Qazirgi ýaqytta kez kelgen qalanyń ishi tolǵan jarnama. Ásirese, kópshilik jii júretin bazarlardyń, saýda oryndarynyń mańyndaǵy kóringen jerde jón-josyqsyz ilingen jarnamadan aiaq alyp júre almaisyń. Sebebi, jarnama degenimiz – biznesti tabysty júrgizýdiń, senimdi qalyptastyrýdyń, ónim men taýardy tanytýdyń jáne bedeldi kóterýdiń birden-bir qozǵaltqysh mehanizmi. Sondyqtan da qai elde bolmasyn jarnama biznesi qarjy tabýdyń jáne bedel kóterýdiń eń tiimdi joly bolyp tabylady.
Áýeli, sátti shyǵarylǵan bir ǵana jarnamamen biznesi órge dóńgelep, millioner atanǵandar nemese saiasat sahnasyna, bilik basyna kelgender de az emes. Osy oraida, qala ishinde qaptaǵan jarnamalardyń qaisysy zańdy, zaisysy zańǵa qaishy, sony ajyrata bilemiz be? Árine, joq. Óitkeni, ruqsatsyz jarnama tártibin buzǵan sýbektilerdi ákimshilik jaýapkershilikke tartý barysynda olardyń Qazaqstan Respýblikasynyń 2003 jyldyń 19 jeltoqsanyndaǵy «Jarnama týraly» Zańyn múlde bilmeitindigi anyqtaldy. Sondyqtan da kópshilikke túsinikti bolý úshin jarnama tártibi tóńireginde júzege asyrylyp jatqan zań talaptaryn nazarǵa salý artyq bolmas dep oiladyq.
Atalmysh Zań Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵynda jarnama jasaý, taratý, ornalastyrý jáne paidalaný protsesinde týyndaityn qatynastardy retteitin birden-bir normativtik-quqyqtyq akt bolyp tabylady.
Bul Zańnyń negizgi maqsaty – jarnamany jasaý, taratý, ornalastyrý jáne paidalaný úshin qajetti jaǵdailardy qamtamasyz etý, jarnama salasyndaǵy josyqsyz básekeden qorǵaý, jónsiz jarnamany bolǵyzbaý jáne olarǵa tyiym salý. Sonymen qatar jarnama tártibi memleket tarapynan retteýge jáne baqylaýǵa jatady. Memlekettik retteý degendi ulttyq múddelerdi qorǵaý, qoǵamdyq qundylyqtar men jalpyǵa birdei qabyldanǵan moral jáne adamgershilik normalaryna qol suǵatyn jarnamany bolǵyzbaý jáne jol bermeý dep túsinýge bolady.
Iá, sonymen jarnama degenimiz ne? Onyń qandai túrleri bar? Jarnama tártibin buzǵany úshin qandai jaýapkershilikke tartylady? Jarnamany qandai organdar qadaǵalaidy ján ruqsat beredi? Qandai jarnamalarǵa tyiym salynǵan, soǵan toqtalaiyq.
Jarnama degenimiz – adamdardyń beimálim tobyna arnalǵan jáne jeke nemese zańdy tulǵalarǵa, taýarlarǵa, taýar belgilerine, jumystarǵa, kórsetiletin qyzmetterge qyzyǵýshylyqty qalyptastyrýǵa nemese qoldaýǵa arnalǵan jáne olardy ótkizýge yqpal etetin kez kelgen nysanda, kez kelgen quraldardyń kómegimen taratylatyn jáne ornalastyrylatyn aqparat.
Óziniń mańyzdylyǵyna, qajettiligine jáne tiisti talaptarǵa bailanysty jarnamalar áleýmettik jarnama, syrtqy jarnama, jónsiz jarnama, josyqsyz jarnama, dáieksiz jarnama, ádepsiz jarnama, jasyryn jarnama, júgirtpe jol, mańdaisha, nusqaǵysh bolyp birneshe topqa bólinedi.
Osy oraida, mańdaisha, jumys rejimi týraly aqparat, jaima sóreler men terezelerdi syrttan kózben kórý úshin qoiylǵan taýar óniminiń úlgileri, jeke daralandyrý quraldary, dekorativti jáne merekelik bezendirý sipatyndaǵy syrtqy nemese ishki bezendirý jarnamaǵa jatpaitynyn eskerte ketkenniń esh artyqtyǵy bolmas. Sondyqtan da áńgimeni birinshi kezekte jarnamaǵa qoiylatyn talaptardan bastaǵanymyz jón shyǵar.
Birinshiden, jarnama dáiekti ári túsinikti bolýy tiis. Ekinshiden, Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵyndaǵy (merzimdi baspasóz basylymdaryn qospaǵanda) jarnama memlekettik jáne orys tilderinde, sondai-aq jarnama berýshiniń qalaýy boiynsha basqa da tilderde taratylady. Al onyń mazmuny bir tilden ekinshi tilge aýdarylǵanda negizgi maǵynasynan aýytqymaýy tiis.
Osy oraida teledidar men radio arqyly memlekettik tilde beriletin jarnama kún saiynǵy efirge shyǵatyn barlyq ýaqyt boiy birkelki taratylýy mindetti túrde bolyp tabylady.
Úshinshiden, satylýyna jáne jasalýyna tyiym salynǵan taýarlardy (jumystardy, qyzmetterdi) jarnamalaýǵa jol berilmeidi. Eger jarnama berýshi júzege asyratyn qyzmet litsenziialaýǵa tiis bolsa, onda tiisti taýardy jarnamalaý kezinde litsenziianyń nómiri jáne litsenziiany bergen organnyń ataýy kórsetilýi qajet. Al endi aza tutý kúnderinde tele jáne radio arnalarynda jarnama berýge, tarih pen mádeniet eskertkishteri, ǵibadat etý obektileri aýmaǵynda, sondai-aq erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaqtarda syrtqy (kórneki) jarnamany ornalastyrýǵa tyiym salynady.
Sonymen qatar etil spirti men alkogol ónimderin, ana sútin almastyrýshylardy, Qazaqstanda sertifikattaýdan ótpegen jáne mindetti túrde sertifikattaýǵa jatatyn taýarlardy, temeki jáne temeki buiymdaryn, qarjylyq piramidanyń qyzmetin jarnamalaýǵa jol berilmeidi.
Atalmysh zańnyń 6 babynyń talaptaryna sáikes, tirkelmegen dini uiymdar men dini oqý oryndaryn, elektrondyq kazino men internet-kazinony jarnamalaýǵa da qatań tyiym salynady. Sonymen qatar jarnama Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiialyq qurylysyn kúshtep ózgertýdi, tutastyǵyn buzýdy, memleket qaýipsizdigine nuqsan keltirýdi, áleýmettik, násildik, ulttyq, dini, tektik-toptyq jáne rýlyq arazdyqty qozdyrýdy, qatygezdik pen zorlyq-zombylyqqa bas urýdy, pornografiiany nasihattaýǵa nemese úgitteýge, sondai-aq memlekettik qupiialardy quraityn málimetterdi jáne ózge de qupiialardy paidalanylmaýǵa tiis.
Joǵaryda aityp ótken mazmundaǵy jarnamalardyń saldary ult arazdyǵyna, basqa da berekesizdik pen dúrbeleńge ákeletin bolsa, ol úshin qatań qylmystyq jaýapkershilik qaralatynyn da umytpaǵan jón.
«Jarnama týraly» zańnyń 17 babynyń 1,2,3 tarmaqtarynda memlekettik organdar men jergilikti atqarýshy organdardyń quzyreti aiqyndalǵan. Aitalyq, memlekettik organdar jarnama týraly zańnamany buzýshylarǵa jaýaptylyq sharalaryn qoldanady, jeke nemese zańdy tulǵalardyń jarnama qyzmeti máseleleri boiynsha ótinishterin qaraidy. Al jergilikti atqarýshy organdar (respýblikalyq mańyzy bar qalanyń, astananyń, aýdandardyń, oblystyq mańyzy bar qalalardyń jergilikti atqarýshy organdary) eldi mekenderde syrtqy (kórneki) jarnama obektilerin ornalastyrýǵa ruqsat beredi, jeke nemese zańdy tulǵalardyń filialdary men ókildikteriniń jarnama qyzmeti máseleleri boiynsha ótinishterin qaraidy, jergilikti atqarýshy organdarǵa júkteletin ózge de ókilettikterdi júzege asyrady.
Sóz sońynda jarnama jasaýǵa bailanysty salyqtyq jaýapkershilik týraly da aita ketken oryndy bolar. Mysaly, jarnamalyq tólem stavkalary Salyq kodeksiniń 530 babynyń 1 tarmaqshasymen retteledi.
Tólem kólemi Qazaqstan Respýblikasynyń «Respýblikalyq biýdjet týraly» Zańy boiynsha belgilengen ailyq eseptik kórsetkish mólsherimen aiqyndalady. Atalmysh bapta jarnamanyń túrlerine bailanysty tólenetin stavkalar mólsheri naqty kórsetilgen.
Mysaly, tólem stavkalary qalaǵa kireberistegi joldyń kategoriialaryna, laitboksterge (siti formatta), aqparattyq jarnama obektilerine, shatyr ústindegi neondyq jarnama qurylymyna, pavilondar men dúńgirshekterdegi jazýlarǵa, kólik quraldarynyń syrtyndaǵy jarnamalarǵa bailanysty. Tólem jarnamanyń kólemine jáne qansha ýaqyt turatyndyǵyna bailanysty alynady. Tóleý ýaqyty ár aidyń 25-nen aspaýy kerek.
Qoryta aitqanda, jarnama berý – jaýapty is. Oǵan nemquraidy qaraýǵa bolmaidy. Sondyqtan da jarnama máselesine memlekettik jáne atqarýshy organdar tarapynan bekerden-beker jete nazar aýdarylyp otyrǵan joq. Eger de belgilengen tártippen salyq organynda tirkelmei, jarnama berýdi zańǵa qaishy áreketter arqyly júzege asyryp júrgen jaǵdaida, laýazymdy jáne jeke tulǵalarǵa, sondai-aq kásipkerliktiń orta jáne iri sýbektilerine qoldanylatyn sharalar da joq emes.
Atap aitsaq, jarnama tártibin buzýdaǵy jaýapkershilik Qazaqstan Respýblikasy Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 463 babynyń (tiisti tirkeýsiz, ruqsatsyz, nemese habarlama jibermei kásipkerlik nemese ózge de qyzmetpen ainalysý, sondai-aq áreketterdi (operatsiialardy) júzege asyrý) talaptary negizinde qaralady.
Beken Nurahmetov, Almaty qalalyq memlekettik kirister departamenti túsindirý jumystary basqarmasynyń bólim basshysy
