Qazaqstandyqtardyń 66,9%-i qarýly kúshterimiz syrtqy áskeri qaqtyǵysqa tótep bere alatynyna senedi, biraq jarǵyǵa qaishy áreketter men jemqorlyqqa alańdaidy, dep habarlaidy Dalanews.kz.
2025 jyldyń 28 tamyzynan 10 qyrkúiegine deiingi aralyqta DEMOSCOPE qoǵamdyq pikirge jedel monitoriń júrgizý biýrosy el azamattary arasynda «Qazaqstan Respýblikasynyń Qarýly kúshterin qabyldaý» taqyrybynda saýalnama júrgizdi. Jobany MediaNet Halyqaralyq jýrnalistika ortalyǵy PAPERLAB zertteý ortalyǵymen yntymaqtasa otyryp, Konrad Adenaýer atyndaǵy qordyń qoldaýymen júzege asyrdy.
Álem elderi áskeriniń atys qýatyn kórsetetin jahandyq Global Firepower reitingine sáikes, Qazaqstannyń qarýly kúshteri Ortalyq Aziia elderi arasynda kósh bastap, 145 eldiń ishinde 57-orynda tur. Ózbekstan áskeri 58-orynda bolsa, Túrkimenstan – 77, Qyrǵyzstan – 105, al Tájikstan 108-orynda.
DEMOSCOPE biýrosy respýblika qarýly kúshteriniń áskeri kúsh-qýatyn qazaqstandyqtar qalai baǵalaitynyn bilý úshin saýalnama júrgizdi. Saýalnama qorytyndysy respondentterdiń kópshiligi (66,9%) áskerimiz eldi qorǵaýǵa qaýqarly ekenine senetinin kórsetti. Olardyń úshten biri (31,9%) buǵan tolyqtai senetinin aitsa, úshten birinen sál astamy (35%) qorǵai alatynyna aitarlyqtai senedi. Jalpy respondentterdiń 26,2%-i otandyq qarýly kúshter áskeri qaqtyǵysqa toitarys bere alatynyna kúmán keltiredi: 15,8%-i qorǵai almaityn shyǵar dese, 10,4%-i áskerimiz eldi shabýyldan múldem qorǵai almaidy dep sanaidy.
Saýalnamaǵa qatysýshylar Qazaqstan áskeri úshin óte mańyzdy degen máselelerdi de atap kórsetti:
- Jarǵyǵa qaishy qarym-qatynas pen zorlyq, álimjettik deńgeiiniń joǵary bolýy (37,8%)
- Jemqorlyq deńgeiiniń joǵarylyǵy (34,9%)
- Materialdyq-tehnikalyq bazanyń eskiligi (30,9%).
Qazaqstandyqtardyń áskeri qyzmetti óteýge nietti jáne daiyn bolýyna yqpal etetin negizgi faktor álimjettik bolýy múmkin ekeni anyq.
Saýalnamaǵa qatysýshylardan jaqyn adamy (baýyry nemese uly) Qazaqstan áskerine shaqyrtý alsa ne isteitinin suradyq. Respondentterdiń úshten biri (31,9%) jaqyny úshin qorqatynyn kórsetýi jaidan-jai emes: 21,9%-i qoldaitynyn, biraq qatty ýaiymdaitynyn aitsa, 6,5%-i áskerge barmaýdyń zańdy jolyn tabýǵa kómektesetinin jasyrmady, al 2,9%-i jaqyn adamy áskerge barmaýy úshin basqa joldardy da qarastyratynyn ashyq moiyndady. Degenmen, respondentterdiń 40%-i jaqyn adamynyń áskerge barýyn tolyq qoldaitynyn aitty. Taǵy 23,5%-i aralaspaitynyn, áskerge shaqyrylǵan adam sheshimdi ózi qabyldaýy qajettigin jetkizdi.
Qarýly kúshterge qazaqstandyq jastardyń bergen baǵasy nazar aýdartady. Zertteý 18–29 jas aralyǵyndaǵy respondentterdiń kózqarasy basqa toptardan erekshelenetinin kórsetti. Jastar arasynda jaqynynyń áskerge barýyn tolyqtai qoldaityndardyń úlesi az – 32,4%, al ortasha kórsetkish – 41,3%.
Buǵan qosa, jastardyń jartysyna jýyǵy (44,7%) tolyqtai kelisimshartqa ótýdi qoldaidy (ortasha kórsetkish – 36,7%). Sonymen birge, áskerdegi álimjettik pen zorlyqqa alańdaitynyn bildirgen jastar da kóp: jalpy 33,6% bolsa, jastar arasynda 40,6%.
Túitkildi máseleler bar ekenine qaramastan, respondentterdiń 61,7%-y Qazaqstannyń qarýly kúshterine senedi, áskerge senbeitinderdiń úlesi – 13%. 22,3%-i beitarap qaraidy.
Álemdegi kúrdeli geosaiasi jaǵdailardy eskere otyryp, respondentterden aldaǵy 5 jylda Qazaqstannyń qatysýymen bolatyn áskeri qaqtyǵystardyń yqtimaldyǵyn baǵalaýdy suradyq. Jalpy 14%-i mundai jaǵdai bolýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaidy: 7,1%-i áskeri qaqtyǵys bolýy ábden múmkin dese, 6,9%-i múmkin shyǵar dep sanaidy. 42,9%-i qaqtyǵys bolýy múmkin emes dep esepteidi, 29,7%-i qaqtyǵys yqtimaldyǵyn óte tómen sanasa, 13,2%-i tómen shyǵar deidi. Respondentterdiń taǵy 28%-i áskeri qaqtyǵys yqtimaldyǵyna ortasha baǵa bergen.
DEMOSCOPE saýalnama barysynda Qazaqstan birinshi kezekte kimmen áskeri yntymaqtastyqty damytýy qajet ekenin de saralap, azamattardyń pikirin bildi (bul suraqqa birneshe nusqa tańdaýǵa múmkindik berildi). Respondentterdiń 29,3%-i Reseimen jáne UQShU-men yntymaqtasýdy jón kóretinin aitsa, 27,5%-i NATO elderimen (mysaly, AQSh jáne Túrkiia) áriptestikti qup kóredi.
22,6%-i ShYU aiasynda Qytaimen áskeri odaq bolǵan durys dese, 20%-i Ortalyq Aziia elderimen ózara bailanysty nyǵaitýdy jón kóredi. Qalǵan 18,4%-i Qazaqstan beitarap ustanymda bolyp, meilinshe áskeri odaqtardan aýlaq bolǵany jón dep sanaidy.
Qazaqstan áskerin baǵalaýǵa yqpal etetin mańyzdy faktordyń biri – áskeri mamandyqtyń qazirgi kezdegi bedeli. Jaýap bergenderdiń kópshiligi (jalpy 69,9%) áskeri qyzmetti bedeldi dep sanasa, 23%-i olai dep eseptemeidi.
Qazir Qazaqstanda áskerdi jasaqtaýdyń aralas júiesi qoldanysta: áskerge shaqyrý jáne kelisimshartpen qyzmet etý. Saýalnamaǵa qatysýshylardan qai úlgini meilinshe tiimdi sanaitynyn da suradyq. 36,6%-i tolyqtai kelisimshartqa kóshý kerek dese, 36,5%-i áskeri boryshyn óteýge barshany mindetteýdi qup kóredi. 17%-i qazirgi aralas júieni saqtap qalý kerek dep sanaidy.
DEMOSCOPE zertteýi Qazaqstan áskerin qabyldaýda belgili bir qoǵamdyq dissonans bar ekenin kórsetti. Respýblikanyń qarýly kúshterine jáne onyń qaýqaryna degen senim joǵary bolǵanymen, álimjettik, jemqorlyq, materialdyq-tehnikalyq bazanyń jetkiliksiz bolýy siiaqty ishki máselelerge Qazaqstan qoǵamy alańdaitynyn baiqatty.
Saýalnamanyń tolyq nátijesin jobanyń saitynan kóre alasyzdar. Qazaq jáne orys tilderindegi baspasóz relizi men infografikalar myna siltemede. Materialdy paidalaný kezinde DEMOSCOPE saityna silteme jasaý mindetti.
