Qazir rýhani-mádeni ómirimizde kópshilik úshin sánge ainalǵan dúnie bar. Sonyń biri, hám biregeii – Shyńǵys handy qazaq qylý. Kásibi tarihshydan bastap, jazýshy, muǵalim, traktorist – bári-bári Shyńǵys handy qazaq qylýǵa qumar. Shyńǵys han zamany turmaq, bergi tarihymyzdyń ózi durys zerttelmei jatqan tusta jarty álemniń ámirshisin qazaq qylyp ne utamyz? Osy bir jaittan qazaq tarihyn zertteýde júieli árekettiń joq ekenin baiqaýǵa bolady.
Osy rette bizdiń ásire qyzylǵa áýes tarihshylarymyz Shyńǵys handy qazaq qylýǵa umtylýy, tipti orynsyz jait ekenin baiqaisyń. Bul ispen kásibi tarihshylardyń tym áýestenip ketýi jaqsylyqtyń nyshany emes.
Aqyn-jazýshylarymyz óz shyǵarmalarynda Shyńǵys handy qazaq etip kórsetýin túsinýge bolady. Olardyń el oqityn tarihi shyǵarmalar jazyp, jurttyń nazaryn ózderine aýdarýǵa tyrysatyny belgili.
Al kásibi tarihshylardyń bul iske bel býyp, bilek sybana kirisýi aljasýdyń belgisindei kórinedi. Múmkin, biz bilmeitin basqa maqsattary da bar shyǵar?..
Tarih – memlekettiń ózegi. Qazirgi qoǵamnyń qas-qabaǵyna qarasań, ótken tarihymyzben eshqandai sabaqtastyq joq ekenin baiqaisyń.
Buǵan kim kináli? Árine, birinshi kezekte bilikti synaitynymyz anyq. Al qarapaiym jurtqa tarihty jiliktep túsindiredi degen tarihshylarymyzdyń teń jartysy «Shyńǵys han – qazaq» dep «qýyp» júr.
Jaraidy, Shyńǵys han qazaq bolsyn. Sonda memleketimizge ne paida? Shyńǵys dáýirindegi memlekettik júie, ustanymdar táýelsiz qazaq memleketin qurýǵa negiz bola ma? Joq.
Ashyǵyn aitsaq, Shyńǵys han dáýirindegi qoǵamdyq formatsiia Táýelsiz Qazaqstannyń kontseptsiiasyn bekemdeýge alyp-qosar eshqandai paidasy joq.
Joq álde, Shyńǵys han qazaq bolsa, álemniń investorlary Qazaqstanǵa aǵyla ma? Joq. Olardyń tipti Shyńǵys handy bilmeýi múmkin.
Bul taqyrypta áńgime qozǵaýyma taiaýda Feisbýk áleýmettik jelisinde Erhan Majik esimdi tarihshy (kásibi tarihshy) baýyrymyzdyń «Búkil túrki jurty ortaq oqýlyq shyǵarǵaly jatyr. Soǵan Shyńǵys handy «qazaq» dep jazýǵa barshamyz kúsh salýymyz kerek» degen jazbasyn oqyp, ózim Shyńǵys handy qazaq qylǵanda ne tabamyz degen suraqty qoiýǵa týra keldi.
Oqýlyqqa solai dep jazaiyq. Sonda dúniejúzi elderi Shyńǵys handy «qazaq» dep moiyndai qoia ma? Joq. Shyńǵys han «shynymen de qazaq» bolsa da, Qazaqstandy jarty álemdi bilegen ámirshiniń murageri retinde moiyndamasy anyq.
Óz basym Resei men Qytai Shyńǵys handy ózderine tartsa, túsiner edim. Olar álemge ámirin júrgizgen Shyńǵys hannyń urpaǵymyz dep ainalasyndaǵy memleketterge kóz alartyp, territoriialaryna qol suǵýy múmkin.
Al Qytai men Resei syndy alyp eki eldiń qas-qabaǵyna qarap otyrǵan Qazaqstan ózin álemge Shyńǵys hannyń mirasqory retinde kórsetip, ainalasyna aibat shegetindei ne jaǵdaiy bar?
Sonda bizdiń tarihshylarymyzdyń boiynda basylmaityn qandai jelik? Sol baiaǵy jiyn-toilarda «Shyńǵys han – qazaq» dep kúpsiný ma?
Dál qazir bizge Shyńǵys handy qazaq qylǵannan góri Alash kósemderiniń ómir jolyn zerdelep, sony jas urpaqtyń sanasyna sińirý mańyzdy.
Alashorda tarihyn tereń zerttep, ony kópshilik arasynda nasihattaý arqyly bizder táýelsizdigimizdi bekemdei túser edik.
Óitkeni Alash kósemderi memleket qurýdyń ámbebap úlgisin qalyptastyryp ketti. Sony zerttep, eldiń intellektýaldyq oi-órisin kóterýdiń ornyna «Shyńǵys han – qazaq» dep kijinemiz.
Tarihshylardyń «Shyńǵys han – qazaq» dep qyryqpyshaq bolyp qyrqysýy qazaqtyń qazynaly jerine kóz alartyp otyrǵan syrt memleketterge paidaly bolýy múmkin.
Keide bul baǵytta daý kóterip, eldi ekiudai pikirge qaldyryp júrgen tarihshylardy syrt elderdiń «shpiondary» ma dep qalasyń... Halyqtyń bitpes daýymen basyn aýyrtyp, mańyzdy máselelerdi nazardan tys qaldyrý úshin «Shyńǵys handy – qazaq» qylý taptyrmas tásil ekeni anyq.
Sondyqtan el muratyn oilaityn barsha qazaq balasy, Shyńǵys hannan buryn táýelsizdigimizdi nyǵaityp, oi-sanamyzda silkinis jasaityn Alashorda tarihyn oqyp, bilýge umtylaiyq!
Nurlan Jumahan
