterin utymdy paidalandy. Bul jolǵy sailaýdyń basty ereksheligi burynǵy sailaýlardai partiialardyń «soǵysy» aitarlyqtai asqynbady. Partiia liderleriniń ekinshi partiiany aýdio nemese beine kórinis kompromattary arqyly áshkereleýi men bopsalaý oqiǵasy tirkelmedi. Sailaýǵa qatysqan partiialar negizinen AKP-ge shúiildi.
Ádilet jáne Damý partiiasynan iriktelip, osy jolǵy sailaýǵa túsken 400 depýtat úmitkerinen Erdoǵan úlken jeńis kútti. Eger parlamentten bilik partiiasy 330 oryn ielengen jaǵdaida jańa konstitýtsiiany referendýmǵa jiberýge, 360 oryn ielengen jaǵdaida referendýmǵa shyǵarmai-aq jańa konstitýtsiiany qabyldap jiberýge múmkindik alatyn edi. Biraq, nátije kútkendei bolmady. AKP-niń memleketti jeke-dara bilep tósteýinen alańdaǵan keibir oppozitsiialyq kózqarastaǵy ulty túrik azamattar kúrtter partiiasynyń parlamentke kirýine daýys berip, olardyń da AKP aldyna qarsy shyǵýyna múmkindik týǵyzdy. Alaida Ádilet jáne Damý partiiasy ǵana úkimet qurýy úshin olar eń azy 276 depýtattyń oryn taǵyna ie bolýy kerek edi. Sailaý aldynda AKP tóraǵasy, Premer-ministr Ahmet Daýytoǵlý óz partiiasy úkimetti jasaqtaýǵa kerekti mólsherde daýys jinai almaǵan jaǵdaida otstavkaǵa ketetinin málimdegen. Sailaý nátijesine sai, Daýytoǵlý otstavkaǵa ketti, onyń úkimeti jańa úkimet qurylǵansha ókiletti qyzmetin jalǵastyrmaq. Túrkiia Atazańynyń 116 babyna sai, Májiliste tóraǵalyq komitet qurylǵan soń 45 kún ishinde parlament jańa úkimet jasaqtaýy kerek. Jasaqtai almaǵan jaǵdaida mezgilinen buryn Premer-ministr sailaýy bolady. Mezgilinen burynǵy sailaý belgilengen jaǵdaida úsh ai ýaqyt ishinde ótýi kerek. Jańa parlamentke áli Májilis Tóraǵalyq Komiteti bekitilmedi. Sailaýdyń qazirgi nátijesi boiynsha, úkimet basyna jalǵyz partiia kele almaidy. Sondyqtan eń azy eki partiia koalitsiia quryp, úkimet jasaqtaýy kerek. Alaida, sailaý aldy nasihattarynda birde-bir partiia AKP-men koalitsiia qurmaityny málimdegen bolatyn. Ultshyl Áreket Partiiasy sailaýdan keiin AKP-men koalitsiia qurý úshin sońǵy jyldaǵy úlken daý bolǵan el biligindegi jemqorlyqtyń áshkerelenýin surady. Al, Respýblikashylar ultshyldarmen jáne demokrattarmen birigip, AK partiiaǵa qarsy koalitsiia qurýǵa kelisetindikterin aitty. Alaida, bul qazirgi saiasi jaǵdaida múmkin emes. Úsh partiianyń bireýi qalaida Ádilet jáne Damý partiiasymen birigip koalitsiia qurýy kerek. Mezgilinen buryn sailaý bola ma, álde úkimette koalitsiia quryla ma? Halyq áliptiń artyn baǵýda.
Jańa parlamenttiń mindeti. El erteńi
Joǵarǵy Sailaý Keńesi tóraǵasy Sadi Gvýen sailaýdyń naqty qorytyndysy on kún ishinde jariialanatynyn málimdegen bolatyn. Alaida sailaý nátijesinde úlken ózgerister bola qoiýy ekitalai. Úkimette koalitsiia qurylsa AK partiianyń jeke dara bilik júrgizý dáýiri aiaqtalyp, elde demokratiialyq parlament jumys istei bastaidy. Qoǵamdyq pikir sońǵy on jylda bilikti ielenip kelgen AK partiianyń taralyp, ornyna jańa partiia qurylýy múmkin ekenin de aitýda. Parlamentte alǵash ret oryn ielengen kúrtter bolsa, alǵa qoiǵan maqsattaryn júzege asyrýǵa talpynady. Olar 1999 jyly tutqyndalyp, qazirge deiin qamaýda otyrǵan Abdýlla Ójalandy abaqtydan shyǵarýǵa áreket jasaityn bolady.
Sailaý óte salyp, túrik valiýtasy liranyń dollarǵa shaqqandaǵy baǵasy 5 paiyzǵa qunsyzdandy. Jańa parlament eń aldymen ekonomikalyq turaqsyzdyqty retteýi, ońtústik shyǵystaǵy qaqtyǵystarǵa núkte qoiýy tiis. Kim ne dese de, bul jolǵy parlament sailaýy el prezidenti Erdoǵan úshin úlken syn boldy. Sebebi Túrkiia halqy el basyna kelgen basshylardyń báriniń atqarǵan jumysyn Atatúriktiń qyzmetimen salystyryp qaraidy. Bul qandai basshy úshin bolsa da úlken syn. Erdoǵan kezinde Túrkiiada halyqtyń ál-aýqaty aitarlyqtai jaqsardy. Eleýli ekonomikalyq reformalar da osy Erdoǵan tusynda jasalyp, lira aitarlyqtai kúsheigen bolatyn. Kóptegen áýejailar, ýniversitetter salyndy. Avtojoldar tóselip, joǵary qarqyndy poezder iske qosyldy. Túrkiia halqy eldiń erteńgi bolashaǵynyń budan da jarqyn bolýy, memleket áldeqaida qýatty bolýy úshin bilikke yntymaqty, bilikti adamdardyń kelgenin jáne olardyń halyqpen sanasqanyn qalaidy. Biz óz kezegimizde Túrkiianyń keleshekke bastar joly tek qana turaqtylyqpen, tabyspen, tabandylyqpen jalǵasa bergenin qalaimyz.
Nurǵali Nurtai, arnaiy "Qala men Dala" úshin Túrkiiadan.
Derekkóz:
http://yasanacakbirturkiye.com/
