«Álemdi ózara múddeler basqarady» - bul málimdeme qazirgi jahandanǵan álemdegi halyqaralyq qatynastardyń dinamikasyn jaqsy kórsetedi. Bul turǵyda Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy qatynastardy jyl saiyn kúsheiip, jan-jaqty bolyp kele jatqan úilesimdi jáne strategiialyq mańyzdy yntymaqtastyqtyń úlgisi retinde qarastyrýǵa bolady.
Qytai Syrtqy ister ministri Van Idiń Qazaqstanǵa sapary 20 mamyrda eki eldiń jan-jaqty strategiialyq áriptestikti tereńdetýge umtylysyn basa kórsete otyryp, ekijaqty bailanystardy damytýdyń jańa kezeńin belgiledi.
«Dostyq, jyldar ótken saiyn kúsheie túsedi» – bul sózge qarap Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy uzaq merzimdi qarym-qatynasty tamasha sipattaidy. Otyz jyldan astam ýaqyt buryn qurylǵan eki eldiń diplomatiialyq bailanystary ýaqyt synynan ótip, kóp qyrly strategiialyq seriktestikke ainaldy. Búgingi tańda bul qatynastar ózara árekettesýdiń barlyq aspektilerin qamtidy: ekonomika men saýdadan ǵylym men mádenietke deiin. Jahandyq turaqsyzdyq pen jańa syn-tegeýrinder jaǵdaiynda eki eldiń yntymaqtastyǵy odan da mańyzdy ári suranysqa ie bola túsýde.
Van Idiń sapary Qazaqstan sheshýshi ról atqaratyn «Bir beldeý, bir jol» siiaqty mańyzdy ekijaqty kelisimder men bastamalardyń mereitoilyq kúnderimen tuspa-tus keldi. Bul eki el arasyndaǵy qatynastardyń tarihi tereńdigi men bolashaǵyn kórsetedi. Van I ózimen birge jańa usynystar men jobalardy ǵana emes, sonymen birge ekijaqty qarym-qatynastyń bolashaǵy odan da jemisti jáne ózara tiimdi bolatynyna senimdi ustanymmen kelgendigin kóre alamyz.
Osylaisha, Qytaidyń Syrtqy ister ministriniń Qazaqstanǵa sapary jan-jaqty strategiialyq áriptestikti nyǵaitý baǵytyn jalǵastyrýdy bildiretin mańyzdy oqiǵa boldy. Jahandyq ózgerister men syn-tegeýrinder aiasynda Qazaqstan men Qytai ózara múddeler men senimge negizdelgen, birge jańa kókjiekterge shyǵýǵa daiyn úilesimdi yntymaqtastyqtyń úlgisin kórsetýde.
Bul maqalada Van Idiń Qazaqstanǵa is-sapary kezinde aitylǵan bastamalaryna, Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy qarym-qatynastyń qazirgi kúiine jáne aldaǵy ýaqyttarda eki memleket qolǵa alýy tiis jobalar men bastamalarǵa sholý jasaityn bolamyz.
Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy yntymaqtastyq pen qarym-qatynastardy nyǵaitýdyń nátijelerine sholý
1.1. Ekonomikalyq jáne saýdai bailanystarynyń nyǵaiýy
Sońǵy jyldary Qazaqstan men Qytai ózderiniń ekonomikalyq jáne saýda bailanystaryn aitarlyqtai nyǵaitty, bul eki el arasyndaǵy taýar ainalymy týraly statistikalyq derektermen rastalady. Qazaqstannyń Ulttyq statistika biýrosynyń derekterine sáikes, Qytai import pen eksport boiynsha Qazaqstannyń negizgi úsh seriktesiniń qataryna kiredi. Bul sholý osy strategiialyq yntymaqtastyqtyń negizgi aspektilerin, sondai-aq qarym-qatynasty odan ári damytý perspektivalaryn kórsetedi.
Aǵymdaǵy saýda qatynastary
2023 jyl Qazaqstan men Qytai taýar ainalymynyń aitarlyqtai óskenin kórsetti, ol 2022 jylmen salystyrǵanda 30%- ǵa ósip, 31,4 milliard dollarǵa jetti. Qazaqstannan Qytaiǵa Eksport 34,7%- ǵa ósip, 14,7 milliard dollardy (19,8 mln tonna) qurady, al Qytaidan import 44,8%- ǵa ósip, 16,7 milliard dollarǵa (3,9 mln tonna) jetti. Bul derekter eki el arasyndaǵy saýda bailanystarynyń qarqyndy damýyn kórsetedi.
Derekterdi taldaý qaralyp otyrǵan kezeńde Qazaqstannyń jalpy saýda kólemindegi Qytaidyń úlesi 13% - dan 18% - ǵa deiin aitarlyqtai óskenin kórsetedi.
Bul eki el arasyndaǵy saýda bailanystarynyń nyǵaiýyn kórsetedi. Qazaqstandyq taýarlardyń Qytaiǵa eksporty aitarlyqtai ósti, al qytai taýarlarynyń importy da ósýdi kórsetti.
Saýdadaǵy negizgi taýarlar
Qytai Qazaqstanǵa túrli taýarlardy jetkizýdi edáýir arttyrdy. Atap aitqanda, avtomobilderdi jetkizý 4 esege 61,4 myń birlikke deiin, kompiýterler men noýtbýkter – 1,8 esege 6 million birlikke deiin, plastmassa men plastmassa buiymdary – 8,4%- ǵa 314 myń tonnaǵa deiin ósti.
Qazaqstan tarapynan Qytaiǵa eksport ta aitarlyqtai ósti. Munai jetkizý 7,5%- ǵa 5,7 million tonnaǵa deiin, munai gazy – 15,5%-ǵa 5,8 milliard tekshe metrge deiin, ýran – 42,7%- ǵa 10,4 myń tonnaǵa deiin, ferroqorytpalar - 6,7%- ǵa 621,9 myń tonnaǵa deiin, ken men kontsentrattar - 30,5%- ǵa 8,6 million tonnaǵa deiin, al maily daqyldar tuqymdary (kúnbaǵys, zyǵyr) - 1,5 ese 631,3 myń tonnaǵa deiin ósti.
Taýar ainalymynyń qurylymyn zerdeleý Qytaidyń Qazaqstan importynyń jalpy kólemindegi salmaǵy baiqalǵan kezeńde 6%- dan astamǵa artqanyn baiqaýǵa múmkindik beredi.
Tiisinshe, Qazaqstan Qytai jetkizilimderine kóbirek táýeldi bola bastady. Eksport qurylymynda da eleýli ósim baiqalady, bul qytai naryǵy tarapynan qazaqstandyq taýarlardyń ósip kele jatqan qyzyǵýshylyǵyn kórsetedi.
2. Qytai men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynastyń eki eldiń ekonomikasyna áseri
Qytaidyń ekonomikasynyń ósýi
Qytai ekonomikasy sońǵy jiyrma jyl ishinde JIÓ-niń ortasha jyldyq ósimi 8,66% - ben turaqty ósýdi kórsetti. Bul turaqty ósim Qazaqstan úshin sheshýshi mánge ie, óitkeni ol Qytai tarapynan qazaqstandyq resýrstarǵa suranysty qamtamasyz etedi. 2010-2019 jyldar aralyǵyndaǵy siiaqty belgili bir kezeńderde ósý qarqynynyń shamaly ǵana baiaýlaýy jáne álemdik ekonomikalyq daǵdarystar men koronavirýstyq pandemiianyń áseri bolǵanymen, Qytai ekonomikasy turaqtylyq pen qalpyna keltirýdi kórsetýdi jalǵastyrýda.
Qazaqstannyń ekonomikalyq jaǵdaiyndaǵy ózgerister
Qazaqstan ekonomikasyna túrli faktorlar, sonyń ishinde ekonomikalyq daǵdarystar men naryq koniýnktýrasy áser etedi, bul statistikalyq derekterge negizdelgen kestede kórsetilgen.
90-shy jyldardaǵy KSRO-nyń kúireýi jáne odan keiingi indýstriialandyrý, sondai-aq álemdik qarjylyq daǵdarystar siiaqty tarihi oqiǵalar eldiń ekonomikalyq ósýine aitarlyqtai áser etti. Sonymen qatar, 2020 jyly JIÓ-niń sátsizdigi koronavirýstyq pandemiiadan týyndaǵan bolýy múmkin.
Qazaqstandaǵy JIÓ kórsetkishteri sońǵy jyldary 5%- dan aspaidy, al sońǵy jiyrma jyldaǵy ortasha jyldyq ósim 5,34%-dy quraidy, bul Qytai úshin osyǵan uqsas kórsetkishten 3% - ǵa tómen. Nátijesinde Qazaqstan ekonomikasy óz kólemin Qytaiǵa qaraǵanda baiaý ósýde, bul aýqymnyń ulǵaiýyna bailanysty Qytaimen saýdany barǵan saiyn tiimdirek etedi .
Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy taýar ainalymy bolashaqta derekter men boljamdarǵa sáikes óse beredi dep kútilýde. Qytai ekonomikasynyń damýy Qazaqstan ekonomikasyna qaraǵanda anaǵurlym turaqty jáne daǵdarystarǵa beiim bolyp kórinedi, sondyqtan ekonomikalyq daǵdarystardyń Qazaqstanǵa áserin azaitý úshin Qytaimen ekonomikalyq bailanystardy damytý mańyzdy. Sonymen qatar, jaqsy ornalasý, bai tabiǵi resýrstar jáne aýyl sharýashylyǵy úshin qolaily jaǵdailar eki el arasyndaǵy geografiialyq jaqyndyqty taýar ainalymyn damytýdyń mańyzdy faktoryna ainaldyrady.
1.3. Memleket aralyq seristestiktiń jańa múmkindikteri men damý perspektivalary
Geografiialyq jaqyndyqty, Qazaqstannyń tabiǵi resýrstarynyń bailyǵyn jáne olarǵa Qytai tarapynan joǵary suranysty, sondai-aq aýyl sharýashylyǵyn damytý úshin qolaily jaǵdailardy eskere otyryp, Qytaimen strategiialyq yntymaqtastyq eki el úshin de odan ári ósý men damýdy ýáde etedi. Sondai-aq, Qazaqstannyń ekonomikalyq tiimdiligin jaqsartýǵa kómektesetin Qytai tarapynan ekonomikany basqarý tájiribesin zerdeleý múmkindigine nazar aýdarý mańyzdy.
Yntymaqtastyqty nyǵaitýdaǵy mańyzdy qadamdardyń biri Qazaqstan Aýyl sharýashylyǵy Ministrliginiń 2024 jylǵy 7 aqpannan bastap Qazaqstannan Qytaiǵa qus sharýashylyǵy ónimderin ákelýge shekteýlerdi alyp tastaý týraly sheshimi boldy. Bul qazaqstandyq biznes úshin, ásirese fermerler úshin jańa múmkindikter ashady jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń saýda aýqymynyń ósýine yqpal etedi. Mundai sharalar turaqty saýda bailanystaryn qurýǵa yqpal etedi, bul Qazaqstan ekonomikasy úshin óte mańyzdy.
Geosaiasi jáne ekonomikalyq aspektiler
Ashyq teńizge shyǵýdyń bolmaýyna bailanysty Qazaqstannyń saýda joldary shekteýli, bul árbir iskerlik bailanysty erekshe mańyzdy etedi.
Bul turǵyda keńeitilgen jalpy shekarasy bar (shamamen 1780 km) jáne álemdegi eń iri ekonomika bolyp tabylatyn Qytaimen strategiialyq seriktestik erekshe mánge ie. Shamamen 1,4 milliard halqy bar Qytai qazaqstandyq ónimder úshin orasan zor jáne syiymdy naryq usynady.
Qytaidyń Syrtqy ister ministri Van Idiń 2024 jylǵy 20-21 mamyrda Qazaqstanǵa sapary eki el arasyndaǵy strategiialyq qarym-qatynastyń jańa kezeńin belgiledi. Bul sapar yntymaqtastyqty nyǵaitýdaǵy jáne ekonomikalyq, saiasi jáne mádeni bailanystardy odan ári damytýdaǵy mańyzdy qadam boldy. Sapar aiasyndaǵy máselelerdi talqylaý yntymaqtastyq úshin jańa perspektivalar ashty jáne jemisti áriptestikti jalǵastyrýǵa ózara qyzyǵýshylyqty rastady.
Endi ministr Van Idiń sapary aiaqtalǵannan keiin Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy qarym-qatynasty damytýdyń kelesi kezeńi bastalady. Qazaqstan Prezidenti men Qazaqstan Premer-Ministriniń orynbasary, SIM Murat Nurtileý men onyń qytailyq áriptesi birqatar mańyzdy kezdesýler ótkizip, odan ári yntymaqtastyq úshin jańa mindetter men maqsattar qoiatyn birqatar kelisimderge qol qoidy. Kelesi bólimde Van Idiń Qazaqstanǵa sapary kezinde aitylǵan maqsattar men jobalarǵa sholý jasalatyn bolady, bul eki dostas el arasyndaǵy ózara túsinistikti tereńdetýdiń mańyzdylyǵyn kórsetedi.
2. Kezdesýden qorytyndy: Qytai men Qazaqstan arasynda Máńgilik strategiialyq seriktestik ornatý
2.1. Qasym-Jomart Toqaevtyń QHR Syrtqy ister ministri Van Idi qabyldaýyna sholý
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Qytai Syrtqy ister ministri Van Imen 2024 jylǵy 20 mamyrda Astanada ótken kezdesýi eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń tereń strategiialyq mańyzdylyǵyn kórsetedi. Bul tarihi sát tek tyǵyz diplomatiialyq bailanystardy ǵana emes, sonymen qatar memlekettik kóshbasshylar deńgeiindegi tereń túsinistikti de kórsetedi.
Prezident Toqaev Qytaidyń álemdik saiasattaǵy mańyzdy rólin moiyndap, qytailyq bastamalar halyqaralyq beibitshilik pen turaqtylyqqa yqpal ete otyryp, jahandyq kún tártibiniń negizgi elementterine ainalǵanyn atap ótti. Ol óz sózinde Qytaidy ekonomika, tehnologiialyq innovatsiialar jáne halyqaralyq investitsiialardy qosa alǵanda, kóptegen salalarda jetekshi kóshbasshy retinde tanydy, bul osy eldiń jetistikterine degen tereń qurmetti kórsetedi.
Prezidenttiń sózderi Qytai men Qazaqstan arasyndaǵy ekijaqty qatynastardyń nyǵaiýyn ǵana emes, BUU men ShYU siiaqty halyqaralyq uiymdar sheńberindegi yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa umtylysty da kórsetedi. Bul Qazaqstannyń Qytaida seriktesti ǵana emes, álemdik arenadaǵy negizgi odaqtasty da kóretinin aiǵaqtaidy.
Prezident Toqaevtyń joǵary baǵasyna jaýap retinde ministr Van Qazaqstanda Dostyq qabyldaǵany úshin rizashylyǵyn bildirip, Qytai Tóraǵasy Si Tszinpinniń izgi tilekterin jetkizdi. Bul eki eldiń memleket qairatkerleri arasyndaǵy tereń bailanystardy jáne olardyń yntymaqtastyqqa degen ortaq umtylysyn kórsetedi.
Kezdesý barysynda saýda-ekonomikalyq, energetikalyq jáne mádeni-gýmanitarlyq salalardaǵy yntymaqtastyqty odan ári damytý perspektivalary talqylandy. Bul eki jaqtyń da qarym-qatynastaryn barlyq deńgeide keńeitý jáne tereńdetý nietin kórsetedi.
Kezdesýdi qorytyndylai kele, Prezident Toqaev Astanaǵa sátti Memlekettik saparǵa úmit bildirip, Qytai kóshbasshysy Si Tszinpinge jyly lebizin bildirdi. Bul bolashaqta Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy dostyq jáne senimdi qarym-qatynastardy odan ári damytýdyń mańyzdylyǵyn kórsetedi.
2.2. Van I men Murat Nurtileýdiń kezdesýine sholý
2024 jyldyń 20 mamyrynda Qytai SIM basshysy Van I men Premer-Ministrdiń orynbasary, Qazaqstan Syrtqy ister Ministri Murat Nurtileýdiń Astanadaǵy kezdesýi eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa dáýirin belgiledi. Bul tarihi sát halyqtar arasyndaǵy tereń dostyq pen ózara túsinistiktiń mańyzdylyǵyn, sondai-aq aldaǵy jyldarǵa turaqty qarym-qatynas ornatýǵa degen umtylysty kórsetedi.
QKP OK Saiasi biýrosynyń joǵary laýazymdy múshesi Van Idiń sózderi Qytai men Qazaqstan Máńgilik strategiialyq áriptester mártebesine ie bolatyn jańa shyndyqty kórsetedi. Eki tarap ta eki ult pen olardyń azamattarynyń ál-aýqatyna yqpal etetin jigerli jáne mazmundy qoǵamdastyqty damytý úshin birlesip jumys isteýge daiyn ekendikterin bildiredi.
Qarym-qatynastaǵy bul mańyzdy qadam eki el arasyndaǵy saýda-ekonomikalyq jáne investitsiialyq yntymaqtastyqtyń jańa taraýynyń bastalýyn bildiredi. Ol Qytai men Qazaqstannyń ózara tiimdi qarym-qatynastardy nyǵaitýǵa jáne biznes pen investitsiialardy damytý úshin qolaily iskerlik orta qurýǵa degen umtylysyn atap kórsetedi. Energetika jáne munai-gaz resýrstary salasyna erekshe nazar aýdarylady, onda Qytai men Qazaqstan jańa sapadaǵy óndiristik kúshterdiń odan ári yntymaqtastyǵy men damýy úshin áleýetti kóredi.
Bul eki taraptyń ekonomikanyń turaqty jáne innovatsiialyq salalaryn damytýǵa degen umtylysyn kórsetedi.
Biraq Qytai men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynasta ekonomika ǵana sheshýshi ról atqarmaidy. Eki el de jahandyq qaýipsizdik pen turaqtylyqqa degen adaldyqtaryn rastaidy. Qazaqstan QHR Tóraǵasy Si Tszinpin usynǵan bastamalardy belsendi qoldaidy, bul álemdik arenadaǵy ortaq maqsattar men mindetterdi tereń túsinýdi aiǵaqtaidy.
Qazaqstannyń Bir (tutas) Qytai qaǵidatyn qoldaýy jáne onyń Taivanǵa qatysty myzǵymas ustanymy erekshe atap ótýge turarlyq. Bul eki eldiń ulttyq qaýipsizdik pen egemendik máselelerinde bir-birin qalai qoldaitynynyń aiqyn mysaly.
Jalpy, Van I men Murat Nurtileýdiń kezdesýi ózara qurmetke, senimge jáne birlesip órkendeýge umtylýǵa negizdelgen Qytai men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa kezeńin belgileýdi bildiredi. Bul mańyzdy qadam eki eldiń de álemdik arenadaǵy negizgi qatysýshy retindegi ustanymyn nyǵaitady jáne eki ult pen olardyń azamattarynyń múddesi úshin uzaq merzimdi seriktestikke negiz jasaidy dep sholýdan qortyndy jasai alamyz.
Qorytyndylai kele, Qytai Syrtqy ister ministri Van Idiń Qazaqstanǵa sapary eki eldiń diplomatiialyq tájiribesindegi mańyzdy oqiǵa ǵana emes, sonymen qatar olardyń arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń biregei tarihi jolynyń jarqyn dáleli boldy. Bul eki jaqty qatynastardyń tereńdeýin ǵana emes, sonymen qatar eki taraptyń ekonomika men saýdadan bastap mádeniet pen bilimge deiingi ártúrli salalarda ózara tiimdi seriktestikti damytýǵa degen umtylysyn kórsetedi.
Ministr Van I men qazaqstandyq kóshbasshylarmen kezdesýler men kelissózder eki eldiń de kóptegen maidandardaǵy yntymaqtastyqty odan ári tereńdetýge daiyndyǵyn kórsetti. Saýda bailanystaryn keńeitý perspektivalaryn talqylaý, birlesken investitsiialyq jobalarǵa belsendi tartý, sondai-aq tájiribe men tehnologiialarmen almasý Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy strategiialyq yntymaqtastyqtyń jemisin berýdiń jarqyn mysaldary bolyp tabylady.
Taýar ainalymy, ekonomikalyq ósý jáne damý perspektivalary týraly derekterdi taldaý Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy strategiialyq yntymaqtastyq eki el úshin de mańyzdy faktor bolyp tabylatynyn aiǵaqtaidy. Saýda bailanystaryn nyǵaitý jáne ekonomikalyq saladaǵy ózara táýeldilik bolashaqta seriktestikti damytý perspektivalaryn rastaidy. Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy strategiialyq yntymaqtastyq ornyqty ósim men eleýli perspektivalardy kórsetip otyr. Taýar ainalymyn ulǵaitý, energetika jáne agrarlyq salalardaǵy belsendi yntymaqtastyq, sondai-aq infraqurylymdyq jobalardy damytý ekijaqty qatynastardy nyǵaitýdyń negizgi faktorlary bolyp tabylady. Aldaǵy jyldary saýda jáne ekonomikalyq bailanystardyń odan ári ósýin kútýge bolady, bul eki eldiń de jáne olardyń álemdik arenadaǵy pozitsiialarynyń uzaq merzimdi turaqty damýyna yqpal etedi. Qytaidyń ekonomikalyq ósý serpinin taldaý onyń turaqtylyǵy men Qazaqstan úshin negizgi áriptes retindegi áleýetin rastaidy. Eki el arasyndaǵy tyǵyz saýda bailanystaryn eskere otyryp, Qytai ekonomikasynyń turaqtylyǵy Qazaqstannyń ekonomikalyq damýy men onyń saýda jáne investitsiialar salasyndaǵy múddelerin qamtamasyz etý úshin mańyzdy faktor bolyp tabylady.
Taýar ainalymy, ekonomikalyq ósý jáne damý perspektivalary týraly derekterdi taldaý osy yntymaqtastyqtyń mańyzdylyǵy men turaqtylyǵyn kórsetedi. Taýar ainalymynyń ulǵaiýy, infraqurylymdyq jobalardyń damýy jáne ekonomikanyń túrli salalaryndaǵy belsendi yntymaqtastyq eki el arasyndaǵy áriptestiktiń ósý perspektivalary men beriktigin rastaidy.
Osylaisha, Van Idiń Qazaqstanǵa sapary eki halyq arasyndaǵy dostyq pen ózara túsinistikti ǵana emes, sonymen qatar eki eldiń igiligi úshin yntymaqtastyqty odan ári nyǵaitýǵa jáne damytýǵa umtylysty bildiredi. Bul bolashaq yntymaqtastyq úshin jańa kókjiekter ashady jáne aimaqtaǵy jáne jalpy álemdegi beibit jáne gúldengen beibitshilikke mańyzdy qadam bolyp tabylady.
