Ótken aptada belgili orys jýrnalisi Aleksei Venediktov óziniń Tvitterdegi paraqshasynda (tómende sýrette) bylai dedi:
«2025 jyly Qazaqstan latyn qarpine kóshpekshi eken. Al Soltústik Qazaqstan she?».
Osylaisha ol «Soltústik Qazaqstan Resei jeriniń bir pushpaǵy» dep júrgen Jirinovskii, Soljenitsyn, Limonov jáne taǵy basqalardyń (bulai oilaityndar kóp, anyq) qataryna qosyldy. Tizim tolyǵyp keledi, baiqasańyz.
Qyrymnan aiyrylyp qan jutyp otyrǵan Ýkrainanyń qaiǵysy túk emes, negizi. Bizdiń qaiǵy odan aýyr. Biz astanamyzdan aiyrylǵan halyqpyz...
Qazaq astanasyn joǵaltty. Saýsaǵymyzdy berdik, qolymyzdy jutty.
2 jyl buryn jazýshy Gerold Belger (Geraǵa) DAT gazetine osyǵan bailanysty suhbat bergen. Geraǵa, kimge kimniń jeri tiesili ekenin qoryqpai aitqan.
Orystyń impertsiialyq ambitsiiasyn aiyptaǵan, betine basqan. Oryssha suhbat edi. Aýdardyq. Ózektiligi ólmepti, óitkeni.
– Geraǵa, Resei jaqtan taǵy da qaýipti úndeýler estilýde. «Álimsaqtan orysqa tiesili jerlerdi Qazaqstan qaitarýy kerek» depti. Buǵan ne deisiz?
– Iá...Bul maǵan baiaǵydan belgili áláýlái ǵoi. Men Soltústik Qazaqstanda mektepte oqyp júrgende aitylatyn mundai áńgime. «Qazaq jeri – álimsaqtan orysqa tiesili» degendei. Tań qalatynmyn. Muny qaidan shyǵardy? Ainaladaǵy aýyldyń ataýy túgel qazaqsha. «Kóktóbe», «Aqsai», «Órnek», «Mektep», «Qaratal», «Jarqaiyń»...kóp endi. Halyq ta qazaq. Kei jerlerde orys atymen joq. Oilaitynmyn, oqýshymyn ǵoi: «Muny orystyń jeri deidi. Qai sasqany?». Keiin kele kóp nársege kóz jetti, uǵyndyq.
Qazaqstandy orys jeriniń esebinen bóliske túsirdi degen áńgimeler baiaǵydan bar. Bireýler Lenindi aiypty sanaidy. Sol kináli deidi.
Óz basym jazýshy Soljenitsyndy syilaimyn. Bir jaǵynan qazaqtar ony unatpaidy. Onyń da kózqarasy shovinistik óitkeni.
Biz aýylda turdyq. Esildiń jaǵasynda. Túmen, Orynbordan qazaqtar keletin. Ózderin «ish jaqtan» keldik deitin. Keiin Omby, Orynbor, Astrahanda qazaqtar turatynyn bildim. Ózim Saratovta týdym ǵoi. Sol jaqtaǵy nemis aýyldarynda da qazaqtar bar edi.
Keibir adamdar osymen «aýyrady». Territoriialyq tutastyqty ózgertý ideiasy ón boilaryna tarap ketken. Óz basym muny jaqtamaityndardyń qataryndamyn. Men qazaq jerinde, qazaq aýylynda óstim. Qazaqtyń tarihyn bilemin jáne mundai áńgimeni qisynsyz dep sanaimyn.
Qonaevtyń tusynda mynadai jaǵdai bolǵan. Qatelespesem, «QazPravda» gazetinde Kibirov degen bir uiǵyr «Uiǵyrlar Jetisý avtohtony» degen maqala jazdy. Jetisý ólkesi uiǵyrǵa tiesili ekenin dáleldeýge tyrysypty.
Ol kezde Ortalyq komitette Kamal Smaiylov, Ýstinov siiaqty tanystarym isteitin. Bizdi, ádebietshilerdi, onyń ishinde uiǵyr aqyn-jazýshylaryn osyǵan bailanysty jiynǵa jinady.
Áńgime: «Qalai bolǵany, Almaty uiǵyrlardyń astanasy ma sonda?» degen taqyrypta órbidi. Ásirese, Sáken Júnisov ashýly edi. Tabiǵatynda tikminez, qyzýqandy adam ǵoi.
«Sonda biz qaida qaldyq?» – dedi ol. Sodan sóztalas bastaldy da ketti...Bir kezde men turyp: «Oi, qoiyńdarshy ózi. Bul qazaqtyń da, uiǵyrdyń da jeri emes, nemistiń jeri» dedim.
Aýyzdaryn ashyp qaldy. Sáken maǵan tura umtylýǵa shaq qaldy.
«Almaty – nemistiń astanasy ma?». «Ie, nemistiń astanasy», – dedim. HII ǵasyrdan beri nemis saiahatshylary bul ólkeni zerttegen, sýrettegen. Ári-beriden soń, eto zemlia prinadlejit nemtsam», – dedim.
Sáken Júnisovtiń shydamy shegine jetti: «Sonda qazaqtyń astanasy qai jerde?». Men oǵan: «Qazaqtyń astanasy – Talǵar bolady» dedim. Zaldaǵylar bir sát tynshi qaldy da, qyran-topan kúlkige kómildi. Osylai ázilmen úlken daýdyń aldyn alǵanymyz bar. Keterde Kamal Smaiylov qolymdy qysyp: «Ái molodets, taýyp kettiń!» dedi.
Muny nege aityp otyrmyn, aýzyńa
[caption id="attachment_10999" align="alignright" width="501"]
kelgendi kóki berýge bolmaidy. Aittyń eken tarihi faktilermen dálelde, sóitip bul áńgimege birjolata núkte qoi.
Qazaq pen orystyń shekarasy zań júzinde belgilengen.
Anyǵynda: «bul kimniń jeri?» degen saýaldy kese-kóldeneń qoisaq orystyń kóptegen eldi-mekenin «meniki» dep aitýǵan qazaqtyń ábden quqy bar.
– Shynymen de, áitpese, Reseidegi Qorǵan (Kýrgan), Orynbor (Orenbýrg), Túmen (Tiýmen), Sarytaý (Saratov) siiaqty óńir ataýlary qaidan shyqty? Máskeýdegi Orda (Ordynka) óz aldyna...
– Máskeýde Arbat bar. «Arbat» qazaq tilinde «arba men at» degendi bildiredi.
Qaitalap aitaiyn. Bir eldiń territoriiasyna tiisken áńgimeler tym tereńdep ketse jaman.
Bizdiń orys kazaktaryn jáne ózge slaviandardy bólinýge, iritki salýǵa itermelep otyratyn bir zymiian kúsh bar. Óz basym Reseidiń Qazaqstanǵa qalai qaraitynyn jaqsy bilemin. Aiý tyrnaǵymen qazaq jeriniń bir pushpaǵyn tilip alsam deidi, qytaidyń aidahary da osydan dámeli. Muhittyń arǵy jaǵyndaǵy Sem aǵaidyń óz jospary bar...
– Munyń bárin reseilik arnaiy qyzmet uiymdastyryp otyr dep aitýǵa bola ma? Aitalyq, bilikti Keden, Eýraziialyq odaqqa kirýge iliktirý úshin osyndai tásildi paidalanýy múmkin be?
– Múmkin. Biraq, ashyq aita almaimyn. Sebebi, saiasatker emespin. Men jazýshymyn. Alaida sózińniń jany bar. Bul bizdiń bilikke qysym jasaýdyń óte ákki joly. Ara-tura «Baiqa!» dep qorqytyp turýǵa bolady. Biraq, qazaqtar da qarap otyrmaýy kerek. Saýsaǵyn shoshaityp, «Óziń baiqa, táit» deýi qajet.
– Qazaqtyń jerine kóz alartyp otyrǵan arandatýshylardyń artynda kim tur, ne degenmen?
– Mundai dúniege, mundai adamdarǵa múlde nazar aýdarmaý kerek. Iá, eger Soljenitsyn aitsa, sózsiz buǵan qarymta qaitarý kerekpiz. Nurpeiisov, basqa da jazýshylar onyń málimdemesiniń mánsiz, qisynsyz ekenin tarihi, jaǵrafiialyq derekter keltire otyryp joqqa shyǵarǵan jáne ashyq jazǵan. Biraq, taza «qazaqbai» áreketter de boldy. «Basyn kesý kerek» degendei. Bul ádis tiimsiz. Mundai árbir pikirge dáleldi, saýatty túrde jaýap qatyp kúresý kerek. Mundai oidy qoǵam sanasyna tyqpalai alatyn yqpaldy, úlken adamdarǵa ǵana qarsy jaýap qat. Al kákir-shúkirdiń ne degenine, kóńil aýdarmai-aq qoiýǵa bolady. Olardyń attaryn da ataǵym kelmeidi.
– Saiasattanýshy Rasul Jumaly kerisinshe oilaidy. «Qazaq jeriniń territoriialyq tutastyǵyna kúmán keltirgen reseilik saiasattanýshylarǵa qarsy qatań jaýap qatqan jón» deidi.
– Bizdiń ziialy qaýym osyndaida nege únsiz?
– Durys aitasyń. Bizdiń filosoftar bilikti aqtap, jaqtai bergenshe arandatýshylarmen naqty dálelder negizinde kúrespei me eken? Aitalyq, Á.Nysanbaev, J.Ábdildin siiaqtylar. Jazýshylarǵa da aitarym sol. Biraq, olar buǵan barmaidy, burysh-buryshta tyǵylyp otyr bári.
Eń tiimdi tásil qazaq qana emes qazaqstandyq ziialy qaýym ókilderi, qazaqtar, nemister, orystar, kárister, uiǵyrlar álgindei arandatý maqsatynda aitylatyn oi-pikirlerdi joqqa shyǵaryp, barlyǵy biraýyzdan ún qatýy kerek. Osylaisha memlekettiń bólinbeitinin, birtutastyǵyn kórsetemiz. Men ózimniń azamattyq pozitsiiamdy osylai kórsetkim keledi.
Daiyndaǵan Dýman BYQAI
