Urpaq sanasyna tájiribe jasaý...
Sý jańa ministr osylai «súbeli» oi aitty. Kúni keshe odan úmit kútkenbiz. Onyń «reforma úshin» emes, shynaiy bilimdi urpaq tárbieleý úshin talpynaryna úmit artqanbyz. Qatelesiptik. Biz, qazaqtar, qazaq tiliniń qabirin ózimiz, ózimizdiń biliktiń qolymen qazýǵa kiristik. Mińgirleimiz, qarsy daý aitqan bolamyz. Ony tyńdar taskereń bilik joq. Mundai daýyńyzdy olar «qazaqbaiskiilerdiń» eski ádeti» deidi. Jańalyqqa jany qas toptyń baibalamy dep qaraidy.
Biz úsh til túgil, on til bilsin dese de qarsy emespiz. Kóp til bilgenniń esh artyqtyǵy joǵyn ekiniń biri túsinedi. Biraq qazaq urpaǵynyń sanasy túrli-tústi tájiribe jasaityn zerthana emes ekenin nege eskermeitinine tańbyz.
Eger aǵylshyn tilin 1 synyptan bastap basa oqytamyz, bul tildi bilmei eshqaida attap basa almaimyz dese, kónbesek te kóner ek... Ondai bailam buǵan deiin aitylyp, tipti iske asyp ta jatyr. Japondar 5 synyp oqyǵanǵa deiin ózge tildi balalaryna úiretpeitinin talai ǵalym zarlap aitqanmen, bizdiń «reformashyl» ministrler qulaqtaryna ilgen joq. Qazir keibir balabaqshalardyń ózinde «aǵylshyn tili» oqytylyp júr. Júieli me, júiesiz be, oǵan bas qatyrǵan eshkim joq. «Oqytý kerek». Otchet!
[caption id="attachment_13650" align="alignright" width="390"]
Reformashyl ministrler
Saǵadiev Sárinjipovten soraqy shyqty. Osylai demeske, laj qaisy?!
Áýeli, eń áýeli mektepterde aǵylshyn tilinen sabaq beretin muǵalimderdi daiyndaý kerek. Jáne ol muǵalimder joǵarydaǵy jaratylystaný pánderin jaqsy bilýi, iaǵni sol saladan kásibi bilim alýy kerek. Bizde ol túgili aǵylshyn tilinen sabaq beretin muǵalimder jetkilikti me?Almaty men Astanadan tabylar-aý... Olardyń basym bóligi pedagogtar ma, bolǵan kúnniń ózinde mardymsyz jalaqy úshin shet tilin biletinder mektepke bara qoia ma?! Muny Saǵadiev oilap ta qoimaǵan shyǵar...
Al aýylda o bastan aǵylshyn tilinen sabaq beretin muǵalim jetispeidi. Aýylda mektep bitirgen balalardyń 90 paiyzy aǵylshyn tilinen maqurym, bilgenderi 100-ge deiingi sandy ǵana sanap úirengender. Biz aǵylshyn tili pánin jetistirmei turyp, mekteptegi bilim indeksin tekseretin jaratylystaný pánderin sol tilde ótemiz dep keýde qaǵamyz! Jasasyn, reformashyl ministrler!..
Bizdiń mektepterdiń bilim salasyndaǵy eń osal tusy – osy jaratylystyq pánder. Fizika men matematika sabaǵyn «qaqpaityn», bul sabaqtar jóninde aitsań, birden «kompleksi» ustaityn oqýshylarda kóp. Búgin qalyptasqan dúnie emes, birneshe býynnyń daǵdysy. Bizdiń ministr bilim salasyna shyn janashyr bolsa, eń aldymen jumysyn osy pánderdi júieli oqytýdan bastasa, barsha jurtshylyq qýana qoldar edi. Jaratylystaný pánderin mektepet durys oqytpaiynsha, myń jerden ekonomikamyzdy túzeimiz dep aryptalassaq ta, alǵa oza almaimyz.
Kóptegen aýyl mektepterinde dál búgingi kúni matematika, fizika, informatika pánderin oqytatyn muǵalimder shoǵyry tapshy. Kez kelgen aýyl mektebine baryńyz, qart ustazdar ǵana qalt-qult etip osy pánderden sabaq berip júr. Keibir mektepterde bul sabaqtardy ózge pánniń muǵalimderi, bolmasa qosymsha «diplom» alǵan oqytýshylar úiretip júr. Sapasyz oqytý ádisi men júiesiz ótilgen sabaqtyń saldarynan matematika, fizika dese, bastary aýyratyn jastar ósip keledi. Senbeseńiz, UBT-ny tekserińiz, ózge sabaqtarǵa qaraǵanda qazaqstandyq talapkerlerdiń deni osy sabaqtardan tómen ball jinaidy. Sol sabaqtardy bilmegendikten, bizde gýmanitarlyq mamandyqtarǵa tapsyratyn talapkerler sany anaǵurlym mol. Tek keiingi kezderi tehnikalyq mamandyqtarǵa grant sany molaiǵandyqtan, «amalsyz» sol salaǵa tapsyryp júr demeseńiz, ony da qatyryp júrgenderi shamaly.
Mektep deisiz, JOO-larda aǵylshyn tilin durystap oqyta ma ózi? Saǵadievter áýletiniń jekemenshik ýniversitetterinde aǵylshyn tiline basymdyq beriledi dep estimiz (bul týraly aldaǵy ýaqytta arnaiy jazatyn bolamyz). Biraq ol ýniversitetter – «elitalyq» ýniversitetter ǵoi. Bai-baǵlandardyń jáne qalada oqyǵandardyń qyzyqty ortasy. Estýimizshe, ondai JOO-larǵa aýyldan kelgen birde-bir bala túse almaidy eken. Óitkeni, aǵylshyn tilin bilmeidi. Qara qazaqtyń balasy dástúrli, aty bar, «kópshilikke arnalǵan» JOO-larda oqyp júr. Kemdik kórdi dei almaimyn. Bilimdi izdegender qaidan bolsyn alady... Biraq, báribir básekeli zamanda esesi ketse, iri kompaniialarda emes, qara bazarlarda jumys istese, sheteldik investorlardyń mańynda emes, aýyldan shyqqan shaǵyn kásipkerlerdiń tileýin tilep júrse - oǵan da bilim júiesiniń júiesizdigi sebepker...
Dúniejúzi tarihyn orys tilinde oqytý... kimge kerek? Tanymdyq órisin keńeiter, tamyryn tereńnen izdeýge talpyndyrar ózekti pándi ózge tilde oqytýdan ne utpaqpyz? Bul Reseige jaǵý ma, álde olardyń yǵynan qorqý ma? Orys tilin shetke ysyryp jatyr deitin baibalamnan yǵyp, óz urpaǵynyń sanasyn ýlaityn jolǵa moiyn burý – tarih aldyndaǵy qylmys. Orys tili álemdik til bolýdan qalǵaly qashan. Muny bizden góri «innovatsiiashyl» Saǵadiev jaqsy biledi. Óziniń aitýynsha, jeti jasqa kelgenshe tek qana qazaq tilinde sóilegen. Bálkim, Erlan Saǵadievtiń sanasynda bala kezde orystildilerden kórgen qorlyǵy, olardan ózin tómen sanaý, kem kórý ádeti jasyrynyp jatpasyna kim kepil?! Orys mektebinde ketken kegin beimálim túrde búgingi urpaqtan alýy da ǵajap emes. Psihologiianyń zańdylyǵy bar osyndai... Ókinishtisi, orystildilerden emes, qazaqtildilerden, óz ultynan alady. Muny «saǵadievtik sindrom» dep bóle-jara ataýǵa da bolady.
Qazaq tarihyn da orys tilinde oqytpaq kórinedi... Óz tarihyn, tegin bilmeitin tamyrsyzdardan ǵana mundai «reformany» kútýge bolady.
Basynda aitqanymyzdai, «elitalyq ortaǵa» yńǵailap jasalǵan reformalardy qara qazaqtyń jaǵdaiymen sanaspai iske asyrý – urpaq sanasyn ýlaýdyń bir joly. Saǵadievter sony óz qoldarymen júzege asyratyndaryn oilap ta júrgen joq...
Til bilgenniń bári bilimdi emes
Eger dál osy reforma osy qalpynda júzege assa, onda qazaq tiliniń – memlekettik tildiń kósegesi eshýaqytta kógermek emes. Buǵan teoriialyq ta, praktikalyq ta dálelder jetkilikti.
Birinshiden, biz 25 jyl boiy memlekettik tildi san-tsifrlar men eseptik daýryqpa naýqandardyń qurbany etýmen kelemiz. Iá, qazaqtildi mektepter kóbeidi. Iá, «kópshilikke arnalǵan» ýniversitetterde qazaqtildi toptardyń sany artyp, 70 paiyzdyq mejeden asty. Ókinishtisi, biz san qýdyq, sapa qýmadyq. Qazaq tilinde bilim beretin mektepterdiń beti endi túzelip kele jatqanda, olardy sany bitpes reformalar men qaǵazbastylyqtyń qiiametimen sharshattyq. Kezekti reformanyń eń úlken soqqysy – úsh tuǵyrly tildi júiesiz engizý bolmaq. Júiesizdik emei nemene, aldymen ǵylymi daiyndyq pen metodikalyq ázirlik, ustazdardyń biliktiligin jetildirý arqyly júzege asyrý kerek emes pe!
Ekinshiden, ǵylym qazaqsha sóilemei, memlekettik tildiń kókjiegi keńeimeitini budan buryn da talai aitylǵan. Bul – dáleldeýdi qajet etpeitin aksioma. Biz bolsaq, barlyq qajetti mamandyqtardy ózge tilde oqytamyz dep alshańdap júrmiz. Demek, qazaq tili eshqashan ǵylym tiline ainala almaidy... Oǵan eń aldymen bizdiń bilik múddeli emes. Himiia, fizika, matematika sekildi jaratylystaný ǵylymdarynyń negizgi pánderin ózge tilde oqytam deý – ult tilin irgeli ǵylymdardan alshaqtatý. Odan basqa túk te emes.
Úshinshiden, ózge tildi erkin meńgergen adamnyń bári bilimdi emes. Aǵylshyn tilin biletin aǵylshynnyń bári bilimdi, bilikti dep kim aitty?.. Qazir aǵylshyn tilin óz tilinen artyq biletin adamdar Aziia, Afrika, Latyn amerikasynda jetkilikti. Osy tildi bilgenimen, osy til arqyly elin ushpaqqa shyǵara alatyndar óte az. Jańa býyn aǵylshyn tilinde erkin sóileýimen álemdi tańǵaldyrmaidy, sol tildi igere otyryp, ulttyq hám dildik qundylyqtaryn shyǵarmashylyqqa ainaldyra alǵandar ǵana báigeden ozady. Sol tildi paidalanyp, óz eliniń ǵylymy men ilimine úles qosqandar ǵana naǵyz bilimdiler qataryna qosylady.
Bizdegi bilim saiasaty – Táýelsizdik tusynda kóp qiianat kórgen reformalar laboratoriiasy. Qatań júieni, eski qabyrǵany buzbai, myń san reforma jasasań da, eshteńe qirata almaisyń. Saǵadiev sekildi on ministr kelse de túzei almaidy, óitkeni olar oqýdyń formasyn ózgertýge qumar, mazmunymen isi joq.
T. ÓSKENBAI.
