Qazaqstanda lýdomaniia máselesi tuńǵysh ret ǵylymi negizge súienip zerttelip otyr – burynǵydai ósek-aiańǵa, ańyzdar men joramaldarǵa súienbei, dáleldi derektermen bekitilgen. Jańa esep naqty qaýiptiń qai tusta jatqanyn túsinýge múmkindik beredi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Atalǵan baiandamany «Esbol Qory» qoǵamdyq qory ázirleýdi qolǵa alǵan. Bul qujat elimizde uzaq ýaqyttan beri júrip kele jatqan pikirtalastar men boljamdardy ǵylymi dálelderge súiengen taldaýǵa aýystyrady.
Buǵan deiin qoǵam men buqaralyq aqparat quraldarynda lýdomaniia taqyryby belsendi talqyǵa túskenimen, máseleni jan-jaqty qamtyǵan ǵylymi zertteý bolmaǵan edi. Jańa esep osy olqylyqtyń ornyn toltyryp, oiynǵa táýeldiliktiń el ishindegi taralý sipatyn obektivti baǵalaýǵa jol ashady.
Boljamnan derekke: máseleni ǵylymi taldaý
«Lýdomaniia fenomeni jáne onyń damýyna yqpal etetin faktorlar» dep atalatyn analitikalyq esep «Esbol Qory» (Esirtkisiz Bolashaq) qorynyń tapsyrysy boiynsha «Jastar» ǵylymi-zertteý ortalyǵynyń qatysýymen daiyndaldy. Zertteý jumysy derekterdi kabinetalyq taldaý ádisimen qatar sapalyq sotsiologiia tásilderin – mamandarmen saraptamalyq suhbat júrgizý jáne oiynǵa táýeldilikke tap bolǵan jandarmen tereńdetilgen suhbattasý ádisterin qamtydy.
Jalpy alǵanda, esep avtorlary ekonomika, quqyq, psihologiia, áleýmettaný salalaryndaǵy sarapshylar men ońaltý ortalyqtarynyń jetekshileri qatarynan 10 mamanmen suhbattasty, sondai-aq lýdomaniiadan emdelip júrgen 60 adammen áńgimelesti.
Osylaisha pánaralyq tásil qoldanylyp, másele jan-jaqty qamtyldy. Zertteýdiń qorytyndylary memlekettik organdar men qoǵamǵa arnalǵan tájiribelik usynystardyń negizine ainalyp, lýdomandardy saýyqtyrýǵa jáne aldyn alýǵa baǵyttalǵan sharalardy jetildirýge septigin tigizedi.
«Biz qoǵamda lýdomaniiaǵa qatysty alańdaýshylyqtyń jyldan jylǵa kúsheiip kele jatqanyn baiqap júrdik, alaida bul qubylystyń kólemi men sebepteri jaily naqty derekter bolmady. Buǵan deiin jariia aitylǵannyń bári tek boljamdar men túrli pikirlerge negizdelip keldi. Endi, bizdiń zertteýimizdiń arqasynda, jaǵdaidy dáleldi materialdarmen taldap, oiynǵa táýeldilikke qarsy tiimdi sharalar ázirleýge múmkindik bar. Narkotikke táýeldilikpen kúreske den qoiǵan uiym retinde biz lýdomaniiany da jastar men qoǵam úshin kem túspeitin qaýip dep sanaimyz. Sondyqtan “Esbol Qory” bul zertteýdi qolǵa alyp, memleket pen qoǵamǵa jańa qaterge ǵylymi negizde qarsy turýǵa járdemdesýdi maqsat tutty», – deidi «Esbol Qory» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Jandos Aqtaev.
Zertteýdegi negizgi tujyrymdar
Analitikalyq eseptiń avtorlary alynǵan nátijelerdiń birqatar boljamdy naqty derektermen alǵash ret rastaitynyn atap kórsetedi. Qazaqstandaǵy lýdomaniiany zertteý barysynda anyqtalǵan basty úrdister men faktorlar mynalar:
Azarttyq oiyndardyń internet arqyly jappai qoljetimdi bolýy. Uialy telefon men kompiýter arqyly oiynǵa qosylýdyń jeńildigi lýdomaniianyń taralýyna yqpal etetin basty sebep retinde atalady. Kez kelgen orynda, kez kelgen ýaqytta oiynǵa qatysý múmkindigi táýeldiliktiń qalyptasý shegin tómendetip, qaýip-qaterdi eselei túsedi;
Emotsiialyq sebepterdiń materialdyq múddeden joǵary turýy;
Oiynǵa tartylýdyń basty sebebi kóbine jeńiske jetý úmitinen góri, emotsiialyq qozý men qumarlyqty sezinýge umtylys bolyp shyǵady. Sarapshylardyń aitýynsha, oiyn barysyndaǵy áser men tolǵanys adamnyń negizgi maqsatyna ainalady, osylaisha materialdyq utys keiingi orynǵa ysyrylyp, táýeldilikke jol ashady;
Onlain-kazino men sporttyq bás tigýlerdiń tanymal bolýy. Zertteý derekterine súiensek, Qazaqstanda eń kóp taraǵan azarttyq oiyndar – onlain-oiyndar, onlain-kazino jáne sporttyq bás tigýler. Olardyń tanymaldyǵy uialy telefon men kompiýter arqyly ońai qosylýǵa bolatynymen, tez nátije beretindigimen jáne ońai utysqa kenelýge degen elesin týdyrýymen bailanysty. Alaida esep avtorlary Qazaqstanda tyiym salynǵan onlain-kazino sekildi zańsyz platformalardyń qaýiptiligin erekshe atap ótedi: mundai saittar zańmen shektelmeidi, tutynýshylardy qorǵaý sharalary eskerilmeidi, sóitip oiynshylardy táýeldilikke tez uryndyrady;
Kóptegen paidalanýshylar zańdy jáne zańsyz platformalardy ajyrata almaidy. Sonyń saldarynan keibireýler qaýiptiligi joǵary, tutynýshyny eshqalai qorǵaý kózdelmegen resýrstarda oinap jatqandaryn bilmeidi, syrttai bári qaýipsizdei kóringenimen, táýekel deńgeii óte joǵary;
Táýekel toby – jas jigitter. Zertteý málimetteri boiynsha, lýdomaniia kóbine 18–35 jas aralyǵyndaǵy er adamdarda kezdesedi. Ásirese tabysy tómen nemese psihologiialyq qiyndyqtarǵa ushyraǵan jastar osal top sanalady. Qarjylyq turaqsyzdyq, táýekelshildiktiń basymdyǵy men kúizelis faktorlary bul áleýmettik-demografiialyq topty oiynǵa táýeldilikke beiim etedi;
Zań shekteýleri jóninde tómen deńgeidegi aqparattaný. Halyqtyń edáýir bóligi igorlyq biznesti retteitin zańdar jaily jetkilikti bilmeidi.
Quqyqtyq jáne qarjylyq saýattyń tómendigi men zańsyz onlain-platformalarǵa ońai qosylý múmkindigi azamattardyń tiisti zań normalarynan da, mundai oiyndardyń ózderine jáne otbasyna tóndirer zardabynan da der kezinde habarsyz qalýyna ákeledi. Avtorlar tsifrly qoljetimdilik pen naryqtyń shashyrańqy jaǵdaiynda zańmen retteletin jáne zańsyz oiyn arnalaryn ajyrata bilý asa mańyzdy ekenin aitady.
Zertteý derekterine sáikes, qazirgi tańda oiyn zaldary emes, smartfon ekrany – azarttyq oiyndardyń negizgi kirý núktesi. Telegram-arnalardaǵy boljamdar, ainalyp ótetin sait-siltemeler (aina-saittar) men Instagram-daǵy kaperlik blogtar jastardyń kúndelikti tsifrlyq daǵdysyna ainalyp úlgergen.
Esep lýdomaniianyń keshendi sipatta ekenin jáne oǵan qarsy kúreste vedomstvoaralyq úilestirýdiń mańyzdylyǵyn erekshe atap kórsetedi. Lýdomaniia máselesi boiynsha zańnamalyq ózgerister qabyldanǵan tusta basty mindet – memlekettik organdardyń, qoǵamdyq uiymdardyń jáne basqa da múddeli taraptardyń birlesip jumys isteýi, halyqtyń táýeldilik qateri men zańnamalyq shekteýler týraly aqparattanýyn arttyrý, sondai-aq táýeldi jandarǵa kómek kórsetýdiń tiimdi baǵdarlamalaryn júzege asyrý bolmaq.
Esep avtorlary elde lýdomandar sanyna qatysty naqty statistika keltirmeidi; sarapshylardyń baǵalaýy da árkelki. Bul faktiniń ózi mańyzdy qorytyndy: táýeldilik kóbine jasyryn sipatqa ie bolyp, onyń aýqymyn uzaq merzimdi monitoringsiz baǵalaý qiyn.
Demek júieli tásildiń qajettiligi de naq osy jerde aiqyndalady.
Zań shyǵarýshylar pikiri
Zertteý qorytyndylarymen tanysqan Májilis depýtattary da ǵylymi turǵydan taldaý jasaýdyń mańyzdylyǵyn qoldaityndaryn bildirdi.
«Sońǵy jyldary elimizde oiynǵa táýeldilik ýshyǵyp, otbasylardyń shaiqalýyna sebep bolýda. Jastar ońai olja izdep, aqyrynda týǵan-týystaryn qiyn jaǵdaiǵa dýshar etip jatyr», – dep atap ótti Májilis depýtaty Elnur Beisenbaev. Ol igromaniiaǵa qarsy turý jolynda belsendilik tanytyp júrgeni belgili.
«Sondyqtan bul zertteýdiń derekteri qoǵam úshin óte qajet, ári ǵylymi-zertteý nátijeleriniń mańyzyn taǵy bir dáleldei túsedi», – dep qosty depýtat, eseptiń qorytyndylaryn memlekettik saiasatty qalyptastyrýda paidalanýǵa shaqyryp.
«Esbol Qory» qorynyń jańa baǵdary jáne aldaǵy josparlar
Kóp jyldan beri nashaqorlyqtyń aldyn alý sharalarymen belsendi ainalysyp kele jatqan «Esbol Qory» (Esirtkisiz Bolashaq – «Esirtkisiz bolashaq») lýdomaniiany jańa áleýmettik synaq retinde kórip, oǵan airyqsha kóńil aýdardy.
Qor ókilderiniń pikirinshe, igromaniia da jastar, otbasy jáne qoǵamnyń turaqtylyǵyna tikelei áser etetin ótkir qaterge ainalyp úlgerdi. Osy zertteýdi qolǵa alý arqyly «Esbol Qory» bilik pen qoǵamnyń nazaryn júieli áreketterdiń qajet ekenine aýdarýdy kózdeidi.
Esep qoldanbaly maqsatta daiyndalǵan: onyń usynymdary profildi memlekettik organdarǵa jiberilip te úlgerdi. Alynǵan qorytyndylar men usynystardyń negizinde táýeldiliktiń aldyn alý salasyndaǵy memlekettik saiasatty jetildirý josparlanyp otyr.
Qor bul baǵyttaǵy jumysty memlekettik qurylymdarmen jáne qoǵamdyq uiymdarmen birlesip jalǵastyrmaq – aqparattyq kampaniialar júrgizýden bastap normativtik qujattardy ázirleýge deiin atsalysatyn bolady.
«Esbol Qory» qory 2004 jyly qurylǵan jáne jastar arasyndaǵy esirtkige táýeldilikpen kúres baǵdarlamalarymen tanymal. Qor 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan zańsyz oiyn biznesine jáne lýdomaniiaǵa qarsy kúres jónindegi keshendi jospardy úkimetpen birlese ázirleýge atsalysqan. Lýdomaniia týraly usynylyp otyrǵan analitikalyq esep – uiymnyń jańa táýeldilik túrlerine qarsy turý jónindegi kúsh-jigeriniń bir bólshegi.
«Esbol.kz» saitynda bul baiandama kez kelgen múddeli uiym men kópshilikke qoljetimdi, ony zań jobalaryn ázirleýge, aǵartýshylyq bastamalar men Qazaqstandaǵy ońaltý sharalaryn jetildirýge paidalanýǵa bolady.
