Onyń aitýynsha, sonaý 90-jyldary, azattyqtyń alǵashqy jyldary Nazarbaevpen jaǵalasyp, jer tepkilep júrip Memlekettik til týraly zańdy qabyldatqan adam osy – Shahanov.
«Bertinge sheiin qoǵamnyń nazaryn qazaq tiliniń múshkil jaǵdaiyna aýdaryp, bunyń qandai ulttyq tragediia ekenin aita júrip oǵan halyqty sendire bildi dep sanaimyn», – deidi Oljas Ábil.
Avtor óz oiyn bylaisha tarqatypty.
Aýǵanstandaǵy hazarlar – ana tilinen aiyrylyp qalǵan halyq. Qazir bular parsynyń dari dialektisinde sóileidi.
Buryn bulardyń tili bizdiń qazaq tiline uqsas bolypty. Bulardyń búgingi sózdik qorynda «apa», «jeńge», «kóke», «naǵashy» syndy biraz týystyq ataýlar saqtalyp qalypty. Taǵy birshama bizge uqsas sózderi bar eken, biraq bular onyń ne maǵyna beretinin bilmeidi eken.
Bir hazar bulaq mańyna kelip «bizde myna sýdy bulaq dep ataidy, biraq bulaq degen sózdiń ne maǵyna beretinin bilmeimiz, bul kóne sóz» deidi.
Bul beibaqtar qazir parsysha sóileidi, tilden aiyrylǵan, ótken tarihyn da bilmeidi, túrleri parsyǵa uqsamasa da «biz parsymyz» dep ishteri Iranǵa burady eken, bulardy kádimgidei ótkeninen ajyrap, máńgirip qalǵan halyq dese de bolady. Ǵalymdar keleshekte bul halyqtyń túp-tamyryn qazbalasa, bulardyń túbi bizge kep tireledi, oǵan esh kúmánim joq.
Ulttyq sana, sezim degen nárse bularda atymen joq. Sanalary taipalyq deńgeide qalyp qoiǵan. Ár tóbeniń astynda bir taipa – eki rý otyrady. Rýlary da bizge uqsas, shejiresi men ózge salttary da bizge keledi. Biraq bularda til ketkesin bári ketken ǵoi, bular endi – parsylar.
Reseidegi hakastar da tilden ajyrap qalǵan halyq (sýrette), býriattar da sondai eken. Bul baiǵustardy (býriattardy) qara orys dese de bolady.
At-esimderi kádimgidei oryssha, jandary, dilderi orystanyp ketken. Baryn salyp orekeńe adaldyǵyn dáleldep keledi.
2014 jyly Ýkrainada Qyrym janjaly bastalǵanda, kúlli álem osy býriattardyń Resei úshin qoldaryna qarý alyp, Ýkrainaǵa qarsy attanǵanyna kýá boldy, qara ivandar orys úshin qazdai tizilip soǵysqa ketti. Bularda da til ketkesin onyń artynan bári ketken.
Baqsam, til degen shirkin, ulttyń eń asyl qundylyǵy eken. Mańyzy, mán-maǵynasy, rýhani shekarasy eken. Oǵan kózim jetti.
Menińshe, sovet zamanynda óship bara jatqan, aianyshty jaǵdaiǵa jetken qazaq tilin jańǵyrtý úshin Muhtar Shahanov bastaǵan ultshyl qaýym úlken eńbek sińirdi.
Shahanov sonaý 90-jyldary, azattyqtyń alǵashqy jyldary Nazarbaevpen jaǵalasyp, jer tepkilep júrip Memlekettik til týraly zańdy qabyldatyp qana qoimai, Muhań kem degende bertinge sheiin bizdiń qoǵamnyń nazaryn qazaq tiliniń múshkil jaǵdaiyna aýdaryp, bunyń qandai ulttyq tragediia ekenin aita júrip, oǵan halyqty sendire bildi dep sanaimyn.
Arsyń-gúrsiń etse de, ol bar qolynan kelgen nársesin istedi.
Sonyń nátijesinde búginde jańa jastar tolqyny qalyptasyp qaldy, al olardyń arasynan shyǵyp bilik basyna keletin keleshek jas ultshyl basshy, biliktegi alǵash atqaratyn sharalarynyń aldy neden bastalatynyn tas túiin bilip otyr.
Sol Shahanov keshe Aman Tasyǵanǵa suhbat berip otyr: «Ápkem aýrý, pensiiam eshteńege jetpeidi» deidi, aiap kettim.
Al ana keshe kelgen Bilásh degender tipti oǵan qarap shaptyrdy, onyń artyndaǵy toby sol Muhańa qarap ekilenip, tebinip teris qarap «tyshty...». Uiat taza.
Meniń paiymymsha, qazaq tili – búgingi qazaqtyń tólqujaty, al onyń qoldanýshysy bizdiń qazaqtildi qoǵam, bizdiń memleketimizdiń dińgegi.
Árine, halyq bolǵasyn onyń arasynda «orys bolaiyq, túrik bolaiyq, arap bolaiyq» deitin eshkileri, qashaqtary bolady, onsyz bolmaidy eken.
Biraq menińshe, olardyń basyn qaiyryp, tezge salyp otyratyn ortalyq osy bizdiń qazaqtildi orta eken, iaǵni ulttyń qorǵan immýniteti de osy orta eken. Ony da túsindim.
Biz keleshekte qara basyp tilden de, osy ortadan da aiyrylatyn bolsaq, álgi hazar men býriattyń artynan ketedi ekenbiz, taza máńgirip melshiip qalamyz. Oǵan túk te kúmánim joq.
Sondyqtan bizdegi ár qazaqtildi qazaq is júzinde ulttyń uiytqysy bolady eken, bizdiń ulttyǵymyz ben memlekettiligimiz sonyń ústinde tur.
OLJAS ÁBIL
