Búgingi is-sharany uiymdastyrýdyń sebebi – aýyr qylmystyń jurt bolyp jiylyp sheshimin tabý, qoǵamda ádep normasyn qalyptastyrý, profilaktika sharasyn egjei-tegjeili talqylap, azamattyq sektor, jaýapty organdarmen birlesip jedel is-qimyl jasaý.
– Búgingi alqaly jiynnyń Túrkistan topyraǵynda ótýiniń ózindik simvoldyq máni bar. Bul óńir – uly dala órkenietiniń besigi, tamyry tereń tarihymyzdyń, berik dástúrimizdiń qasietti ordasy.
Memleket basshysy kieli óńirde ótken Ulttyq quryltaida urpaq tárbiesi, balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq, álimjettik, otbasy qundylyqtaryn saqtaý máselelerin kóterip, tiisti tapsyrma bergen bolatyn.
Didary ózgergen dúniede qazaq qoǵamyn ilgeri jeteleitin osy kók órim jastar, zamannyń kóshinen qalmai kele jatqan óskeleń urpaq dep bilemiz.
Alaida, sońǵy ýaqyttaǵy keleńsiz jaǵdailar qoǵamda alańdaýshylyq týdyryp otyr. Qoǵamdaǵy stigmatizatsiia, osyndai faktilerdiń jyly jabylýy, ashyq aitylmaýyna bailanysty resmi derek pen shynaiy kórsetkishtiń arasy alshaq bolýy da yqtimal.
Óńirler boiynsha aitar bolsaq, osy jarty jyldyń ishinde balalarǵa zorlyq-zombylyq kórsetken qylmystyń kóbi Jambyl, Pavlodar, Atyraý, Almaty, Qyzylorda oblystarynda bolǵan.
Zertteýler balalarǵa zorlyq-zombylyq kórsetetin qylmyskerdiń portretin de daiyndaǵan. Qazaqstandaǵy búldirshinderge qatygezdikpen jábir kórsetkender, eń aldymen ózderi tanityn, jaqyn aralasatyn adamdar ekeni anyqtalǵan. Biyl “Balalar máselesin BAQ-ta qalai qaýipsiz jariialaýǵa bolady” degen taqyrypta praktikalyq nusqaýlyqty jariialady. Balalar taqyryby týraly jazǵanda da aqparat alańynda óte muqiiat bolǵanymyz abzal, – dedi Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministri Darhan Qydyráli.
Ministrdiń málimdeýinshe, otbasyn qoldaý ortalyqtary qyzmetimen eń az tanys óńirler – Qyzylorda oblysy, Mańǵystaý oblysy, Almaty qalasy, Aqtóbe oblysy.
Zertteý nátijesi Otbasyn qoldaý ortalyqtarynyń tiimdiligin arttyrý qajet ekenin kórsetti. Óńirdegi ár ortalyqtyń qyzmeti týraly halyq habardar bolsa, zorlyq-zombylyqtyń aldyn-alýǵa septigin tigizedi dep oilaimyz. Otbasyn qoldaý ortalyqtary balalardyń quqyǵyn qorǵaý jáne qaýipsizdigin qamtamasyz etý boiynsha belsendi jumys júrgizýge tiis.
Túrkistan oblysynda balalardyń quqyǵyn qorǵaý boiynsha belsendi jumys júrgizilýde.
Osy baǵytta jumys júrgizetin ÚEU-lar úshin jergilikti biýdjetten 100 mln teńgege jýyq qarajat bólindi.
Basqosýda sóz alǵan Túrkistan oblysynyń ákimi Darhan Satybaldynyń aitýynsha, oblysta 400 myńnan astam otbasylarda 900 myńnan asa kámiletke tolmaǵan balalar bar. Bul degenimiz – respýblikanyń árbir jetinshi mektebi men jetinshi oqýshysy turatyn Túrkistan oblysynda bala quqyqtaryn qorǵaý salasynda problemalar joq emes. Óńirde 1000 mektepte 515 myń oqýshy, 1300-den astam balabaqshalarda 160 myńǵa jýyq búldirshin bar. Arnaiy esepke alý organynyń resmi deregine sáikes, ótken jyly balalarǵa qatysty jasalǵan qylmys 2021 jylmen salystyrǵanda 21-ge azaiǵan. Osy baǵytta balalardyń quqyqtaryn qorǵaý men olardyń qaýipsizdigi jáne otbasylyq qundylyqtardy nyǵaitý, turmystyq zorlyq-zombylyqty profilaktikalaý únemi nazarda.
– Ár balanyń ómiri biz úshin qymbat. Balalar men jasóspirimderdi zorlyq-zombylyqtan jáne qatigezdikten qorǵaý, olarǵa qatysty qylmystyń aldyn alý mańyzdy, áleýmettik máni bar jáne qoǵamdaǵy ótkir máselelerdiń biri.
Balalarymyzdyń quqyqtaryn qorǵaý men olardyń qaýipsizdigi jáne otbasylyq qundylyqtardy nyǵaitý, turmystyq zorlyq-zombylyqty profilaktikalaý únemi nazarymyzda.
Eń bastysy oblysta ákimdik, prokýratýra, politsiia departamentimen jáne úkimettik emes uiymdarmen vedomstvoaralyq jumys júiesi qalyptasqan. Sonymen qatar jas otbasylardy qoldaý, sondai-aq otbasylarda jii kezdesetin problemalyq máselelerdi zertteý qajettiligi týyndaýda. Áleýmettik máselelerimen keletin kóp balaly analarǵa, az qamtylǵan otbasylarǵa arnalǵan «Qamqorlyq» januia ortalyǵy» Túrkistan qalasynda ashylyp, psihologiialyq, quqyqtyq járdem berilýde.
Sondai-aq, óz kásibin igerýge yqpal etý, úi jaǵdaiynda jumyspen qamtylýǵa járdemdesý, densaýlyq saqtaý jáne jáne kóshi-qon boiynsha máselelerin sheshýge kómek berilýde. Osy baǵyttaǵy jumystar únemi nazarymyzda jáne sanaly, salaýatty urpaq ósirýge bastaityn jol ol tutas qoǵamnyń birlesken kúsh jigerinde.Osy oraida, dóńgelek ústeldi ótkizýge bastamashyl bolǵan azamattarǵa alǵysymdy bildiremin, – dedi Darhan Satybaldy.
Budan bólek, osal toptardaǵy otbasylardy jáne jumyssyz jastardy qamtý maqsatynda «2021-2025 jyldarǵa arnalǵan kásipkerlikti damytý jónindegi ulttyq jobasy» aiasynda 72 129 adam jumyspen qamtyldy (onyń ishinde áielder 51%). «Jastar praktikasy», «Alǵashqy jumys orny», «Kúmis jas», «Biznes-Bastaý» jobalary 28 758 azamat jumyspen qamtyldy.
2022 jyldan bastap oblysta (oblys ákimdigi, bilim, densaýlyq saqtaý, jumyspen qamtý basqarmalary, politsiia departamenti, sot saraptama institýty, Túrkistan oblystyq advokattar alqasy, jáne «Senim-ai» qoǵamdyq birlestiginiń «Kómek» daǵdarys ortalyǵymen» birlesip) zorlyq-zombylyq qurbandaryna jedel túrde psihologiialyq, áleýmettik, meditsinalyq, quqyqtyq kómek kórsetý jónindegi pilottyq joba iske asyrylýda.
Sarapshylardyń pikirinshe, balalarǵa qatysty oryn alatyn zorlyq-zombylyq, sýitsidtik minez qulyqtyń negizgi sebepteri: 64%-y ata-ana men bala qarym-qatynasynan, 20%-y psihologiialyq jáne fizikalyq zorlyq-zombylyqtan, 16%-y jalǵyzdyq sezimi, qarym-qatynasty buzý, ózin-ózi baǵalaýdyń tómendiginen oryn alady eken.
2019 jyldan bastap bilim berý uiymdarynda jasóspirimderdiń aýtodestrýktivti minez-qulqynyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan, mekteptegi bes mamannyń (psiholog, synyp jetekshi, áleýmettik pedagog, medbike, kámeletke tolmaǵandar isi jóninidegi mektep inspektory) jumysyn qamtityn aýqymdy «Besterek» jobasy engizilgen.
Qazirgi tańda, «Besterek» jobasy respýblika kóleminde taratylǵan. Osy jobany odan ári jalǵastyrý jáne atalǵan problemalardy sheshýge úkimettik emes uiymdarmen usynylǵan jobalardy júzege asyrý josparlanyp, aǵymdaǵy jyly oblystyq biýdjetten 97 mln. teńge qarajat bólindi. Atalǵan jobalar úsh baǵytta jumys júrgizetin bolady.
Birinshisi, bilim uiymdarynyń pedagog-psihologtarynyń biliktiligin arttyrý.
Ekinshisi, táýelsiz sarapshylarmen tájiribeli psiholog mamandardyń balalarmen ata-analarǵa arnalǵan treningter, jeke keńester berý.
Úshinshisi, vedomstvoaralyq is-áreketti kúsheitý baǵytynda oblysy ákimdigi, oblys prokýratýrasy, jáne politsiia departamenti men birlesken «Salaýatty bolashaq» jobasyn júzege asyrady.
Bul joba respýblikada alǵash ret pilot retinde túrli qiyn jaǵdaiǵa túsken otbasylar men olardyń balalaryna qoldaý kórsetý boiynsha vedomstvoaralyq is-áreketterdi bir aqparattyq júiege endirip, vedomstvolar óz quzireti sheginde tiisti jedel áreket etý jumystaryn júrgizýdi kózdeidi.
Is-sharanyń maqsaty – qoǵamda ádep normasyn qalyptastyrý, profilaktika sharasyn egjei-tegjeili talqylap, azamattyq sektor, jaýapty memlekettik organdarmen birlesip jedel is-qimyl jasaý. Jiynǵa qatysýshylar otbasy institýtyn nyǵaitý, balalardyń qaýipsizdigi men ómiri, ata-ana men ainalasyndaǵy adamdardyń jaýapkershiligi jaiynda sóz sóilep, pikir almasty.
Búgingi is-sharanyń nátijesinde vedomstvolar arasyndaǵy is-qimyldy júieli qylý maqsatynda birqatar naqty sharalardy kózdeý josparlanǵan.
