Alataýǵa shyqtyń ba?..
Elimizden qandai demalys ornyn izdeseńiz de bári tabylady. Soltústikte Kókshe, shyǵysta Altai, ońtústik shyǵysta Ile men Alatýdyń sulý tabiǵaty jatyr. Kól deseńiz, Balqash, Alakól bar, teńiz deseńiz Kaspii jatyr shalqyp. Tarihtan iz izdeseńiz, Taraz, Túrkistan shaharlary men Qarataý men Syr dáriiasy 5 myń jyldan syr shertip beredi. Biraq, osy jerlerimizdiń bári halyqaralyq demalys ortalyǵy emes, otandyq demalys ortalyǵyna da ainala almai otyr.
Qolda bar tabiǵatymyzdy paidalana almai otyrǵanymyzdyń basty sebebi, bizdiń úkimet demalys oryndarymyzdy úlken tabys kózine ainaldyratyn týrzim saiasatyn durys jolǵa qoia almady. Qaibir demalys ornyna barsańyz da infraqurlymy syn kótermeidi. Demalys oryndarynyń infraqurlymyn retke keltirýge jekeniń talabymen birge memlekettiń qoldaýy kerek edi. Biraq bizde kópshilik demalatyn oryndarǵa qaraǵanda, jeke azamattardyń ózderine arnalǵan jekemenshikdemalys oryndarynyń jaǵdaiy álde qaida jaqsy. Qoldarynda quzyreti barlar memlekettik, ne halyqaralyq demalys orynyna ainalar jerlerdi jekeshelendirip, áýlettik demalys oryndaryna ainaldyrǵan. Eldegi qarjylyq jaǵdaiy barlardyń óziniń jeke demalys oryny bar bolǵandyqtan, bolmasa elimizge qaraǵanda shetelte demalǵan tańsyq bolǵandyqtan elimizde demalys oryndaryn ashýǵa qulyqsyz. Sondyqtan, bizdi qyzyqtyrar demalys oryndary orta kásipkerlerge tiesili bolyp qalady. Olar bolsa, eldiń ishi-syrtynan demalýshylardyń kelýine tolyq shart-jaǵdai jasai almaidy.
Taǵy bir sebep, bizde demalys mádenieti durys qalptaspaǵan. Ózimizdiń kórkem tabiǵatymyzdy ózimiz qyzyǵyn kórgimiz kelmeidi. Bailarymyz shetel asyp jatsa, qarapaiym hadyq óz aýlamyzdan shyǵa bermeimiz. Múmin, buǵan áleýmenttik jaǵdadailar da áser etetin shyǵar. Qazirgi tańda kúnkóristiń kúibeńimen bir kúnimizdi demalysqa arnaýǵa da ýaqytymyz joq bolar. Biraq, ózge jurttarǵa qarasaq bári de demalǵan ýaqyttynda demalyp, jumys ýaqytynda jumys jasap júr. Qaita jumystan qajyp júrgen kezde, bir kún bolsa da ýaqytymyzdy demalysqa arnap jatsaq, ary qarai ózimizge shabyt alyp qalar edik qoi.
Alataýdyń irgesinde otyrǵan almatylyqtar da Alatýǵa shyǵa bermeidi. Almatylyq bolyp júrgenmen bárimizdiń tamyrymyz aýylda jatyr ǵoi. Aýylǵa da jylynda eki-úsh ret baratyn shyǵarmyz. Aýyldy saǵynǵanda irgemizdegi Alataýǵa shyqqandy bile bermeimiz. Áiteýir jaz kezinde biren-saranymyz bir ret taýǵa shyǵyp, qysta Medeýge bir baryp qaitamyz. Qalǵanymyz jumystan bas almaimyz.
Mine, sol maýsymynda bir ret taýǵa shyqqan kezimizde ózimizge qaraǵanda ózge ulttardy kóp kóremiz. Eńbektegen baladan eńkeigen qartqa deiin jaz dese jaz demei, qys dese qys demei taý basynda júredi. Qaraisyń da qyzyǵasyń. Biraq, ǵasyrlar boiy dala tabiǵatyna toiynyp qalǵandai bolamyz da, dalanyń taza aýasynan qalanyń tútinin jutqandy artyq kóremiz.
Jaqynda reti kelip taýǵa bir shyǵyp qaitqan edik. Sol jolda, Alataýdyń basyna apta saiyn shyǵyp turatyn Aitbai Aitjanov degen azamtpen az-kem ańgimeleskenimiz bar edi.
Sóz arasynda Almatyny nusqap: «Ana, munardy kórdińder me? Ol jái ǵana tútin emes, onyń astynda qainaǵan tirshilik. Bireýler quda bolyp, toi jasap máz bolyp jatyr, al bireýler et jaqynynan aiyrylyp qaiǵy jutyp otyr. Taǵy bireýmen bireý bir-biriniń etin jep, bir-birin kúndep jatyr. Ár adamnan ártúrli enegriia taraýda. Al munda bolsa tek taza, taza aýa, taza tabiǵat. Ainalań appaq qar, janyńda jasyl shyrsha, saǵan tek qushtarlyqtyń, jaqsylyqtyń energiiasyn beredi. Bir kún bolsa da qaishylyqqa toly tirshilikten kóri, tazalyqta ómir súrip, janyńa izgilik rýhyn jinap qaitqanǵa ne jetsin?» dep bárimizdi oilandyryp tastady. Shynynda da, bizge bergen Allanyń úlken syiyn nege igiligimizge paidalana almai júrmiz? Júregimizge kúndelikti turmystyń kirin jinai bergenshe, ony ýaqytynda nege tazartpasqa?!
Otandyq týrizmdi damytý árbir qazaq azamatynyń qolynda. Biz bárimiz ýaqtyly demalyp, jan tazalyǵyn qalasaq, otandyq týrizmde alǵa basady. Qalada tunshyqpai, qazaqtyń kórkem tabiǵatyna qaita jaqyndaityn bolsaq, ulttyq tazalyǵymyzdy qaita qalpyna keltirerimiz anyq. Qorshaǵan orta minezdi qalyptastyrady deidi. Endeshe belsendi ortada belsendi ómir súreiik. Kóktem de kele jatyr. Kóktemmen birge kórkem tabiǵatymyzdyń da qyzyǵyn kóreiik.
Turdybek Qurmethan
