Bul - sońǵy kezderi halyqaralyqtan bastap ishtegi úlken jiyndar taqyrybyna jii shyǵarylyp júrgen dúnie. Kóbisi buǵan ań-tań, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Óitkeni ortany túsingenimen, derjavany qalyń buqara uqpai álek. Ásirese, Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa múshelik jaǵdaiynda. Al ondaǵy jaǵdai máz emes. "Sanktsiialarǵa myńq demeimin" degen bastapqydaǵy Reseidiń kúii sońǵy kezderi syr bere bastaǵan. Sóitken ol Qazaqstanǵa kóbirek súienýdi shyǵarǵan. Endi oilańyzshy, úlken ekonomika kishkene ekonomikaǵa jantaisa, ne bolatynyn?.. Nátijesi, oryssha aitqanda, "na litso": biyl Qazaqstannyń JIÓ-si kúrt baiaýlady!
Ótken jyly ǵana, 2023 jyly QR JIÓ kórsetkishi 2023 jyly 5,1 paiyzdy qurap, 120,5 trln teńgeni kórsetti. Sol kezde Úkimet lepirip, bul tsifrdy 2024 jyly 6-7 paiyzǵa aparamyz dep bósip edi. Qaidaǵy?.. Kúni keshe Dúniejúzilik banktiń jariialanǵan baiandamasynda "Qazaqstannyń biylǵy JIÓ baiaýlap, 3,4 paiyzdy quraidy" delingen. Qalai degenmen de bul da jaman kórsetkish emes, negizi...
Sóz talqysyna qaita oralsaq, jalpy ishki ónim, negizi, eldiń tabysy men halqynyń ál-aýqatyn kórsetetin kórsetkish. Mysaly, sońǵy 30 jylynda Qazaqstan ekonomikasynyń kólemi dollarmen eseptegende (!) 30 ese ósken eken. Bul midy ainaldyrar kórsetkish! Beinelep aitqanda, orta túgili iri derjava túsinde kórmegen mundai tsifrdy. Máselen, ekonomikasynda júrgizilgen túrli reformanyń arqasynda 30 jylda alǵash ret Qytaidyń JIÓ-si dollar túrinde 15 esege ósken. Sonda barlyǵy qalpaǵyn aspanǵa atyp, muny ekonomikalyq ǵajaiypqa balady emes pe?..
Rasynda, qazirdiń ózinde Ortalyq Aziia jáne TMD elderi ishinde JIÓ kórsetkishi boiynsha Qazaqstan birinshi orynda tur. Kórdińiz be, orta derjava degen sózdiń qai tustan qyltiyp jatqanyn...
Ekonomikalyq ósim Qazaqstan azamattarynyń jalaqysynan nege kórinbeidi?
Osy tsifrǵa, iaǵni bizdiń eldiń JIÓ kórsetkishine súiengen, kez kelgen memleket Qazaqstanmen jumys istegisi keledi. Mysaly, Qytai kólik jasaityn birden úsh zaýyt ashqaly jatyr Qazaqstannan. Óitkeni olardyń oiynsha, mundai tabyspen Qazaqstannyń árbir azamaty kólikti qolǵapsha aiyrbastap mine alady. Jylda bolmasa da eki jylda bir ret. Biraq olar qaidan bilsin, Qazaqstandaǵy makroekonomikalyq kórsetkishter basqalai esepteletinin...
Iá, jylyna osynsha bailyqqa keńelgen memlekettiń halqy da bai bolýy tiis. Óitkeni bul halyqtyń ál-aýqatyn bildirýi tiis kórsetkish qoi. Biraq bir emes birneshe nesiege basy shatylǵan, bir jalaqyǵa kún kóre almai, eki-úsh jumys istep júrgen el azamattarynan muny baiqai bermeimiz. Nege? Bul suraqty ótken aptada jýrnalister qaýymy ministrlerge qoiyp kórdi. Jaýaptary bir sydyrǵy, naqtylyq joq. Sózbe sóz bere ketelik.
Ulttyq ekonomika ministri Nurlan Baibazarov:
"Eger ekonomika salalaryna úńilsek, jalaqy óndiris kólemimen bailanysty. Jalaqy degen bir orynda turmaidy. Ónim men óndiris kóleminiń artýyna bailanysty kásiporyndar jalaqyny da ósirýge tyrysady. Biz muny jaqsy bilemiz. Memlekettik qoldaý bilde otyryp, biz kásiporyndardan jumysshylar jalaqysyn kóterýdi únemi talap etip otyramyz. Al eger biýdjet salasyna kelsek, sońǵy jyldary memlekettik qyzmetkerlerdiń jalaqysyn ósirý boiynsha eleýli jumystar júrgizilip jatyr. Bul baǵyttaǵy jumys alda da jalǵasyn tabady. Halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý – bizdiń basty mindetimiz".
Qarjy ministri Mádi Tákeiev:
"Qazaqstanda 150-300 myń teńge jalaqy alatyndardyń úlesi - 35 paiyz, al 300-600 myń teńge alatyndardyń úlesi - 36 paiyz. Búgingi ekonomika qurylymy baiaǵydai. Jalpy, biz kómek kórsetetin bolamyz. Memlekettik qyzmetkerlerdiń, muǵalim men dárigerlerdiń jalaqysy 2-3 jylda eki esege ósti. Alda da bul kólem arta beredi dep senemiz. Qazir Qazaqstandaǵy eń tómengi jalaqy 85 myń teńgeni quraidy".
Resmi jaýaptardyń túri osy. Endi shynaiy jaǵdaiǵa kelelik. Negizi, bizde Úkimetke, bilikke aqyl-keńes aityp, usynystar jasap otyratyn sarapshylar qaýymy degen bar. Mine, solardyń biri - Ekonomikalyq saiasat institýtynyń direktory Qaiyrbek Arystanbekovtyń ótken aptada otandyq BAQ-tardyń birine bergen suqbaty jariialandy.
Sonda ol kisi: "Bizdegi infliatsiia jumys kúshi aqysy ósimin eseptemegende, búkil taýarlar men qyzmetter baǵasynyń ósimi bolyp tabylady" dep ashyǵyn aitty. Iaǵni, "infliatsiia boldy" deidi de taýarlar, tarifter, qyzmetter baǵasy óse beredi, biraq infliatsiiaǵa qarap bizde jalaqyny ósirmeidi. Esepteýden osy arasyn short kesip tastaǵan bizdiń "bilgishter". "Nege? Bul durys emes qoi", dep surady jýrnalist Arystanbekovten. "Árine, durys emes. Biz bul baǵytta jumys istep jatyrmyz", - dedi ol qysqa qaiyra.
Qazaqtar shetelge nege ketip jatyr?
Jalaqyǵa qatysy joq, biraq JIÓ kórsetkishi esebine kúmándanǵan taǵy bir sarapshylar qaýymy ótken aptada óz taldaýlaryn jariialady. 2024 jyldyń alǵashqy jartysynda Qazaqstan ekonomikasy 3,2% ósimdi kórsetip, óndirý ádisi boiynsha JIÓ 52,34 trillion teńgeni qurady delingen resmi málimette. Alaida, economy.kz sarapshylarynyń sońǵy paidalaný ádisimen eseptegende JIÓ 50,97 trillion teńgeni qurapty, al eki esepteý ádisi arasyndaǵy statistikalyq aiyrma 1,37 trillion teńge nemese JIÓ-niń 2,6% quraidy. Osylai degen sarapshylar bul statistikalyq esepterdegi máseleler baryn nemese ekonomikalyq protsesterdiń ashyq emestigin baiqatýy múmkin depti!
Halyqaralyq sarapshylar da Qazaqstannyń ekonomikalyq kórsetkishi ózine sai emes ekenin betine basyp otyr. "Eń aldymen, túrine qarap al" degen ǵoi. Biraq muny mádenietti túrde ashyq aitqan. Kúni keshe jariialanǵan Aziia damý banki men Islam damý bankiniń zertteýinde "tabysy ortasha deńgeiden joǵary mártebege ie bolǵanyna qaramastan, Qazaqstannyń jahandyq qosylǵan qun tizbegine qatysýda, onda da sońǵy eki onjyldyqta qiyndyq deńgeii tómen jáne innovatsiiasy shekteýli sektorlarǵa basymdyq bergen" delinedi. Al bul ne degen sóz? Bul jalaqydan bir qaqqan bizdiń biliktiń halqyn zamanaýi jaqsylyqtan da ekinshi ret qaǵyp otyrǵanyn meńzeidi.
Innovatsiia degen beker aitylyp otyrǵan joq bul arada. Qazir damyǵan elder bul rette áldeqaida alǵa ketip qalǵan bizden. Elektromobildi alalyq. Qazaqstanda ony teýip júrgender bar qazir. Qatty kóp emes. Biraq solardyń óziniń jaǵdaiyn jasai almai otyr ǵoi bizdegiler. Iaǵni, sol kólikti zariadtaityn oryndar joq. Aýyl túgili iri qalada. Bar bolsa, sanaýly ǵana. Al shetelde she? Shetelde zariadtaityn oryn da kerek bolmaityn bolady aldaǵy jyldarda. Óitkeni olar tas joldarǵa kúnnen energiia alatyn qurylǵylar ornatyp jatyr. Máselen, innovatsiiany engizý boiynsha birinshi orynǵa shyǵatyn Shveitsariiada júrip bara jatqan kólik tas joldan zariad ala beredi ózdiginen. Al bul reitingide Qytai 11-orynda tur. Qytaida elektromobilder keńinen qoldanysqa ie, milliondaǵan halqy bar iri qalalarda kólikterdiń shýyn da estimeisiz. Halqynyń syiymdylyǵyn qamtamasyz etý úshin aspan asty eli bútin qala salyp tastaǵan kókten. Sodan da bolar, jyljymaityn múlik naryǵynda biyl olarda daǵdarys kútilýde. Al bizdiń bas qala – Astanadaǵy kókten salǵan LRT-synyń túri anaý. Innovatsiia bank salasynda ǵana bar shyǵar, onda da shetinen jaǵalai emes. Bylai, qarań qalǵanymyz ras endi...
Taǵy bir statistika. Joǵary bilimi bar adamdardyń úshten biri Qazaqstandy tastap ketip jatyr. Bul týraly da Dúniejúzilik banktiń biylǵy baiandamasynda aitylǵan. Ketpegende qaitedi endi jaǵdaiymyz mynandai bolsa? Jan-jaqta dúnieniń barlyǵy damyp jatqanda, Abai aitpaqshy, boq qap bolyp kim júrgisi keledi deisiz? Shetelge jaqsy dúnieni kórý úshin barady deisiz be, joq, óz potentsialyn ózi igergisi kelgennen barady. Osyndaǵy jalaqysy kúnkórisine jetpegennen barady. Máselen, tek bir Ońtústik Koreiada 15 myń otandasymyz tentirep júr eken. Budan shyǵatyn qorytyndy: biz halqy kedei eli bai Qazaqstanda turamyz nemese Qazaqstan bailyǵy el igiligine arnalmaǵan! 50 Cent-tiń sózine renjip júrgen qazaqtarǵa qulaqqaǵys bul!
