Keıingi jyldary Qazaqstanda demografıalyq ahýaldyń qarqyny báseńdeı bastady. 2025 jyly elde dúnıege kelgen sábıler sany byltyrǵymen salystyrǵanda 8–10 paıyzǵa azaıyp, shamamen 335 myńǵa jýyqtady. Bul – keıingi 11 jyl ishindegi eń tómen kórsetkish.
Áleýmettik máseleler jónindegi Qazaq Expert Club sarapshysy Nurjamal Imınova týý deńgeıiniń tómendeýine birneshe faktor áser etip otyrǵanyn jetkizdi. Onyń pikirinshe, búginde áıelderdiń ana bolýdy keıinge qaldyrý úrdisi aıqyn baıqalady. Máselen, 2025 jyly analardyń ortasha jasy 29,9 jasqa jetse, tuńǵyshyn dúnıege ákelý jasy 25,3 jasty kórsetken, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
Sarapshynyń pikirinshe, bul – tek Qazaqstanǵa tán qubylys emes.
"Áıelder búginde bilim alýǵa, mansap qurýǵa jáne qarjylaı turaqtylyqqa basymdyq berip, bala súıýdi keıinge qaldyryp jatyr", – deıdi ol.
Sonymen qatar bala týý týraly sheshimge tek ekonomıkalyq jaǵdaı ǵana emes, túrli áleýmettik-psıhologıalyq faktorlar da yqpal etedi. Nurjamal Imınova bul rette belgisizdik, jumysynan aıyrylyp qalý qorqynyshy jáne mansap pen ana bolýdy qatar alyp júrýdiń qıyndyǵy mańyzdy ról atqaratynyn atap ótti.
Taǵy bir mańyzdy faktor – ýrbanızasıa úderisi. Sońǵy on jylda qala halqynyń úlesi aıtarlyqtaı artqan. 2013 jyly 54,9%-dan 2023 jyly 62,2%-ǵa jetken. Al megapolısterdegi halyq úlesi 20,3%-dan 24,4%-ǵa deıin ósken. Ádette, qala ómirinde otbasylar kóp bala súıýge asyqpaıdy, kóbine bir-eki balamen shektelip jatady.
Buǵan qosa, demografıalyq qurylym da óz áserin tıgizip otyr. Qazir bala týý jasyna 1990-jyldary dúnıege kelgen býyn keldi. Ol kezeńde elde týý kórsetkishi tómen bolǵany belgili. Sonyń saldarynan búgingi kúni bala týatyn jastaǵy adamdardyń sany da azdaý bolyp otyr. Bul óz kezeginde jalpy týý deńgeıiniń tómendeýine yqpal etýde.
Sarapshynyń aıtýynsha, eńbek naryǵynda ana bolý men jumys isteýdi úılestirýge múmkindik beretin jaǵdaılar áli de jetkiliksiz.
"Ikemdi jumys kestesi, qashyqtan jumys isteý, dekretten keıin qaıta oralý baǵdarlamalary kóbine iri kompanıalarda ǵana bar", – dep atap ótti Imınova.
Al ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar arasynda ıkemdilik bolǵanymen, tabystyń turaqsyzdyǵy otbasyny keńeıtýge kedergi keltiredi.
Budan bólek, otbasyndaǵy mindetterdiń teń bólinbeýi de máselege óz áserin tıgizip otyr. Kóp jaǵdaıda bala tárbıesi men turmystyq jaýapkershilik negizinen áıeldiń moınyna júkteledi. Al er azamattardyń qatysýy áli de aqsap tur. Mundaı jaǵdaıda áıelder úshin bala súıý sheshimi ońaı bolmaı, kóbine oılanyp baryp qadam jasaıdy.
Keıingi jyldary ajyrasý kórsetkishiniń ósýi de demografıaǵa áserin tıgizip otyr. Eger 2000-jyldardyń basynda úsh nekeniń bireýi ajyrasýmen aıaqtalsa, búginde eki nekeniń biri buzylyp jatyr.
Nurjamal Imınova memleket tarapynan kórsetiletin qoldaý jetkilikti bolǵanymen, máseleni sheshý úshin keshendi tásil qajet ekenin aıtady. Onyń sózinshe, týý kórsetkishin arttyrý tek qarjylaı yntalandyrýmen shektelmeýi tıis.
"Máselen, Ońtústik Koreıa tájirıbesinde memleket otbasylarǵa 40 myń dollarǵa deıin tólem jasap, jumys berýshiler qosymsha 7 myńnan 70 myń dollarǵa deıin qoldaý kórsetedi", - dep qosty ol.
Degenmen sarapshy mundaı sharalarmen qatar, qolaıly áleýmettik ınfraqurylym qalyptastyrý mańyzdy ekenin jetkizdi. Bul – sapaly ári qoljetimdi balabaqshalar, bilim berý men medısınalyq qyzmetterdiń damýy, sondaı-aq ata-analarǵa arnalǵan ıkemdi eńbek sharttary.
Sonymen birge qoǵamdaǵy áleýmettik kózqarastardy ózgertý de ózekti. Áli kúnge deıin bala kútimi tek áıeldiń mindeti degen túsinik, jalǵyzbasty analarǵa qatysty teris kózqaras, sondaı-aq "áıelder men erlerge arnalǵan mamandyqtar" degen stereotıpter saqtalǵan.
Jas analarǵa senimsiz qyzmetker retinde qaraý úrdisi de kezdesedi. Al otbasylardy qoldaýdy tek memleket mindeti dep qabyldaý qoǵamnyń jalpy bala súıýge degen daıyndyǵyn shekteıdi.
Aıta keteıik, atalǵan málimetter Qazaqstannyń Ulttyq statısıka búrosy derekterine negizdelgen.
