Birinshiden, Qazaqstan osy uiymǵa múshe bolý arqyly shekaralyq qaýipsizdigin nyǵaitýǵa múmkindik alatyny belgili. Ekinshiden, elimiz uiymǵa múshe elderdiń múmkindigin paidalana otyryp, qazaq jeri arqyly etetin narkotrafiktiń jolyn kesýge múmkindikke ie bolady.
Aýǵanstannan keletin esirtki aǵynyn toqtatý úshin Qazaqstannyń jekedara kúresýi múmkin emes. Qazaq jerin kóktei etetin esirtkiniń biraz bóligi elimizde qalyp, jastardy ýlaityny jasyryn emes.
Sondyqtan resmi Astana Shanhai uiymyna múshe memleketterdiń esirtki tasymalyna qarsy kúres jónindegi kelisimderin paidalana otyryp, bul indettiń tamyryna balta shabýy qajet.
Sońǵy derekterge kóz salsaq, Qazaqstanda ondaǵan myńnan astam adam túrli esirtkilik zattardy paidalanatyny málim bolyp otyr. 20 millionǵa jýyq halqy bar el úshin bul bei-jai qaraityn málimet emes. Qazaqstannyń esirtki dálizinen ony tutynýshy elge ainalyp bara jatqany bilikti qatty alańdatyp otyr. Sondyqtan ShYU múmkindigin paidalanyp, esirtki aǵynyna tosqaýyl qoisaq, biz úshin úlken jetistik bolar edi.
Úshinshiden, Qazaqstannyń ShYU-yna múshe bolýynyń geostrategiialyq mańyzy bar. Qazaq eli úlken memleketterdiń múddesi toǵysqan núktede ornalasqan. Sol sebepti, Qazaqstan kórshilerimen yntymaqtastyq ornatýy tiis. Bizdiń ShYU-na músheligimiz – elimizdiń kaýipsizdiginiń kepili bolmaq. Búginde osy uiymnyń basty oiynshylary Qytai men Resei bizdiń qaýipsizdigimizge kepildik berip otyr. Osy turǵydan alǵanda uiymnyń Qazaq eli úshin mańyzy zor.
Qos derjava resmi Astanany ózderiniń strategiialyq odaqtasy sanap júr. Tipti, Qytai men Resei Qazaqstannyń 2010 jylǵy EYQU-ǵa na erekshe qoldaý bildirgenin bilemiz. Bizdiń EýroOdaqpen territoriiasynan tysqary jatyp, EYQU-nyń tizginin qolǵa alýmyzǵa, birinshi kezekte Qazaqstannyń álemdik geosaiasatta shoqtyǵy biik eki elmen tiimdi qarym-qatynas ornatqany sebepshi bolǵandyǵyn ańǵarýǵa bolady. Eger biz ainalamyzdaǵy kórshilerimizben durys saiasi qarym-qatynas ornata almaǵanymyzda, EýroOdaq jarty álemniń tynyshtyǵyna jaýapker bolyp otyrǵan uiymnyń tizginin bizge ustatpas edi.
Álemdegi saiasi jaǵdailardy baiyptap saralaǵan adam, bul suraqtyń logikalyk turǵydan durystyǵyna kóz jetkizetini anyq. Degenmen, bul bolashaqtyń enshisindegi sharýa.
Qazirgi tańda ShYU-ǵa múshe memleketterdiń bári Ujymdyq qaýipsizdik sharty uiymyna (UQShU) múshe ekenin umytpaǵanymyz jón. Sondyqtan jaqyn kúnderi ShYM áskeri uiymǵa ainalyp, NATO-ǵa qarsy turady dep paiymdaý artyqtaý bolary anyq.
Sońǵy ýaqyttary Shanhai uiymynyń qaýipsizdik máselesin jii keterýi de osyndai oilardyń týyndaýyna sebepshi bolýy múmkin. Qaita uiymǵa múshe memleketter ShYU-nyń aiasynda ekonomika lyq yntymaqtastyqty órkendetýge basa mán berip otyr.
Áskeri-strategiialyq qaýipsizdikti damytý, senimdilik sharalaryn nyǵaitý máseleleri ShYU-nyń áskeri uiymǵa ainalýyna túrtki bolatyn sebep emes. Tipti, mundai másele resmi saiasatta múlde kóterilip otyrǵan joq. Shanhai uiymynyń 2005 jyly 5 shildede Astanada ótken sammitinde alǵash ret AQSh-qa Kindik Aziiadan áskeri bazalaryn alyp ketý týraly shart qoiylǵannan keiin Shanhai uiymyn NATO-ǵa qarsy qoiýshylar boi kórsete bastaǵany belgili.
Sol kezde Ózbekstan AQSh-qa Hanabadtaǵy áskeri bazasyn áketýge alty ai ýaqyt bergeni esimizde. Munyń basty sebebi – AQSh Ándijan oqiǵasy kezinde resmi Tashkentti aiypty dep tapqan edi.
Qazir Ortalyq Aziia elderi islam ekstremisterinen qatty seskenip otyrǵany belgili. Qazaq «Jel soqpasa shóptiń basy qimyldamaidy» dep beker aitpaǵan. Islam ekstremisteriniń kórshiles Ózbekstan men Tájikstannyń mazasyn qashyrýy – aimaqtyń qaýipsizdik máselesin qaita qaraýǵa májbúrlep otyr. Osy rette lańkestik toptardyń birneshe memleketten shyqqan transulttyq uiymdar ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Olardyń kózdegen saiasi maqsattary bar. Sondyqtan ShYU-nyń beldi músheleri Resei jáne Qytaidyń sodyrlarmen kúrestegi is-tájribesinen úlgi alyp, ony kádege jaratýdan qashpaýymyz kerek.
Budan basqa Qazaqstannyń jaǵrapiialyq turǵydan Qytai men Reseidiń ortasynda ornalasýy elimizdiń saiasi oiynshylyq qabiletiniń tanylýyna septigin tigizetinin eskerýmiz kerek. Resei men Qytaidyń kei kezderi bir máselege bola qyzylsheke bolyp aitysyp jatatyn kezderi bolady.
Sol kezde Qazaqstan saiasi oiynshylyq qabiletin kórsetip, óziniń upaiyn túgendep alýy tiis. Al ekonomikalyq yntymaqtastyqty damytýda ShYU-y orny erekshe. Uiymǵa Aýǵanstan, Belarýs, Iran jáne Mońǵoliia syndy elderdiń syrttai baqylaýshy retinde qatysýy ShYU-nyń keleshegi zor ekenin meńzeidi.
Qazaqstannyń ShYU-ǵa múshe bolýy – álemdik qaýymdastyq aldyndaǵy bedelin arttyratyny sózsiz. Budan basqa ekonomikamyzdy damytýǵa qolaily investitsiialyq aýra týǵyzatynyn aita ketýmiz kerek. Bul rette Qazaqstan men Reseidiń «Batys Eýropa Batys Qytai» salǵanyn atap aitýǵa bolady.
Qazaqstanǵa asa iri geosaiasi oiynshylardyń arasynda aralyq arbitr bolý múmkindigi berilip otyr. Kópjaqty, kúrdeli saiasi oiyn barysynda Qazaqstan óz upaiyn túgendep otyrýy tiis. Búginde Qazaqstan álemdik derjavalarǵa táýeldi bolatyndai elimizde Reseidiń nemese AQSh-tyń áskeri bazalary joq. Qiyn-qystaý kezeńde esh Qazaqstannyń áskeri aerodromdaryn paidalanbaǵany belgili. Demek, basqalar bas aýyrtyp otyrǵan baza máselesi Qazaqstanda joq deýge bolady.
Dalanews.kz anyqtamasy:
Shanhai yntymaqtastyq uiymy turaqty úkimetaralyq uiym retinde 2001 jylǵy maýsymnyń 15-inde Shanhai qalasynda Qazaqstan, Qytai, Qyrǵyzstan, Resei, Tájikstan jáne Ózbekstan memleketteriniń ózara kelisimimen qurylǵan. O basta uiymǵa baqylaýshy bolǵan Úndistan men Pákistan qazir ShYU-nyń tolyqqandy múshesine ainaldy.
Oǵan múshe memleketterdiń jer kólemi 30 million 189 myń sharshy shaqyrymdy alyp jatyr. Halqynyń sany – 1 milliard 455 million adamdy qamtidy, iaǵni munyń ózi jer sharyn mekendegen turǵyndardyń tórtten bir bóligi. Uiymǵa BUU-nyń Qaýipsizdik keńesi, Qytai men Resei sekildi alpaýyt elderdiń múshe bolýy onyń halyqaralyq arenada úlken saiasi bedelge ie bolyp, aimaqtaǵy AQSh múddesin teńgermeshilik dárejede ustaýǵa múmkindik berip otyr.
