– 23 qarashada Minskide ótken UQShU sammitinde Toqaev Lýkashenkony Batysqa qarsy turýǵa shaqyrǵany úshin synady: Bul taqyrypty qaita-qaita kóterý bizdi áldekimnen qorqatyndai kórinis qalyptastyrady. Mundai málimdeme múlde qate túsinik qalyptastyrýy múmkin, tipti qazirdiń ózinde solai kórinedi, - dedi. Prezidenttiń bul sóziniń astarynda nendei syr jatyr?
– Pýtin men Lýkashenkonyń ritorikasynyń aiasynda Toqaev batys elderimen yntymaqtasýǵa beiim saiasatker rólin alýǵa tyrysýda. Qazaqstan úshin munai men basqa da resýrstardyń erkin eksporty, bastysy Batys naryǵyndaǵy qarjy quraldarynyń ashyq bolýy mańyzdy. Bul qazynaǵa túsetin kiris pen onyń turaqtylyǵyna áser etedi.
Buǵan qosa ekijaqty bailanys adam quqyqtary men saiasi bostandyqtardyń shektelýine qatysty túitkilderdi retteýde sep.
– Mamyr aiynda II Eýraziialyq ekonomikalyq forýmda Toqaev Resei men Belarýs odaǵy týraly "Eki el – bir memleket" formýlasy boiynsha memleket qurýdyń biregei úlgisi jasalyp otyr. Birtutas odaqtyq úkimet, birtutas odaqtyq parlament bar. Keshirińizder, tipti iadrolyq qarý da qazir ekeýge bireý" dep aitty. Sodan keiin Lýkashenkonyń "odaqqa qosylý týraly" usynysyna jaýap retinde "Bul ázilge joǵary baǵa berdim" dedi.
Bul rette Toqaevtyń Resei, Belarýs, EAEO jáne UQShU músheleri bolyp tabylatyn basqa da postkeńestik memlekettermen integratsiiaǵa qatysty ustanymyn tarqatsańyz...
– EAEO aiasyndaǵy ekonomikalyq integratsiia Qazaqstanǵa keri áser etkenine qaramastan, Toqaev onyń turaqty qoldaýshysy. Bul ustanym Qazaqstanda úlken alańdaýshylyq týǵyzýda.
Sondyqtan Toqaev "odaqtyq memleket" týraly málimdemelerdi ashyq túrde qoldamaidy. Bul onyń el ishindegi ligitimdiligine aitarlyqtai nuqsan keltirýi múmkin. Óitkeni 2022 jyldyń qańtarynan keiin kópshilik Toqaevty reseilik áskerlerdiń arqasynda bilikti saqtap qalǵan tulǵa sanaidy.
Toqaevtyń naqty ekonomikalyq saiasaty joq, sondyqtan ol EAEO problemalaryn tolyq túsinedi deý qiyn. Oǵan qosa bul kelisimdi qaita qaraýǵa eleýli ambitsiia bolmai tur. UQShU-ǵa keletin bolsaq, bul uiymnyń tiimsizdigine qaramastan, ol bilikti saqtap qalýǵa kómektesti. Sondyqtan Toqaev odan shyǵýǵa úzildi-kesildi qarsy.
Onyń prezidenttik merziminiń sońynda bilikti berýdiń anyq emes perspektivalaryn eskere otyryp (2022 jyly Qazaqstanda Konstitýtsiiaǵa túzetýler qabyldandy, oǵan sáikes memleket basshysynyń ókilettik merzimi jeti jylǵa deiin uzardy, biraq prezident ekinshi merzimge úmitker bola almaidy – S.), UQShU-ǵa múshelik onyń túsiniginde praktikalyq mánge ie.
– Toqaevtyń málimdemelerine qarasaq, ol ózin 2020 jylǵy prezident sailaýynan keiin birqatar elde zańdy prezident dep tanylmaǵan jáne Pýtinniń talaptaryna baǵynýǵa májbúr bolǵan Lýkashenkodan joǵary qoiatyn siiaqty. Solai dep aita alamyz ba?
– Lýkashenko ózin de, elin de kiriptar etip qoidy. Sondyqtan Toqaev Kremlge qansha adal bolsa da, Lýkashenkonyń jaǵdaiyna túskisi kelmeidi. Jeke táýeldiliktiń artýy jáne Belarýstiń Reseige egemendigin ishinara joǵaltýy Lýkashenkoǵa keri áser tigizedi. Bul ony álsiz kúige túsiredi, ol avtokrattardyń arasynda da diplomatiialyq deńgeide baiqalady.
– Jaqynda Pýtinniń Qazaqstanǵa sapary kezinde Toqaevtyń qazaqsha sóilegen beinejazbasy úlken rezonans týdyrdy. Reseilik delegatsiia aýdarmany tyńdaý úshin asyǵys qulaqqap taǵýǵa májbúr boldy. Sońǵy ýaqytta Qazaqstan men Resei arasyndaǵy qarym-qatynas qandai deńgeide?
– Reseidiń Qazaqstandaǵy yqpaly artyp keledi. Kremlmen bailanysy bar reseilik kompaniialar ekonomikamyzdaǵy úlesin keńeitýge tyrysýda. Qazaqstan Reseige salynǵan sanktsiialardy ainalyp ótý úshin óz iýrisdiktsiiasy men qarjy júiesin júieledi.
Pýtin úshin Qazaqstannyń mańyzy artty jáne ol Toqaevtyń yqylasy men ishinara táýeldiligin paidalana otyryp, onyń ekonomika, áskeri jáne mádeni yntymaqtastyq salasyndaǵy bastamalaryn tabysty ilgeriletýde. Toqaevtyń qazaqsha sóilegenine qatysty osy oqiǵada da jýrnalister, menińshe, bolmashy nársege nazar aýdaryp, mańyzdy nárseni nazardan tys qaldyrǵan siiaqty.
Qazaq tiline qatysty bul oqiǵa aqparat keńistiginde Reseimen jasalǵan kelisimdi jumsartýdy kózdedi. Al, kelissózderge sáikes Qazaqstanda elektr stantsiialary salynyp, elimizdiń soltústik oblystaryn gazdandyrý bastalady.
– Reseidiń Ýkrainaǵa qarsy soǵysyna qatysty Qazaqstan biliginiń ustanymyn qalai sipattai alasyz? Qarapaiym azamattar kimdi qoldaidy?
– Jaqynda júrgizilgen saýalnamaǵa sáikes, eldegi kópshilik soǵysqa jáne Reseidiń áreketterine qarsy. Degenmen, Qazaqstan biliginiń ustanymy bólek.
Toqaev Pýtinge sanktsiialardy ainalyp ótýge jáne áskeri ónerkásip úshin taýarlardy alýǵa kómektesýde. Ol Kremldi óz rejiminiń saqtalýyn qamtamasyz ete alatyn seriktes retinde qarastyrady. Bul jerde basqa eshteńe de joq.
– 2022 jylǵy qańtardaǵy narazylyqtar men qarashadaǵy prezident sailaýynan keiin Qazaqstan saiasi jáne ekonomikalyq turǵydan qalai ózgerdi?
– Saiasi jaǵdai aitarlyqtai nasharlady. Rejim bilikten aiyrylý qaýpinde boldy. 2022 jyldyń qańtarynan keiin tirkelmegen oppozitsiialyq partiialardyń barlyq derlik jetekshileri men tanymal belsendiler túrmege qamaldy. Birqatar zań qatańdatylyp, BAQ pen blogerlerdiń keńistigi taryldy.
Qazaqstanda bolyp jatqan nárse demokratiialandyrý emes, avtokratizatsiia dep aitar edim.
– Nazarbaevtyń búgingi jaǵdaiy qandai?
– Saiasi qamqorlyqtan aiyrylǵan onyń keibir týystary men seriktesteri múlkinen aiyryldy. Jalpy endi múlikti qaita bólý Toqaevtyń bul baǵytta júieleitin jumysymen bailanysty.
Móldir QALYMBET
