Áigili ónerpazdyń sońynan ańyz ere júretini belgili ǵoi. Ol ańyz qalai týady? Kim bilipti. Qaitken kúnde de «juldyz aýrýymen» aýyrǵan, ónerde úlken dańqqa jetýdi armandaityn jasóspirim balalar úshin Bekbolat Tileýhanovtyń ónerdegi sapary ataq pen abyroiǵa tez arada jetýdiń úlgisindei kórinedi...
Arqa jerinde bir bala bolypty. Atadan asyp týǵan ónerli eken. Marqum Júsipbektiń ózi bir kelgeninde bata berip ketipti. Sodan soń Jánibek te «osy bala ánshi bolady» dep baǵa beripti. Sol bala kúnderdiń kúninde Almatyǵa keledi. Bir eleýsiz ǵana kontsertte halyq kózine túsedi. Ǵajap ónerge tań qalǵan jurt dúrildetip ala jóneledi. Qol-aiaǵy jerge timegen ánshi az ýaqyttyń ishinde alty alashqa da, alys-jaqyn shetelge de tanylyp bolady.
«Ózim týraly osyndai áńgimelerdi estigende halyqtyń riiasyz kóńiline tańqalamyn, – degen edi birde Bekbolat. – Bir áńgime shyn. Bir áńgime – qiialmen jasalǵan ertegi. Júsekeń gastrolmen bir kelgeninde shynynda da bizdiń úiden dám tatypty. Anam Ainagúl Júsekeńe: «Ándi temirge shege qaqqandai qylyp aitady ekesiń», – depti. Sonda Júskeń: «Oipyrai, Ainagúl-ai, ánge berilgen talai baǵany estidim, biraq sendei jetip aitqany joq», – dep riza bolǵan desedi. Biraq ol kezde men dúniege kelmeppin. Al Jánibek marqum shynynda da maǵan bata beripti. Týǵan aǵam, belgili kúishi Muqametjanmen jahattas dos bolǵan. Biraq ol sát te esimde emis-emis qana saqtalǵan. Baǵyma orai men án men kúi qonǵan baiyrǵy qazaq aýylynda týdym. Úiimizge ónerpazdar kóp keletin. Mine, mýzykalyq tálim-tárbieni men baiyrǵy qazaqtyń dombyrashylary men ánshilerinen aldym. Budan keiingi taǵdyrym da halyq ertegisindegi taǵdyryma uqsamaidy. Almatyǵa kele sala tanylǵan joqpyn. Politehnikalyq institýtqa oqýǵa tústim. Alaida 1986 jylǵy jeltoqsan meniń ómir jolymdy múldem basqa tarapqa burdy. Alańdaǵy oqiǵalarǵa qatysqanym úshin institýttan shyǵaryldym. Ónerimniń deńgeiin, óz baǵamdy sol kezde-aq shamalaitynmyn. Kásipqoi ánshiliktiń sońyna túsemin dep sol kezde sheshtim. Konservatoriiada sol 1987 jyly Halyq áni kafedrasy ashyldy. Áli esimde, jańadan ashylǵan kafedranyń jarnamasy az boldy ma, áiteýir búkil Qazaqstannan eki-aq bala kelippiz. Biri – osy kúni qazaqqa tanylyp bolǵan jyraý Berik Júsipov. Ekinshisi –men. Qairat aǵamyz, Jánibek aǵamyz burynnan dáris berip, aqylyn aityp júrgen, riiasyz qarsy aldy. Oqydyq. Bitirdik. Stýdent kezimizde de, oqýdy aiaqtaǵannan keiin de ónerdiń talai kóksoqtasyn keshtik. Qudai kýá, munaishy nemese temirshi bolyp shyqsam da kúnimdi kórer edim. Ánshilik jolǵa túskenime esh ókingen emespin».
Árine, adam – taǵdyrdyń quly. Alaida dámniń qudireti men óner adamynyń peshenesine jazylǵan jazý – ekeýi eki basqa nárse ǵoi. «Meni ónerge taǵdyr alyp keldi» degen talai syrshyl áńgimeni estidik, talai interviýge kýá boldyq. Bekbolat – ánshi bolyp týǵan. Ol, taǵdyr solai burylmasa da, kásipqoi sahnaǵa shyqpasa da, erte me, kesh pe, óziniń ǵajaiyp ónerimen týǵan jurtyna tanylar edi.
Ónerde eshteńe de joqtan paida bolmaidy. Árbir jańa qubylys óziniń ozyq sipattarymen de, álsiz jaqtarymen de ótken óner úlgisimen tyǵyz bailanysta. Ol bailanys sabaqtastyq sipatynda ma, álde qarsylyq sipatynda ma – ol sol sáttegi mádeni sitýatsiiaǵa táýeldi, zaman biligindegi nárse.
Qazirgi ánshilik ónerdi aldyńǵy tolqyn aǵalardyń ónerinsiz túsiný qiyn. 60-shy jyldardyń aiaǵy men 70-shi jyldardyń basynda kelgen jastar ónerdiń baiyrǵy tabiǵatyn jańǵyrtpaq niette bolǵan edi.
Jánibek Kármenov, Qairat Baibosynov siiaqty maitalman ánshiler qazaq ánin tehnikalyq jaǵynan baiytty. Ánshiler, ónerde kem úlgi bolmaityndyǵyn, barlyǵy da artistik sheberlikke bailanysty ekendigin óziniń oryndaýshylyq ónerimen dáleldedi. Biraq jańa biikke bastaǵan bul úrdis án ónerine keri áserin de tigizdi. Tehnikaǵa tabyný kóp rette dálelsiz kúrdelilikke alyp baratyn boldy. Ónimsiz forma qýalaý belgili bir kezeńde án óneriniń jetekshi sipatyna ainalǵandai edi. Biraq halyq óziniń talǵamyna ǵana senedi ǵoi. Ol zamanda radiodan oryndalatyn jańa qazaq kompozitorlarynyń ánderinen góri sahnada Q.Baibosynov pen J.Kármenov oryndaityn baiyrǵy qazaq ánderi abyroily bolatyn. Alaida, bul – qalai deseńiz de baiyrǵy án óneriniń jetilgen túri ǵana edi. Dástúr – tiri qubylys. Ol únemi jetilý, órkendeý ústinde bolýy kerek. Jánibek pen Qairat eski ánshiniń sońy boldy. Birde Jánibek marqum: «Zaman ózgeredi eken dep búrkit kúshigenge ainala almaidy. Qairat ekeýmiz osymen toqtadyq. Ary barmaimyz. Árine, dalaqtap jarysqa túsýge bolar edi. Keibir bizdiń tustastarymyz túsip te júr ǵoi. Biraq biz sol baiyrǵy mektep kóleminde ǵana aitamyz, aitar sózimizdi. Endigi óner – endigi ánshilerge ǵana jarasady», – degen edi.
Ne aitýǵa bolady? Uly ánshiniń bul sózin keleniń arasyndaǵy jaýlyq dep emes, damýdyń qasiretti zańy dep túsiný kerek. Jánibektiń óz shákirtterine: «Eliktemeńder. Maǵan da, Qairatqa da, tipti Júsipbekke de eliktemeńder. Elikteý – úirenýdiń alǵashqy kezeńi ǵana. Óner damyp, baii túsý kerek. Meniń mektebim meniki bolyp qalsyn. Ary qarai asyńdar. Jańa boiaý, jańa órnek, izdeńder», – dep aitqanyn talai estip edim. Oiymsha, ustazdyń osy ósietin jete uǵynǵan az shákirttiń biri – Bekbolat.
Immitatsiia – parodiiaǵa uqsas nárse. Ol bireýdiń betperdesin ózińniń álpetińe ólsheýmen, óli tilde sóileýmen birdei. Ótkendegi uly sheberlerdi ainytpai qaitalaǵan kúnniń ózinde, siz – bar bolǵany shákirt qanasyz. Óner, shyn óner jańalyqpen ǵana joldas. Ult óneri osylai jetiledi, osylai baiidy. On toǵyzynshy ǵasyrdyń mýzykanttary Qorqyt sarynyn qaitalaýmen shektelse, Táttimbet pen Qurmanǵazy, Birjan men Aqan týmasa qalai bolar edi? Áleýmet ozǵanymen, qazaq óneri orta ǵasyrda otyrar edi. Búgingi dárejege jetip otyrǵan dástúrli óner – ótken zamanda kún keshken jańashyl ónerpazdardan qalǵan mura.
Birde sabaqtan sharshap shyqqan Jánibek folklor kabinetine kirdi. Túski astyń kezi edi. Eki-úsh túiir et jep alǵannan keiin, qara shaidy rahattana soraptaǵan Jákeń ózi eshteńe demei, jurtty ǵana sóiletip otyrdy. Osy Májilistiń ústine – bul kezde úshinshi kýrs stýdenti Bekbolat kirdi. Az-maz damyldap, qurys-tyrysy jazylǵan Jánibek Bekbolatqa birneshe án aitqyzdy.
– Aýany kóp alasyń, – degen án aitylyp bolǵannan keiin, – keýde kórigiń kúshti. Biraq kórikti sherttirip aýany alǵannan keiin, artyq aýa laqyldap, kómeiińe baǵynbaidy. Artyq aýadan júrektiń soǵysy da estilip qalady. Al sahnada bunyń birde-bireýi kórinbeý kerek.
− Siz de aýany kóp alasyz ǵoi, – dedi Bekbolat.
– Joq, ol – illiýziia. Men aýany álim jetetindei etip shaqtap qana alamyn, – dedi Jánibek. – Meniń kórigim ǵana kúshti. Daýsymnyń kúshtiligi aýanyń kóptiginen emes.
Keiinnen bir kontsertte Bekbolat «Qanattaldyny» oryndaǵan kezinde ánniń basyndaǵy jergilikti kýlminatsiiany ádepkiden sál artyǵyraq ustaǵan edi. Janymda otyrǵan Jánibektiń qabaǵy dir etti. Kontsertten soń birneshe kún ótkennen keiin, bir áńgimesinde: «Bekbolat jasyna qaramai, eksperiment jasaýdan qoryqpaidy. Bul úlken qabilettiń belgisi. Ótkende esińde me, «Qanattaldyny» oryndaǵanda, shýmaqtyń sońǵy jolynan keiin, úzilissiz birden aspandata kóterdi ǵoi. Demi sońǵy jolǵa da, kýlminatsiiaǵa da jetti. Bulai oryndaýǵa meniń de júregim daýalamas edi, – dedi. – Paýzasyz oryndaý erekshe bir áser týdyrady eken».
Bekbolat óneriniń basty sipaty – jalpy baǵytpen júrmeý. Basqanyń izimen, taptaýryn soqpaqpen júrý oǵan jat.
Onyń oryndaý mánerinde lirikadan góri dramatizm basym. Ol ándi biik emotsiia, ekspressiiamen oryndaidy. Biraq bul – ǵaiyptan kelgen máner emes. Muhit ánderi, qyrǵyzdyń «Manasy», qaraqalpaq jyrlary osylai oryndalady. Arqa ánin oryndaýdaǵy Bekbolat ashqan bul jańalyq onyń ánshilik erýditsiiasynan tamyr tartady, kórermen minezin, onyń qazirgi rýhani ahýalyn baiyptai zertteýdiń nátijesi.
Onyń oryndaýynda yrǵaqtyq minsiz sýret koloritten biik turady. Biraq bul boiaýdyń azdyǵyna emes. Bekbolat kameralyq oryndaýdyń da sheberi. Atalmysh máner – ánshiniń dańqty kontsertterdegi aitýly máneri. Óz ónerine ǵana ǵashyq birde-bir ánshi stildegi bundai demokratizmge jete almaǵan.
Alaida bul halyqtyń qalaýyn izdeý emes. Halyq tilinde sóilep biik ónerge jeteleý.
Shynyn aitý kerek, kóp ánshi shákirttik zamany tym sozylyp ketkendikten ustazǵa jaltaqtaýdy daǵdyǵa ainaldyrady. Keiinnen óz betinshe óner jolyna shyqqanda da burynǵy «mashyq» qalmaidy. Bul ádette onyń oryndaýshylyq interpretatsiianyń qatyp qalǵan kanondaryna tabynýynan kórinedi. Joǵaryda aitqanymyzdai, bul ónerdi dástúr deńgeiinde ǵana ustap turatyn úrdis. Mysalǵa, Aqan Seriniń «Balqadishasy» shaǵyn ǵana aiada, qońyrqai ǵana oryndalatyn án bolǵan. Bul jerde, ándi o basta sondai degendi aityp otyrǵan joqpyz. Jetkizýshilerdiń qolyna qarabaiyrlanǵan nusqanyń ilinýi ábden múmkin ekenin aitpaqpyz. Jánibek ánge kýlminatsiia endirdi. Jas teoretikterdiń biri: «Bul kýlminatsiiany qalai ashtyńyz?», – dep saýal tastaǵanda Jákeń: «Ánniń osy jeri kýlminatsiiaǵa suranyp turdy» dep ótirik aitpai-aq qoiaiyn. «Osylai etse qalai bolar edi?» degen oi ǵana jeteledi meni. Artynan birneshe ánniń mamanyna tyńdatqanymda «Jaqsy tapqan ekensiz» dep quptady», – dep jaýap berdi.
Klassikany jańasha «oqý» – óz ónerine sengen, talǵamy biik adamnyń ǵana mańdaiyna jazylǵan erekshe baq. Jánibek «ándi qubyltyp aityńdar, biraq arqaýyn buzbańdar» degendi jii aitatyn.
Birde men «Biik qarqyn, biik ekspressiiamen aitýyndy jurt túsine me?» degenimde Bekbolat «Biz osy tyńdaýshylardyń ishinen shyqtyq. Biz áýeli jaqsy tyńdaýshy boldyq. Sodan soń ánshi boldyq. Kórermenniń biik sezim kúilerin keshe alatynyna men nanamyn. Sondyqtan osylaisha oryndaimyn» dep jaýap bergen edi. «Onyń ústine Júsipbek Elebekov, Nuǵyman Ábishev, Qali Baijanov, Baiǵabyl Jylqybaev, Ǵarifolla Qurmanǵaliev, Qosymjan Babaqov, Jánibek Kármenov, Qairat Baibosynov siiaqty maitalman ánshilerdi tyńdap, ábden jeńsikqoi bolyp alǵan tyńdaýshyny tótenshe sipatty ónermen ǵana úiire alasyz» degen aldyńǵy sózin ústep. Kimniń daýy bar? Zaman ózgerdi, urpaq aýysty. Jańa kórermen keldi. Kei rette kórermen tilin tabý óte qiyn. Qazirgi ónerdiń dramatýrgiiasy shynynda da tótenshelik sipatqa qurylady.
Mine, osy oraida Bekbolattyń baiyrǵy ánderdiń jańa sahnalyq ajarǵa shomylǵan, alymdy, júrekke tez jetken nusqalaryn jasaǵanyn aitamyz. Ol oryndaǵan «Kók arshyn», «Ǵaini», «Jonyp aldy», «Jalǵyz arsha», «Kúlshim», «Syrǵaqty», «Maqpal» (2 túri), «Alarakók» siiaqty ánder, sondai-aq «Osmanquldyń Kenendi jubatýy», «Áset pen Kempirbaidyń aitysy», «Kúldir-kúldir kisinetip» siiaqty tolǵaýlar – kórkemdiktiń biik óresine jetken aitýly óner týyndylary. Atalmysh shyǵarmalardyń denin jurt Jánibek ólgennen keiin oryndalmaityn shyǵar dep pátýalasqan.
Bekbolattyń san qyrly óneriniń bir parasy – onyń qobyz ben dombyra súiemelindegi jyrshylyq óneri. Qaztýǵan jyraýdyń «Qairan Edil» tolǵaýyn eń alǵash tyńdap, baǵasyn bergen biz edik. Jyr áýeniniń burynǵy maqamdarǵa uqsamaityn erekshe bitimine, tereńinen tartqan alyp demine tánti bolǵan edik. Qazanǵaptyń «Kókil» kúiin jyr áýenine sheber paidalanǵan ánshi, alǵashqy tyndaýshylar qoshemet kórsetip dýyldap jatqanda, qobyzyn keýdesine qysyp turyp bylai degen edi: «Jyr-kúi degen janrdy kóp ainaldyrdym. Damyp kúige ainalǵan – jyr áýeni ekenine kózim jetti. Sanamda «Qudaiym-aý, jyrdyń joǵalǵan maqamdary kúide jatyr eken ǵoi. Eshqaida ketpepti ǵoi» degen baqytty oi jarq etti. Mine, mynaý alǵashqy úlgimiz júrekterińizge jol tapty. Qýanyp turmyn!» – degen edi. Sodan beri biraz jyl ótti. Kezinde Shóje siiaqty aqyndar súiemelimen jyr tolǵaǵan qobyz, biraz ýaqyt tek kúi aspaby bolyp kelgen qobyz jyrshylarǵa qaityp kelgen siiaqty. Kóp uzamai baiyrǵy óner urpaq sanasyna qaita egilip, órken jaiatynyna esh kúmánimiz joq.
Bekbolat Tileýhanov, zamanymyzdyń eń kórnekti oryndaýshylarynyń biri. Bul shaǵyn lebizde onyń biik ónerin tolyqtai sipattap berý múmkin emes. Biz bar bolǵany onyń ánshilik sheberliginiń kei qyrlaryn ǵana sóz ettik. Bul maqalada ánshi jaily bolashaqtaǵy úlken áńgimege tamyzyq bolsa maqsatymyzdyń oryndalǵany.
«Jetisý», 20.11.1999
"Talasbek Ásemqulov tańdamaly shyǵarmalary"
4-tom 2016j
Talasbek ÁSEMQULOV, jazýshy, mádeniettanýshy, kúishi
