«Shevronnyń» Qazaqstanǵa kelgenine biyl 25 jyl toldy. Bútin bir býyn er jetti osy ýaqytta. El qataryna qosyldy.
«Shevron» Qazaqstannyń shynaiy áriptesine ainaldy osy ýaqytta. Qazaqstandaǵy ekonomikadan mádenietke deiingi júzdegen, myńdaǵan jobalarǵa shynaiy demeýshi boldy.
Alǵashqy aiaq alys
Kúlli adamzattyń ósip-órkendeýine qajetti energiiany bir ǵasyrdan astam ýaqyt boiy úzdiksiz óndirip kele jatqan kompaniianyń Qazaqstanǵa kelý tarihy 1993 jyldan bastalady.
Iá, bul alǵashqy aiaq alys edi.
Dál osy jyldyń 6 sáýirinde Almaty qalasynda Teńiz kenishin igerý boiynsha birlesken Qazaqstan-Amerika kásipornynyń qurylýy jónindegi kelisim-shartqa qol qoiyldy.
Qazaqstan prezidenti Nursultan Nazarbaev pen amerikandyq «Shevron» munai korporatsiiasynyń sol kezdegi basshysy Kennet Derr 40 jylǵa sozylatyn kelisimge qol qoidy. Qurylǵan birlesken kásiporyn «TEŃIZShEVROIL» degen atqa ie boldy.
1997 jyl da Qazaqstannyń munai-gaz tarihyndaǵy erekshe kezeńniń biri. Dál osy jyly Teńizde alǵashqy iri munai keshenin jańartý aiaqtalyp, «Tar jerlerdi keńeitý» jobasy júzege asyryldy. Bul joba jyldyq munai óndirý kólemin 7 million tonnaǵa deiin jetkizýge múmkindik berdi.
Dál osy jyly óndiristik qýatty odan ári arttyrý boiynsha «Besinshi jeli» jáne «Baǵdarlama-12» jobalary júzege asty. 2001 jyly munai óndirý kólemi 12 million tonnaǵa ósti.
Al araǵa 11 jyl salyp, 2008 jyldyń jazynda «Shevron» Ekinshi býyn zaýytyn iske qosty.
Sharaǵa Nazarbaev qatysty.
«Ekinshi býyn zaýyty – eń iri innovatsiialyq jobalardyń biri. «Teńizshevroil» birlesken kásiporny rasynda da, elimizdiń munai-gaz salasyndaǵy korporativtik kóshbasshy bolyp tabylady. Baǵasy 7 mlrd.AQSh dollaryn quraityn osy joba qazirgi tańda TMD elderindegi eń iri joba bolyp tabylady. Onyń qýaty Qazaqstanǵa jylyna 25 mln. tonna munai óndirýge múmkindik berdi. Sonymen qatar, joǵary tehnologiialyq jabdyqty qoldaný aýaǵa ziiandy zattar shyǵaryndylar kólemin azaitýǵa yqpal etti», – degen edi sol joly Memleket basshysy.
5 qundylyq
«Shevronnyń» ózgelerge uqsamaityn bir qyry bolsa, ol – onyń jumys júrgizý mádenietinde. «Shevron» osy mádenietti qundylyqqa ainaldyra aldy.
Kóz jetkizgen bir jait – «Shevron» zańdy qurmetteidi, qol astyndaǵy qyzmetkerdiń quqyqtaryn taptamaidy ári ózi jumys isteitin eldegi halyqtyń turmys-jaǵdaiyn jaqsartýǵa kúsh salady.
Bul arada biz kompaniia ustanymdarynyń bir parasyn ǵana aittyq.
Nátijege ádil, taza, durys jolmen qol jetkizý korporatsiianyń basy printsipi.
Onyń ataýy da bar. «Shevron joly». Baǵdarlamanyń ózeginde naqty maqsat jatyr, biz bilsek.
Bul – álemdegi jetekshi energetikalyq kompaniia bolý, ujymnyń kásibi deńgeiin udaiy arttyrý, yntymaqtastyq, jáne óndiristiń joǵary kórsetkishteri arqasynda barshanyń yqylasyna bólený.
Bylai qarasańyz, qarapaiym ǵana qaǵidalar. Osynyń ózinen-aq kompaniianyń qandai ekenin, nege senetinin ári bolashaqqa degen jospary jasalyp qoiǵanyn ańǵarýǵa bolady.
«Biz adamnyń ómirin jaqsartyp, álemniń damýyna úles qosatyn energiiany óndiremiz», – deidi Shevron.
Ilgeride aittyq, «Shevronnyń» óz qundylyqtary bar dep. Ol qandai qundylyqtar? Biz ol týraly ne bilemiz?
Solardyń birqataryn mysalǵa keltirelik.
«Shevron» bylai deidi:
Birinshi. Biz – ózgeshe oilaýǵa erkindik beremiz
Biz qyzmet atqaratyn elderdiń mádeni erekshelikterin eskeremiz jáne sonyń negizinde tanymymyzdy keńeitemiz. Biz úshin jeke tulǵanyń biregeiligi mańyzdy. Biz ideialardy baǵalaimyz.
Ekinshi. Biz udaiy damýdy kózdeimiz
Iá, solai. Biz úshin óz-ózimizdi turaqty túrde damytý basty maqsat. Sózimiz ben isimiz úshin jaýapkershilikti óz moinymyzǵa alamyz. Synnan ótken tásilderdi nysanaly maqsatyna sai qoldanamyz.
Úshinshi. Biz ózimizge de, ózgelerge de adalmyz
Áriptester men seriktesterimizdiń senimine ie bolý úshin jumysymyzdy eń joǵary etikalyq standarttarmen atqaramyz.
Tórtinshi. Biz seriktesimizdi syilaimyz
Seriktestermen arada senimdi ári ózara tiimdi qarym-qatynas ornatýǵa bet buramyz. Bizdiń jetistikterimiz seriktesterimizdiń jetistikterine negizdelgen.
Besinshi. Biz úshin adam ómiri bárinen qymbat
Qyzmetkerimizdiń qaýipsizdigi, qorshaǵan ortany qorǵaý biz úshin asa mańyzdy is. Aýyr oqiǵalardyń aldyn-alýǵa nazar aýdaryp, qyzmetimizdi álemdegi eń joǵary standarttar deńgeiinde atqaramyz.
Al ekonomika she?
Iá, Shevron solai deidi. Shirek ǵasyr boiyna Qazaqstanmen qoiyn-qoltyqtasyp jumys istep kele jatqan kompaniia osy ýaqytqa deiin eldiń ekonomikasyna qyrýar investitsiia quidy. Biraq qur sózden ne paida? Naqty dálel keltirgen jón shyǵar.
Sonymen...
1993 jyldan 2017 jylǵa deiingi aralyqta Shevron Qazaqstanǵa 125 milliard dollardan astam qarjy quiypty. Az ba? Az dep aitýǵa aýzymyz barmaidy.
1993 jyldan bastap osy kúnge deiin TShO qazaqstandyq kompaniialardyń 24 milliard dollaryn quraityn taýarlary men qyzmetterin paidalanǵan eken.
Búgingi tańda TShO-da eńbek etetin qazaqstandyq qyzmetkerlerdiń úlesi 80 paiyzdan asyp jyǵylǵan (1993 jyly bul kórsetkish 50 paiyzdy quraǵan-tuǵyn).
Aldaǵy jyldary bul kórsetkish óse túspese, tómendemeidi. Jergilikti mamandar keibireý oilaǵandai Shevronnyń «qara jumysynda» júrgen joq. Ázir TShO-daǵy qazaqstandyq mamandar jalpy basshylyq quramnyń 67 paiyzyn quraidy. Kadrlardy oqytý jáne shyńdaý jónindegi turaqty baǵdarlamanyń nátijesinde jaýapty qyzmetke taǵaiyndalǵan jergilikti qyzmetkerler qatary artyp keledi.
Bir ǵana dálel. Bir ǵana byltyrǵy jyly 156 qazaqstandyq qyzmetker basshylyq, jaýapty jáne mańyzdy tehnikalyq qyzmettegi sheteldik qyzmetkerlerdi almastyrǵan.
Bir ǵana byltyrǵy jyly TShO Qazaqstanda jasalǵan taýarlar men qyzmet túrlerin paidalanýǵa 2,5 milliard dollary shamasynda qarjy bólse, onyń 1,1 milliard AQSh dollarynan astamy KKJ-UEQBJ aiasynda jumsalypty.
«Shevronnyń» sharapaty tek munymen shektelip otyrǵan joq.
Keleshek keńeiý jobasy – Uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasyn (KKJ-UEQBJ) aiasynda 30 myńnan qazaqstandyq jumysqa tartylypty. Qazirgi kúni bul jobada jumysshylardyń 92 paiyzy óz mamandarymyz.
«Shevron» kompaniiasynyń polietilen qubyr jáne qubyr armatýrasy zaýyttarynda barlyq basshylar men jumyskerler Qazaqstan azamattary. Zaýytta jergilikti jumyskerlerge 205 jumys orny bar, sonyń ishinde 120 turaqty jumys orny.
Bylaisha aitqanda, Shevron Qazaqstandaǵy jumyspen qamtý máselesin sheshýge úlken mólsherde úles qosýda.
Tek bul ǵana ma?
Shevronnyń sharapaty tek munymen shektelip otyrǵan joq, árine. Kompaniianyń áleýmettik jobalary taǵy bir maqalaǵa arqaý bolady, anyǵynda.
1993 jyldan berige deiin TShO óz qyzmetkerleri men jergilikti turǵyndardyń igiligi úshin Atyraý oblysynyń ártúrli áleýmettik jobalaryna 1,4 milliard dollardan astam qarjy jumsaǵan eken.
Qazaqstanǵa kelgen alǵashqy kúnderden bastap «Shevron» áleýmettik jobalardy jandandyrýdy qolǵa aldy.
Bulardyń alǵashqysy «Atyraý Bonýs Qory» baǵdarlamasy-tuǵyn.
1993-1998 jyldyń aralyǵynda júzege asyrylǵan bul jobanyń biýdjeti 50 mln. dollardy quraǵan.
Atalǵan qarajatqa Atyraýda qalalyq qazandyqqa deiin avtomattandyryldy. Qalanyń irgesindegi aýyl-aimaqtardy gazben qamtýǵa jetkilikti qýaty bar tabiǵi gaz qubyrynyń qurylysy júrgizildi.
«Atyraý Bonýs Qory» baǵdarlamasy aiasynda nan zaýyty salyndy. Atyraý oblystyq aýrýhanasyn jóndeý jáne qaita jaraqtandyrý jumystary jasaldy. Qulsaryda jedel meditsinalyq járdem kórsetý aýrýhanasy, al Atyraý qalasynda jańa meditsinalyq apparattarmen jabdyqtalǵan diagnostikalyq ortalyq salyndy.
Anyǵy, bul baǵdarlama «Shevronnyń» áleýmettik saladaǵy alǵashqy jobalarynyń biri edi.
Budan keiingi 1999 jyly ázirlengen «Igilik» baǵdarlamasy áli bar.
Bir ǵana byltyrǵy jyly «Igilik» áleýmettik infraqurylym baǵdarlamasyna kompaniia 25 mln. dollar aýdarǵan eken.
Osynshama qarajattyń negizgi úlesi Atyraý óńirindegi balabaqshalar, mektepter jáne basqa da áleýmettik nysandardyń qurylysyna jumsalǵan.
Biri ǵana byltyrǵy jyly Atyraý oblysynyń densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salalaryn qoldaýǵa TShO-nyń áleýmettik investitsiialar baǵdarlamasy esebinen 1 million dollary shamasynda qarjy bólingen.
Jalpy aitqanda, jyldyq biýdjeti 25 million AQSh dollaryn quraityn «Igilik» baǵdarlamasy aiasynda 110-nan astam áleýmettik mańyzǵa ie infraqurylym nysandary salynyp, dárigerler, muǵalimder jáne tehnikalyq mamandar úshin myńnan astam jańa jumys oryndary qurylypty.
«Igilik» baǵdarlamasynyń jyldyq biýdjeti jyl saiyn ósip keledi.
«Shevron» bilim salasyna da edáýir yqpal etti. Osydan 5 jyl buryn kompaniianyń muryndyq bolýymen Qazaqstan-Britan tehnikalyq ýniverstitetiniń (QBTÝ) janynan alǵashqy ret Qazaqstan Teńiz Akademiiasy quryldy. Akamediianyń alǵashqy túlekteri qazirgi kúni teńiz tasymaly salasynda ter tógip júr.
Osylaisha «Shevron» Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan azamattaryn dástúrli munaigaz sektorynan tys jerlerge jumysqa turǵyzý maqsatyndaǵy tapsyrmasyn alǵashqylardyń biri bolyp oryndady.
Ekonomikany jáne shaǵyn jáne orta biznesti damytý da «Shevron» kompaniiasynyń dúniejúzilik investitsiialyq qyzmetiniń eń mańyzdy bóligi bolyp tabylady.
«Shevron» Qazaqstannyń Qolónershiler Odaǵymen tyǵyz qarym-qatynasyn jalǵastyryp keledi jáne myńdaǵan qolónershilerge biznesti damytýǵa jáne dizain jaǵynan kómektesedi. Nátijesinde, qolóner buiymdarynyń sapasy joǵarylap, naryq keńeiip, sheberlerdiń aqparat almasý órisi artty.
Eki jyl boiy «Shevron» jáne Qazaqstandaǵy Britandyq keńes birigip, 17-19 jas aralyǵyndaǵy jastardyń básekelesti eńbek naryǵynda jumysqa turý qabiletin arttyrýǵa baǵyttalǵan jańa jobany júrgizip keledi.
Munyń bári eńbek. Eńbektiń elenbeýi múmkin emes. El kórip otyr. Sharapatyn sezinip otyr.
2011 jyly «TEŃIZShEVROIL» áleýmettik jaýapkershilik jónindegi «Paryz» respýblikalyq baiqaýynda Gran-pri syilyǵyna ie boldy.
Ekologiia eskerile me?
«Shevron» qorshaǵan ortany qorǵaýda qanshalyqty belsendi? Ekologiia talaptary qanshalyqty saqtalady, qanshalyqty eskeriledi?
«Teńizshevroil» JShS-y Keleshek keńeiý jobasy-Uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasynyń direktory Mik Kreili gazetimizge bergen suhbatynda osy máseleniń aq-qarasyn ajyratyp bergen.
«Qorshaǵan ortany qorǵaýda biz «Shevron» korporatsiiasynyń standarttaryn ustanamyz. Olarǵa «Shevron» kompaniiasynyń ekologiia, tehnologiialyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý sekildi baǵyttar boiynsha óndiristegi jetekshi kórsetkishterdi qamtamasyz etý jumystary kiredi.
2000 jyldan beri TShO gazdy alaýda jaǵýdy 84%-ǵa qysqartty, al gazdy kádege jaratýdy 98%-ǵa arttyrdy, bul jetistikke salamyzdaǵy qaýymdastyqtar joǵarǵy baǵa berip otyr», – degen edi Kreili.
Kreilidiń sózin tolyqtyra ketelik. 2000 jyldan beri ekologiialyq yqpaldy azaitýǵa barlyǵy 3 milliard dollar baǵyttalypty.
Jyl saiynǵy shiki munai óndirý kólemi 2,5 ese artqanymen, TShO-nyń kapitaldyq baǵdarlamalary men qondyrǵylardyń senimdi jumys isteýiniń arqasynda munaidyń bir tonnasyna shaqqandaǵy aýa shyǵaryndylary 2000 jyldan beri 71 paiyzǵa azaiǵan.
Al byltyrǵy jyly óndiristik bazanyń paidalaný jáne tehnikalyq qyzmet kórsetý ýchaskesinde jańa zerthana ashyldy.
Zerthana TShO-nyń ekologiialyq monitoring baǵdarlamasy sheńberinde qorshaǵan ortanyń ahýaly týraly sapaly málimetter alý úshin synama alý jáne taldaý jumystaryn qoldaý maqsatynda qurylǵan.
«Adamdardyń densaýlyǵy men qorshaǵan ortany qorǵaý – bizdiń kompaniianyń negizgi qundylyqtarynyń biri», – deidi bul rette Shevron.
Keleshek keńeiý jobasy
«Teńizshevroil» kompaniiasy Keleshek keńeiý jobasynyń negizgi ideiasy nede?
Osyǵan orai bizdiń basylymǵa suhbat bergen taǵy sol «Teńizshevroil» JShS-y Keleshek keńeiý jobasy-Uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasynyń direktory Mik Kreilidiń sózi oiymyzǵa oralyp otyr.
«KKJ-UEQBJ (Keleshek keńeiý jobasy-Uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasy) – Teńiz ken ornyndaǵy qoldanystaǵy zaýyttardyń tolyq qýatta jumys isteýin qamtamasyz etý úshin bir mezgilde júzege asyrylatyn birikken joba.
Bul joba Teńiz kenishiniń jyldyq munai óndirisi kólemin shamamen 12 mln tonnaǵa arttyryp, jalpy munai óndirisi kólemin 39 mln tonnaǵa deiin jetkizedi dep úmittenip otyrmyz. Bul Qazaqstan ekonomikasyna da zor serpin ákeletin dúnie bolmaq.
Al jumys kúshine qatysty alańdamańyzdar. Qazirde 20 myńnan astam Qazaqstan azamattary KKJ-UEQBJ jobasynyń el ishinde ornalasqan óndiris alańdary men jumys oryndarynda qyzmet etip jatyr, bul degenimiz – jobanyń Qazaqstandaǵy jalpy jumys kúshiniń 92 paiyzy», – degen edi Kreili.
Jasyrary joq, «Shevron» Teńiz ken ornyn odan ári keńeitýden úlken úmit kútip otyr. Biz bilsek, mundaǵy alǵashqy munai 2022 jyly óndiriledi dep kútilýde.
Ekinshi saýal: Bul joba Qazaqstan ekonomikasyna qanshalyqty paida ákelýi múmkin?
«Shevron» basshylyǵynyń aitýynsha KKJ-UEQBJ jobasynyń Qazaqstan ekonomikasyna ákeletin paidasy zor.
«Atap aitqanda, – deidi «Shevron»....
- Qurylys jáne jasap shyǵarý jumystarynyń qyzǵan shaǵynda shamamen 20 000 jumys orny ashylatyn bolady.
- Qazaqstandyq merdigerlerdi qamtý biz úshin eń mańyzdy másele. TShO KKJ-UEQBJ jobasynyń jobalaý, satyp alý jáne jasap shyǵarý qyzmetterine 1700 qazaqstandyq kásiporyndy tartý úshin bastapqy irikteýden ótkizdi.
- KKJ-UEQBJ jobasy Qazaqstandaǵy bizneske jáne adamdarǵa ozyq tehnologiialy quraldardy paidalaný, jańa oqytý uiymdaryn ashý jáne modýlderdi jasap shyǵarý siiaqty jańa múmkindikter ashady.
Siz bilesiz be?
2017 jyly TShO rekordtyq 28,7 mln tona munai óndirdi.
TShO búkil Qazaqstan munaiynyń úshten birin óndiredi.
2017 jyly TShO qurylǵan ýaqyttan bastap 3 mlrd barrel munai óndirisine qol jetkizdi
2017 jyl. TShO qyzmetkerleri jumys ýaqyty shyǵyndalatyn tosyn oqiǵasyz 60 mln. adam-saǵat kórsetkishke qol jetkizdi. Bul TShO tarihyndaǵy eń joǵary kórsetkish.
2017 jyl. TShO qazaqstandyq taýarlar men qyzmetterdi satyp alý boiynsha jańa rekord ornatty: 2,5 mlrd. astam AQSh dollary, sonyń ishinde KKJ-UEQBJ boiynsha 1,12 mlrd. AQSh dollary jumsaldy. TShO-nyń 1993 jyldan bergi qazaqstandyq qamtýǵa salǵan qarajaty 24 mlrd. AQSh dollarynan asty.
2017 jyl. TShO-nyń 1999 jyldan beri «Igilik» baǵdarlamasy boiynsha jalpy jumsaǵan qarajaty 239 mln. AQSh dollarynan asty. 110 joba júzege asyp, myńnan astam jumys orny ashyldy.
P.S. Óziń eńbek etetin memleketke qurmet kórsetý, eldiń, áleýmettiń aldyndaǵy jaýapkershilikti seziný, ony abyroimen atqarý úlken kúsh pen mol qarjyny qajet etedi. Eń bastysy soǵan degen niet kerek. «Shevron» kompaniiasy bul baǵytta kóptegen jumystar atqarýda. Sondyqtan da úlken bedelge ie.
Dýman BYQAI,
Arnaiy «Qala men Dala» gazeti úshin
