Resei Federatsiiasynyń Prezidenti Vladimir Pýtinniń 2024 jylǵy 27-28 qarashadaǵy Qazaqstanǵa sapary kúrdeli geosaiasi jáne ekonomikalyq jaǵdaida olardyń qarym-qatynastarynyń turaqtylyǵy men mańyzdylyǵyn rastaityn eki el arasyndaǵy strategiialyq seriktestikti damytýdaǵy taǵy bir mańyzdy kezeńi boldy. Yntymaqtastyq úshin orasan zor áleýetke ie Qazaqstan men Resei ózara senimge, ekonomikalyq ózara táýeldilikke jáne tereń mádeni-tarihi birlikke negizdelgen dialog qurdy. Bul turǵyda birlesken bastamalar óńirlik qana emes, jahandyq mánge ie ekendigi anyq bolyp otyr.
Pýtinniń sapary tóńiregindegi oqiǵalar, onyń ishinde jańa kelisimderge qol qoiý jáne ekonomikalyq, energetikalyq jáne gýmanitarlyq salalardaǵy negizgi máselelerdi talqylaý eki eldiń jańa syn-qaterlerge beiimdelýge umtylysyn kórsetti. Bolashaq perspektivalardy túsinýde Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev pen Resei Prezidenti Vladimir Pýtinniń sapar qarsańynda jariialanǵan maqalalary erekshe ról atqardy. Bul mátinder bailanystardy nyǵaitýǵa degen ózara umtylysty atap qana qoimaidy, sonymen qatar uzaq merzimdi yntymaqtastyqtyń baǵdarlaryn belgileidi.
Bul maqala Vladimir Pýtinniń Qazaqstanǵa saparynyń negizgi aspektilerin, onyń nátijeleri men ekijaqty qarym-qatynastarǵa áserin taldaýǵa baǵyttalǵan. Sondai-aq eki el basshylarynyń strategiialyq áriptestikke degen kózqarasyn ashatyn maqalalaryna sholý jasalyp, salystyrylady. Qorytyndylai kele, biz bul úderisterdiń qazaqstan qoǵamyna qalai áser etetinin jáne Qazaqstannyń halyqaralyq bedelin nyǵaitý úshin qandai múmkindikter ashatynyn qarastyramyz. Bul qazirgi jetistikterdi túsinýge ǵana emes, eki eldiń bolashaǵy úshin bul qadamdardyń mańyzdylyǵyn anyqtaýǵa múmkindik beredi.
- Qazaqstan- Resei seriktestiginiń keibir nátijelerine sholý
Qazaqstan-Resei yntymaqtastyǵy eki eldiń strategiialyq ózara táýeldiligin kórsetetin turaqty oń dinamikasyn kórsetedi. Saýda-ekonomikalyq saladaǵy, investitsiialyq jáne kóliktik logistikadaǵy ózara is-qimyl ekonomikalyq turaqtylyqty arttyrý quralyna ǵana emes, sonymen qatar aýqymdy óńirlik bastamalardy júzege asyrýdyń negizine ainaldy.
Saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyq
Resei taýar ainalymy men importta jetekshi oryndy ielenip, Qazaqstannyń negizgi syrtqy ekonomikalyq seriktesi bolyp qala beredi. 2023 jyly eki aidyń ishinde ekijaqty saýda 3,8 milliard dollardy qurady, bul ótken jylmen salystyrǵanda 4,9%-ǵa ósti. Tutastai alǵanda, elder arasyndaǵy saýda 2010 jyldan beri turaqty ósim kórsetti, ol eń tómengi núktege jetti. Qazaqstannan Reseige eksport kólemi 10 milliard dollarǵa jetip, aitarlyqtai ósti, bul Qazaqstannyń Eýraziialyq ekonomikalyq odaq aiasyndaǵy senimdi jetkizýshi jáne seriktes retindegi ustanymyn nyǵaitady.
Eki eldiń óńirleri arasyndaǵy ekonomikalyq ǵana emes, sonymen qatar áleýmettik kópirge ainalǵan transshekaralyq saýdany damytýǵa Qazaqstannyń qatysýy erekshe mańyzǵa ie. Jańa ótkelder men elektrondy kezek júielerin engizý kedergilerdi azaitýǵa jáne saýda kólemin arttyrýǵa múmkindik beredi.
Investitsiialyq yntymaqtastyq
Resei Qazaqstanǵa investitsiia tartý boiynsha ekinshi orynda, ol Gollandiiadan keiin ekinshi orynda. Alaida, Resei investitsiiasynyń edáýir bóligi Kipr men Niderlandy siiaqty úshinshi elder arqyly ótetinin atap ótken jón, bul is júzinde reseilik investitsiia kólemin 30-35 milliard dollarǵa deiin ulǵaitady. Sońǵy 10 jylda Resei shamamen 12,6 dollar investitsiialady milliard dollardy qurady, al 2005 jyly bul kórsetkish 24 milliard dollardan asty.
Qazaqstanda 18 myńnan astam reseilik zańdy tulǵalar jumys isteidi, olardyń kópshiligi shaǵyn bizneste shoǵyrlanǵan. Bul kásiporyndar jumys oryndaryn, tehnologiialyq innovatsiialardy jáne aimaqtyq ekonomikalar deńgeiinde turaqty ózara árekettesýdi qamtamasyz etedi. «Tatneft» kompaniiasymen shina shyǵaratyn zaýyt jáne «KAMAZ» PAQ-pen redýktor zaýyty siiaqty birlesken jobalar Qazaqstannyń ónerkásiptik áleýetin nyǵaita túsetin tabysty ónerkásiptik kooperatsiianyń úlgisi bolyp tabylady.
Kólik jáne logistika
Qazaqstannyń Eýraziialyq tranzit júiesindegi logistikalyq róli artyp keledi. Reseidi Ortalyq Aziiamen, Iranmen jáne Qytaimen bailanystyratyn Soltústik-Ońtústik negizgi baǵyty el arqyly ótedi. 2024 jyly Qazaqstan arqyly konteinerlik tasymaldaý kólemi 58%-ǵa artyp, Ózbekstan men Qazaqstan arqyly gaz tranziti 60 mlrd tekshe metrge jetedi. Bul áleýet Qazaqstandy sanktsiialar aiasynda logistikalyq baǵyttaryn ózgertýge májbúr bolǵan Resei úshin strategiialyq serikteske ainaldyrady.
Syni baǵalaý jáne perspektivalar
Sonymen qatar, naqtyraq úilestirýdi qajet etetin birqatar máseleler qalyp otyr. EAEO aiasyndaǵy biryńǵai munai-gaz naryǵyn iske qosýdy 2027 jylǵa deiin shegerý integratsiialyq úderisterdiń kúrdeliligin kórsetedi. Almatyda EAEO-nyń biryńǵai qarjy ortalyǵyn iske asyrý da bul jobanyń júzege asýy úshin qosymsha kúsh salýdy qajet etedi.
Degenmen, yntymaqtastyqty odan ári damytý áleýeti joǵary kúiinde qalyp otyr. Qazaqstan tek ekonomikalyq ózara táýeldilikten ǵana emes, sonymen birge óziniń geografiialyq ornalasýynan da paida alyp, Resei men Ortalyq Aziia, Ońtústik Aziia jáne Qytai elderi arasyndaǵy kópirge ainalyp otyr.
Qazaqstan men Reseidiń yntymaqtastyǵy resmi kelisimder sheńberinen shyǵyp jatyr. Ol turaqty seriktestik naqty ekonomikalyq, investitsiialyq jáne logistikalyq jobalarmen qamtamasyz etiletin ózara is-qimyldyń jańa formatyn qalyptastyrady. Qazaqstannyń ekonomikasyn odan ári jańǵyrtý, ulttyq infraqurylymdy nyǵaitý jáne aimaqtyq yqpalyn arttyrý úshin osy qarym-qatynasty paidalanýdyń biregei múmkindigi bar. Mundai nátijeler ózara tiimdi múddeler men eki eldiń egemendigin qurmetteýge negizdelgen strategiialyq ózara is-qimyldyń mańyzdylyǵyn kórsetedi.
- Q.K.Toqaevtyń «Qazaqstan men Resei: strategiialyq seriktestiktiń jańa kókjiegi» atty maqalasyna sholý men taldaý
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń reseilik «Izvestiia» gazetinde jariialanǵan maqalasynda Qazaqstan men Resei yntymaqtastyǵynyń qazirgi jai-kúii men perspektivalaryna tereń taldaý jasalǵan. Ol eki el arasyndaǵy qarym-qatynastardyń strategiialyq tereńdigi men mańyzdylyǵyn kórsete otyryp, ekijaqty yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttaryna nazar aýdarady. Maqaladaǵy mańyzdy bólimder men oilarǵa sholý men taldaý:
2.1. Turaqty seriktestik ideiasy
Prezident Toqaev tatý kórshilik pen odaqtastyqtyń irgeli rólin atap ótip, eki el arasyndaǵy ózara is-qimyl tarihi jáne mádeni bailanystarǵa, sondai-aq bolashaq úshin ortaq jaýapkershilikke negizdelgenin atap ótti. «Bizdiń strategiialyq seriktestigimiz ben odaqtastyǵymyz tyǵyz tarihi jáne mádeni bailanystarǵa, sondai-aq eki halyqtyń bolashaǵy úshin ortaq jaýapkershilikke negizdelgen» degen dáieksózde tek tarihi birlik qana emes, sonymen birge bul jahandyq syn-qaterlerden saqtanýdyń mańyzdylyǵy da atap kórsetilgen.
Bul tezis qazirgi zamanǵy geosaiasi ózgerister jaǵdaiynda ózekti bolyp tabylady, onda elder arasyndaǵy senim men turaqtylyq sirek bolyp otyr. Qazaqstan osy negizderdi saqtaý men nyǵaitýda bastamashylyq tanytýda.
2.2. Ekonomikalyq yntymaqtastyq ózara árekettesý negizi retinde
Maqalanyń negizgi aspektileriniń biri saýda-ekonomikalyq qatynastardyń serpinin atap ótý bolyp tabylady. Prezident Qazaqstanda 23 myń reseilik kompaniia jumys isteitinin, onyń 4 myńy sońǵy jyly paida bolǵanyn atap ótti. Bul eldiń joǵary investitsiialyq tartymdylyǵyn jáne yntymaqtastyqtyń belsendirilgenin rastaidy.
Ózara investitsiialardaǵy tepe-teńdikti atap ótý mańyzdy: «2023 jyly reseilik kompaniialar Qazaqstanǵa 3 milliard dollardan astam investitsiia saldy, Qazaqstan Resei ekonomikasyna osynshama investitsiia saldy». Bul seriktestiktiń simmetriialylyǵyn ǵana emes, memleketaralyq qatynastarda sirek kezdesetin bizneske qolaily jaǵdai jasaýdy kórsetedi.
Sonymen qatar, energetikalyq jáne kóliktik infraqurylymdaǵy jylý elektr stantsiialarynyń qurylysy men memlekettik ortalyq elektr stantsiialaryn jańǵyrtý siiaqty birlesken jobalar eki eldiń ósip-órkendeýine jańa múmkindikter ashady. Bul bastamalar ekonomikany nyǵaityp qana qoimai, aimaqtyq yntymaqtastyq úshin strategiialyq mańyzy bar.
2.3. Halyqaralyq jáne aimaqtyq úilestirý
Prezident Toqaev Eýraziialyq ekonomikalyq odaq, TMD jáne ShYU siiaqty integratsiialyq birlestikter aiasyndaǵy birlesken is-sharalarǵa nazar aýdarady. Mańyzdy másele: «ShYU Eýraziiadaǵy birtutas jáne bólinbeitin qaýipsizdiktiń jańa arhitektýrasyn qurýǵa úles qosa alady» - delingen bolatyn. Bul málimdeme Qazaqstannyń kópqyrlylyq pen beibit dialog ideiasyn ilgeriletý úshin halyqaralyq platformalardy paidalanýǵa daiyn ekendigin kórsetedi. Jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaiynda mundai platformalardaǵy kúsh-jigerdi úilestirý Qazaqstannyń syrtqy saiasi strategiiasynyń mańyzdy elementi bolyp tabylady.
2.4. Mádeni-gýmanitarlyq yntymaqtastyq
Maqalada qarym-qatynastardyń gýmanitarlyq ólshemi bólek kórsetilgen. «Orys maýsymdary» jáne Máskeýdegi Astananyń mádeniet kúnderi siiaqty turaqty mádeni almasýlar ózara árekettesý úshin qolaily jaǵdai jasaidy. Sonymen qatar, reseilik jáne qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń filialdaryn ashý josparlary adami kapitaldy damytýǵa mańyzdy úles bolyp tabylatyn bilim salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaitady.
2.5. Tarihi jady yntymaqtastyqtyń negizi retinde
Ekinshi dúniejúzilik soǵys jyldaryndaǵy fashizmge qarsy birlesken kúres jáne Jeńistiń 80 jyldyǵyna daiyndyq týraly aitý tarihi jadyny nyǵaitýdyń mańyzdy elementi bolyp tabylady. Elbasy: «Qazaqstan halqy úshin «Eshkim de umytylmaidy, eshteńe de umytylmaidy» degen sózder jai ǵana ádemi uran emes, máńgilik ulttyq jadtyń keń aýqymdy kórinisi», - dep jazady. Bul yntymaqtastyq tek pragmatizmge ǵana emes, rýhani jaqyndyqqa da negizdelgenin atap kórsetedi.
Maqala avtory Q.K. Toqaev qazirgi jetistikterdi sipattaý ǵana emes, sonymen birge qarym-qatynastardyń bolashaqtaǵy damý baǵyttaryn aiqyndaityn strategiialyq qujat. Ekonomika, mádeniet jáne qaýipsizdik arasyndaǵy tepe-teńdikke basa nazar aýdarý ózara tiimdi seriktestiktiń jan-jaqty beinesin jasaidy. Bul ideialardy Qazaqstannyń Reseimen strategiialyq bailanystardy ustanatyn, biraq sonymen birge jahandyq integratsiialyq úderisterge ashyq táýelsiz memleket retindegi turaqtylyǵy turǵysynan qarastyrý mańyzdy. Mysal retinde Qazaqstannyń ShYU men EAEO-daǵy belsendi jumysyn keltirýge bolady, onda el tek qatysýshy ǵana emes, mańyzdy ózgeristerdiń bastamashysy retinde de áreket etedi.
Osylaisha, Toqaevtyń maqalasy Reseimen yntymaqtastyqtyń mańyzdylyǵyna toqtalyp qana qoimaidy, sonymen qatar Qazaqstannyń osy qarym-qatynastar arqyly álemdik arenadaǵy pozitsiiasyn qalai nyǵaityp, aimaqtyq yntymaqtastyq pen jahandyq syn-qaterler arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaitynyn kórsetedi.
- V.V. Pýtinnniń «Resei-Qazaqstan: ómir talap etetin jáne bolashaqqa bet burǵan odaq» atty maqalasyna sholý men taldaý
«Kazahstanskaia pravda» gazetinde jariialanǵan Resei Prezidenti Vladimir Pýtinniń maqalasy eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń strategiialyq mańyzdylyǵynyń dáleli ǵana emes, sonymen birge olardyń ózara táýeldiligi men odan ári yntymaqtastyǵy perspektivalaryna basa nazar aýdaratyn saiasi málimdeme bolyp tabylady. Bul maqalada saiasi, ekonomikalyq, mádeni-gýmanitarlyq aspektilerdi qamtityn Resei-Qazaqstan qarym-qatynastaryn taldaýdyń keshendi tásili qarastyrylǵan.
3.1.Odaqtastyq ekijaqty qatynastardyń negizi retinde
Vladimir Pýtin Resei-Qazaqstan yntymaqtastyǵyn odaqtas jáne teń quqyly dep aiqyndap, onyń kóp ǵasyrlyq tarihi, mádeni jáne rýhani bailanystarǵa negizdelgenin atap ótti. «Bizdiń seriktestigimiz dostyq, tatý kórshilik jáne ózara kómek dástúrlerine negizdelgen jáne teńdik pen bir-biriniń múddelerin qurmetteýdiń myzǵymas qaǵidattaryna negizdelgen». Bul tásil jahandyq syn-qaterler men geosaiasi týrbýlenttilikke qaramastan qarym-qatynastardyń strategiialyq turaqtylyǵyn kórsetedi.
El basshylarynyń jeke qarym-qatynastaryna erekshe nazar aýdarylady. Turaqty kezdesýler men konsýltatsiialar, Pýtin atap ótkendei, ekijaqty jáne halyqaralyq kún tártibindegi ózekti máselelerdi tiimdi sheshýge múmkindik beredi. Bul elder arasyndaǵy senimdi arttyratyn diplomatiianyń derbestendirilgen sipatyn kórsetedi.
3.2.Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne integratsiia
Maqalanyń mańyzdy aspektileriniń biri – ekonomikalyq ózara árekettestik. Memleket basshysy elder arasyndaǵy rekordtyq taýar ainalymyna toqtaldy: «Ótken jyly ol jańa rekordty jańartyp, 28 milliard dollar deńgeiinen asty, al aǵymdaǵy jyldyń qańtar-qyrkúiek ailarynda 20 milliard dollardan asty» - dep jazylǵan. Onyń ústine syrtqy saiasi jaǵdailardyń áserin barynsha azaitýǵa múmkindik beretin ulttyq valiýtadaǵy esep aiyrysýǵa kóshý mańyzdy oryn alady.
Ónerkásiptik kooperatsiiany damytý, ónerkásiptik tsikldardy qurý, «Baiqońyr» ǵarysh ailaǵyn damytý jáne «Soltústik-Ońtústik» kólik dálizin jańǵyrtý siiaqty iri birlesken jobalardy atap ótý mańyzdy. Bul bastamalar ekonomikalyq turaqtylyqty nyǵaityp qana qoimai, eki eldiń de tehnologiialyq egemendigin arttyrady.
Integratsiialyq ózara is-qimyldyń mysaly retinde Eýraziialyq ekonomikalyq odaq aiasyndaǵy belsendi jumysty aitýǵa bolady. Pýtin EAEO-nyń saýda men kapitaldy investitsiialaýdy damytýǵa yqpal etetin kedergilerdi joiý jáne ortaq naryqtardy qurý mehanizmi retindegi mańyzdylyǵyn atap kórsetedi.
3.3.Energetikalyq seriktestik
Energetika salasyndaǵy yntymaqtastyqqa erekshe nazar aýdarylady. Pýtin «Qazaqstan munaiynyń eksportynyń 80 paiyzdan astamy Resei aýmaǵy men Qara teńizdegi reseilik port infraqurylymy arqyly júzege asyrylady» dep atap ótti. Bul resýrstardy óńdeý jáne balamaly energetika salasyndaǵy birlesken jobalarmen qoldaý kórsetiletin energetika salasyndaǵy elderdiń ózara táýeldiligin kórsetedi.
Reseilik «Rosatom» korporatsiiasynyń Qazaqstannyń iadrolyq otyn tsikli jobalaryna qatysýy erekshe mańyzdy. Bul baǵyt tehnologiialyq yntymaqtastyqtyń joǵary deńgeiin jáne taraptardyń aýqymdy bastamalardy júzege asyrýǵa daiyndyǵyn rastaidy.
3.4.Aimaqtyq jáne gýmanitarlyq yntymaqtastyq
Vladimir Pýtin transshekaralyq jáne aimaqaralyq ózara is-qimyldyń róline toqtalyp, «Resei Federatsiiasynyń barlyq derlik sýbektileri qazaqstandyq seriktestermen tikelei bailanys ornatqanyn» atap ótti. Bul tek ekonomikalyq damýǵa ǵana emes, adamdar arasyndaǵy bailanysty tereńdetýge de yqpal etedi. Óńiraralyq yntymaqtastyq forýmy ózara is-qimyldyń negizgi formattarynyń biri retinde halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan naqty jobalardy jasaýǵa múmkindik beredi. Gýmanitarlyq salada bilim berý bastamalary mańyzdy oryn alady, onyń ishinde qazaqstandyq stýdentterdi Reseidiń joǵary oqý oryndarynda oqytý jáne Qazaqstanda Reseidiń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń filialdaryn ashý. «Jaqyn arada Astanada MMHQI filialy ashylady, onyń túlekteri arasynda kóptegen tanymal qazaqstandyqtar bar», - dep, Pýtin bilim berýdiń bailanystardy nyǵaitýǵa qosqan úlesin erekshe atap ótti.
Maqalanyń mańyzdy bóligi – tarihi jadyny saqtaýǵa basa mán berý. Pýtin bylai dep jazdy: «Reseide de, Qazaqstanda da natsizmge qarsy iyq tirese kúresken ákeleri men atalarynyń erligin eske alady jáne qasietti túrde qurmetteidi». Yntymaqtastyqtyń bul elementi halyqtardyń mádeni jáne rýhani qaýymdastyǵyn nyǵaitady, ári qarai ózara árekettesý úshin negizdi nyǵaitady.
Prezident sondai-aq Resei men Qazaqstan arasyndaǵy áriptestikti kóppoliarly álemdi qalyptastyrý jáne halyqaralyq quqyqty nyǵaitý siiaqty jahandyq syn-qaterler turǵysynda qarastyrady. «Resei men Qazaqstan osy úderisterdiń basynda tur», - dep atap kórsetedi ol elderdiń jahandyq saiasattaǵy strategiialyq rólin kórsetedi.
Vladimir Pýtinniń maqalasy – búgingi jetistikter týraly esep qana emes, bolashaqqa strategiialyq kózqaras. Ol Resei-Qazaqstan yntymaqtastyǵy pragmatizm sheńberinen shyǵyp, ózara tiimdilik pen qurmetke negizdelgenin, bul damý úshin biregei jaǵdailar jasaýǵa múmkindik beretinin atap ótti.
Bul material eki jaqtyń ulttyq egemendigin saqtai otyryp, ekijaqty qarym-qatynastar tabysty integratsiianyń úlgisi bola alatynyn kórsetedi. Ekonomika, energetika, bilim jáne tarihi jadqa basa nazar aýdarý naqty jobalar men bastamalarmen qoldaý tapqan seriktestiktiń jan-jaqty sipatyn kórsetedi.
Sonymen, Vladimir Pýtinniń maqalasy Resei men Qazaqstan arasyndaǵy strategiialyq odaqtyń qazirgi zamanǵy shyndyqtaǵy áleýetin baǵalaýǵa múmkindik beretin ári qaraiǵy ózara is-qimyldyń ózindik jol kartasy bolyp tabylady.
Analitikalyq jazba: Vladimir Pýtinniń Qazaqstanǵa saparynyń qorytyndysy boiynsha Qazaqstan men Resei arasyndaǵy yntymaqtastyq
- Shaǵyn quramdaǵy kelissózder: strategiialyq áriptestikti nyǵaitý
2024 jylǵy 27 qarashada Aqorda rezidentsiiasynda Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev pen Resei Prezidenti Vladimir Pýtinniń shaǵyn quramdaǵy kelissózderi ótti. Bul kezdesýde eki el arasyndaǵy uzaq merzimdi seriktestik pen odaqtastyqqa negizdelgen qarym-qatynastardyń strategiialyq sipaty erekshe atap ótildi.
Qasym-Jomart Toqaev sapardyń mańyzdylyǵyn atap ótip, qiyn halyqaralyq jaǵdailarda Qazaqstan Reseidiń senimdi odaqtasy bolyp qala beretinin atap ótti. Prezident sondai-aq «saqtalyp qana qoimai, kóbeitilgen» ekijaqty yntymaqtastyqtaǵy aitarlyqtai ilgerileýshilikke toqtaldy.
Prezident Toqaevtyń sózi: «Qazaqstan osy qiyn kezeńde Reseidiń senimdi strategiialyq seriktesi jáne odaqtasy boldy jáne bolyp qala beredi» degen bolatyn.
Kezdesý barysynda ónerkásiptik yntymaqtastyq, energetika, munai-gaz ónerkásibi, mashina jasaý, logistika, ekologiia jáne mádeni-gýmanitarlyq bailanystar máseleleri talqylandy. Vladimir Pýtin Qazaqstandy «senimdi dos jáne eń jaqyn odaqtas» dep atai otyryp, qarym-qatynastardyń qarqyndylyǵyn joǵary baǵalady. Ol sondai-aq birlesken jumystyń áserli nátijelerin, onyń ishinde ótken jyly 28,5 mlrd dollardy quraǵan taýar ainalymynyń ósimin atap ótti.
Resei Prezidenti Pýtinniń sózi: «Biz Qazaqstan Prezidentiniń reseilik-qazaqstandyq qarym-qatynastarǵa nazaryn sezinip otyrmyz. Bul bizdiń ortaq jumysymyz jáne biz bul yntymaqtastyqty baǵalaimyz» -, degen bolatyn.
Sapardyń bul bóliginde Qazaqstan men Resei arasyndaǵy qarym-qatynastyń saiasi turaqty ǵana emes, ekonomikalyq turǵydan da tiimdi ekeni basa aitylady. Energetika jáne kólik siiaqty strategiialyq salalardaǵy uzaq merzimdi jobalardy talqylaý eki eldiń tipti jahandyq týrbýlenttilik jaǵdaiynda da yntymaqtastyqty tereńdetýge daiyn ekendigin kórsetedi. Shaǵyn formattaǵy kelissózder odan ári ózara is-qimyldyń reńin belgiledi jáne qol qoiylǵan 20 kelisim paketi taraptardyń nietteriniń mańyzdylyǵyn rastaidy.
- Keńeitilgen quramdaǵy kelissózder: strategiialyq bastamalardy júzege asyrý
Sapardyń ekinshi bóliginde Qasym-Jomart Toqaev pen Vladimir Pýtin keńeitilgen quramda kelissózder júrgizdi. Munda naqty jobalardy júzege asyrýǵa jáne saýda-ekonomikalyq bailanystardy tereńdetýge basa nazar aýdaryldy. Qazaqstan Prezidenti taýar ainalymynyń óskenin atap ótip, ony jaqyn arada 30 milliard dollarǵa jetkizý mindetin qoidy. Qazirdiń ózinde investitsiia kólemi 18,3 milliard dollardy quraityn 93 birlesken joba júzege asyryldy, 29,5 milliard dollarlyq taǵy 49 joba ázirleý satysynda.
Toqaevtyń sózi: «Bizdiń mindetimiz – elderimiz arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń báseńdemei, tek barlyq salalarda nyǵaiýyn qamtamasyz etý» -, degen bolatyn.
Vladimir Pýtin týyndaǵan qiyndyqtarǵa qaramastan, «taraptar birlesip sheshe almaityn máseleler joq» dep atap ótti. Bul málimdeme eki eldiń dialogty jalǵastyrý jáne ymyraǵa kelý jolyndaǵy saiasi erik-jigeriniń joǵary deńgeiin kórsetedi. Sondai-aq mádeni-bilim salasyndaǵy yntymaqtastyqqa, onyń ishinde ǵylym men tehnikadaǵy ózara is-qimylǵa qatysty máseleler talqylandy.
Kelissózderdiń keńeitilgen formaty reseilik-qazaqstandyq yntymaqtastyqtyń turaqty dinamikasyn rastady. Saýda, investitsiia jáne óńiraralyq bailanystarǵa nazar aýdarý eki jaqtyń pragmatikalyq kózqarasyn kórsetedi. Eýraziialyq integratsiiany nyǵaitýdyń kepili bolyp tabylatyn kólik-energetikalyq infraqurylymdy damytýǵa erekshe kóńil bólindi.
Birlesken investitsiialar, ǵylymi-tehnikalyq yntymaqtastyq jáne logistika salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimderdi qosa alǵanda, qujattar paketine qol qoiý alǵa jasalǵan eleýli qadam bolyp tabylady. Jańa jumys oryndarynyń ashylýy jáne iri jobalardyń júzege asyrylýy ózara tiimdi qarym-qatynastyń mańyzdylyǵyn kórsetedi. Qazaqstan men Resei óńirdegi ustanymdaryn nyǵaita túsetin jahandyq syn-qaterler aiasynda bailanystardy tereńdetýge daiyn ekendikterin kórsetýdi jalǵastyrýda.
Resei-Qazaqstan qarym-qatynastaryn zerdeleýdegi kelesi mańyzdy qadam Vladimir Pýtinniń Qazaqstanǵa sapary barysynda bolǵan mańyzdy oqiǵalarǵa sholý, sondai-aq olardyń strategiialyq áriptestikti damytýdaǵy mańyzyn taldaý bolady.
- Analitikalyq sholý: Óńiraralyq yntymaqtastyqtyń HH forýmy aiasyndaǵy Qazaqstan men Resei yntymaqtastyǵy
2024 jyly ótken Qazaqstan men Resei arasyndaǵy aimaqaralyq yntymaqtastyq forýmy eki memleket arasyndaǵy áriptestiktiń strategiialyq mańyzdylyǵyn atap ótti. Qazaqstandyq qoǵamnyń múddesin bildiretin áleýmettanýshy retinde bul yntymaqtastyqtyń halyqqa jáne áleýmettik protsesterge áseri turǵysynan negizgi aspektilerin qarastyrý mańyzdy.
6.1.Ekonomikalyq yntymaqtastyq: qoǵam úshin múmkindikter
Forýmda talqylanǵan Qazaqstan men Reseidiń ekonomikalyq integratsiiasy tek statistikalyq kórsetkishterdi ǵana emes, qazaqstandyq qoǵam úshin de naqty ózgeristerdi bildiredi. Jańa jumys oryndarynyń ashylýy, kásiporyndardyń iske qosylýy jáne polietilen zaýytynyń qurylysy nemese Qalamqas-Teńiz-Hazar teńiz kenishiniń igerilýi siiaqty investitsiialyq jobalar ulttyq ekonomikanyń turaqtylyǵyna zor úles qosýda.
Mundai bastamalardyń áleýmettik áseri aiqyn: jumyssyzdyqty azaitý, azamattardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý jáne infraqurylymdy damytý. Máselen, birlesken jobalar aiasynda 22 myńnan astam jumys ornynyń ashylýy týraly aitylǵany bul ekonomikalyq bailanystardyń qazaqstandyqtardyń ál-aýqatyna tikelei áser etetinin kórsetedi.
Degenmen, áleýmettanýshy retinde men munda da bir qiyndyqty kórip otyrmyn: bul jumys oryndarynyń tek iri qalalarda ǵana emes, sonymen qatar jumyssyzdyq pen áleýmettik teńsizdik dástúrli túrde joǵary bolatyn aýyldyq jerlerde de ashylýy mańyzdy. Bul halyqtyń aýyldan ketýin azaityp, olardyń damýyn yntalandyrady.
6.2.Aýyl sharýashylyǵy áleýeti jáne azyq-túlik qaýipsizdigi
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev agroónerkásiptik sektordyń, ásirese, rekordtyq astyq jinaý jaǵdaiynda aitarlyqtai áleýetin atap ótti. Bul simvoldyq nátije ǵana emes, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaitý jolyndaǵy mańyzdy qadam.
Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy Reseimen birlesken jobalar, ásirese, azyq-túlikke álemdik suranystyń artýy jaǵdaiynda agroónerkásip kesheniniń turaqty damýynyń negizi bola alady. Toqaev atap ótkendei, eksporttyq azyq-túlik habyn qurý boiynsha kúsh-jigerdi biriktirý qazaqstandyq fermerler men aýyl sharýashylyǵy kásiporyndary úshin jańa perspektivalar ashady.
6.3.Kólik jáne logistika: aimaq úshin strategiialyq mańyzy
Qazaqstan men Reseidiń kólik-logistikalyq yntymaqtastyǵy ekonomikalyq qana emes, sonymen birge áleýmettik mańyzy bar. Qytai-Qazaqstan-Resei baǵyty siiaqty tranzittik dálizderdi damytý Qazaqstannyń negizgi logistikalyq hab retindegi pozitsiiasyn nyǵaityp qana qoimaidy, sonymen qatar shaǵyn jáne orta biznes úshin qosymsha múmkindikter týǵyzady.
Mysal retinde qazaqstandyq óndirýshilerdiń halyqaralyq naryqtarǵa shyǵýyn jeńildetetin mýltimodaldy ortalyqtar men «qurǵaq porttardyń» qurylysyn keltirýge bolady. Degenmen, áleýmettik teńsizdikti arttyrmaý úshin mundai jobalardyń paidasy qoǵamnyń ártúrli sektorlary arasynda birkelki bólinýi kerek ekenin este ustaǵan jón.
Óńiraralyq yntymaqtastyqtyń HH forýmy Qazaqstan men Reseidiń qarapaiym azamattardyń ómirine oń áserin tigizetin áleýeti bar seriktestikti tereńdetý jolynda ekenin kórsetti. Degenmen, bul yntymaqtastyq qoǵamnyń barlyq salalarynyń múddelerin eskere otyryp, teńgerimdi bolýy mańyzdy.
Qol qoiylǵan kelisimder men jobalar tek sandar ǵana emes, sonymen qatar neǵurlym ádil jáne turaqty qoǵam qurýdyń naqty múmkindikteri bolyp tabylady. Muny men qazaq áieli retinde Reseimen áriptestikti tiimdi paidalaný arqyly elimizdiń táýelsizdigin nyǵaitýǵa berilgen múmkindik dep bilemin. Kelesi qadam naqty bastamalar men qol qoiylǵan qujattardy taldaý, sondai-aq olardyń eki eldiń ekonomikasy men qoǵamyn odan ári transformatsiialaýdaǵy rólin qarastyrý bolmaq.
- BAQ ókilderi úshin brifingte aitylǵan mańyzdy oilarǵa sholý
2024 jylǵy 27 qarashada Resei prezidenti Vladimir Pýtinniń Qazaqstanǵa memlekettik saparyn Qazaqstan prezidenti Qasym-Jomart Toqaev «tarihi oqiǵa» dep baǵalady. Bul kezdesý Qazaqstan-Resei qarym-qatynastaryn damytýdaǵy, eki el arasyndaǵy strategiialyq áriptestikti nyǵaitýdaǵy jáne ózara is-qimyldyń jańa kókjiekterin ashýdaǵy mańyzdy kezeń boldy. Qol qoiylǵan kelisimder men talqylanǵan bastamalar ekonomikadan mádenietke, bilim berýden infraqurylymǵa deiin keń aýqymdy máselelerdi qamtidy.
Kelissózderdiń negizgi baǵyty uzaq merzimdi qarym-qatynastardy qurýdyń berik irgetasy retinde qyzmet etetin kóp ǵasyrlyq tatý kórshilik pen ortaq tarihi tamyrlarǵa basa nazar aýdarý boldy. Bul, ásirese, mundai odaqtar aimaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqaratyn zamanaýi geosaiasi turaqsyzdyq jaǵdaiynda mańyzdy. Qazaqstan basqa seriktestermen yntymaqtastyqqa ashyq bola otyryp, Reseimen bailanysyn nyǵaita otyryp, iri jahandyq oiynshylardyń múddeleri arasyndaǵy teńgerimdi saqtaý qabiletin kórsetýde.
Kezdesýdiń negizgi máseleleriniń biri ekonomikalyq yntymaqtastyq boldy. Sońǵy jyldary Qazaqstan Reseidiń bes iri saýda seriktesiniń birine ainaldy, al tikelei reseilik investitsiia kólemi 24 milliard dollardan asty. Prezident Toqaev tek sońǵy eki jylda Qazaqstan ekonomikasyna 4,5 milliard dollardan astam investitsiia quiylǵanyn atap ótti. , bul ózara senimniń joǵary deńgeiin kórsetedi. Quny 18 milliard dollardy quraityn 93 birlesken jobanyń sátti júzege asyrylýy, sondai-aq investitsiia kólemi 30 milliard dollarǵa jýyq bolatyn 49 jańa jobanyń iske qosylýy ekonomikalyq ózara is-qimyl dinamikasynyń aiqyn dáleli bolyp tabylady. Bul rette Qazaqstannyń óńirlerin gazdandyrýǵa, kólik dálizderin damytýǵa jáne energetikalyq infraqurylymdy jańǵyrtýǵa aitarlyqtai kóńil bólinýde. Degenmen, mundai aýqymdy jobalar tek birlesken kúsh-jigerdi ǵana emes, sonymen qatar naqty úilestirýdi, ashyqtyqty jáne ekologiialyq aspektilerdi eskerýdi talap etedi.
Ekijaqty qarym-qatynasta bilim, mádeniet jáne ǵylymi jobalardy qamtityn gýmanitarlyq yntymaqtastyq erekshe oryn alady. Qazaqstanda Resei joǵary oqý oryndarynyń filialdarynyń, Reseide qazaq mektepteriniń ashylýy bilim berý bailanystaryn nyǵaityp, eki eldiń jastary úshin jańa múmkindikter týǵyzady. Qazan qalasynda qazaqtyń uly aqyny Abai Qunanbaiulynyń biýstiniń ashylýy, sondai-aq Úlken teatr sahnasynda «Abai» operasynyń qoiylýy erekshe mádeni joba boldy. Bul bastamalar halyqtar arasyndaǵy ózara túsinistikke ǵana emes, halyqaralyq arenada eki eldiń de oń imidjin qalyptastyrýǵa yqpal etedi.
Kelissózderdiń mańyzdy taqyryby qazaqstandyq mektep oqýshylarynyń úshten biri oqytylatyn orys tili máselesi boldy. Prezident Toqaev lingvistikalyq jáne mádeni almasýdyń mańyzdylyǵyna toqtalyp, halyqaralyq orys tili uiymyn qurýdy usyndy. Degenmen, eldegi ulttyq biregeilik pen kóptildilikti saqtaý úshin orys tilin nyǵaitý men qazaq tilin negizgi memlekettik til retinde damytý arasyndaǵy teńgerimdi saqtaý mańyzdy.
TMD, EAEO, ShYU jáne UQShU siiaqty uiymdar aiasyndaǵy yntymaqtastyq Qazaqstan men Reseidiń aimaqtyq saiasattaǵy negizgi oiynshylar retindegi mańyzdylyǵyn kórsetedi. Bir aita keterligi, elder arasynda teńdestirilgen sheshimder taýyp, túrli salalardaǵy áriptestikti nyǵaitýǵa múmkindik beretin daýly máseleler joq.
Vladimir Pýtinniń sapary eki eldiń kóp salaly yntymaqtastyqty tereńdetýge umtylysyn rastady. Qol qoiylǵan kelisimder kólik jáne energetikalyq infraqurylymdy, bilim berýdi, densaýlyq saqtaýdy, ekologiiany jáne týrizmdi qamtidy. Onyń ishinde 2024–2028 jyldarǵa arnalǵan óńiraralyq jáne shekaralyq yntymaqtastyq baǵdarlamasy men infraqurylymdy jańǵyrtý jobalary bar. Bul bastamalar ekonomikalyq yntymaqtastyqty nyǵaitýǵa kómektesip qana qoimai, eki eldiń uzaq merzimdi strategiialyq josparlaryn kórsetedi.
Kezdesýlerdiń qorytyndysy qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtar Qazaqstan men Resei arasyndaǵy odaqtastyq qatynastardy sapaly jańa deńgeige shyǵarýǵa múmkindik beretinine senim bildirýmen erekshelendi. Degenmen, tabysqa jetý úshin birlesken jobalardy basqarýda ashyqtyqty qamtamasyz etý, jastar bastamalaryna basa nazar aýdara otyryp, mádeni yntymaqtastyqty keńeitý jáne til saiasatynda tepe-teńdikti saqtaý mańyzdy. Sondai-aq Qazaqstan bir serikteske shekten tys táýeldi bolý qaýpin boldyrmaý úshin syrtqy bailanystaryn ártaraptandyrýdy jalǵastyrýy kerek.
Bul sapar eki eldiń ishki basymdyqtar men syrtqy syn-qaterler arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtai otyryp, jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaiynda da ózara tiimdi yntymaqtastyqty qalai nyǵaita alatynyn kórsetetin syndarly dialogtyń jarqyn úlgisi boldy.
Qorytyndy
Vladimir Pýtinniń 2024 jylǵy 27-28 qarashadaǵy Qazaqstanǵa sapary eki el arasyndaǵy strategiialyq áriptestikti nyǵaitýdaǵy mańyzdy kezeń boldy, ekijaqty yntymaqtastyqty damytýdaǵy turaqtylyqty rastady. Qol qoiylǵan kelisimder ekonomikany, infraqurylymdy, bilim men mádenietti qosa alǵanda, keń aýqymdy salalardy qamtidy, bul qarym-qatynastardyń aimaqtaǵy turaqtylyq pen turaqty damýdy qamtamasyz etýdegi mańyzdylyǵyn kórsetedi. Ósip kele jatqan ózara saýda, qomaqty investitsiialar jáne Transaýǵan kólik dálizi jáne energetikalyq infraqurylymdy jańǵyrtý siiaqty aýqymdy birlesken jobalar senim men ózara qyzyǵýshylyqtyń joǵary deńgeiin kórsetedi.
Sonymen birge, saparda bilim berý bailanystaryn nyǵaitýǵa jáne mádeni almasýdy ilgeriletýge baǵyttalǵan mádeni-gýmanitarlyq ózara is-qimyldyń mańyzdylyǵy atap ótildi. Ýniversitet filialdaryn ashý, birlesken mádeni is-sharalardy ótkizý siiaqty bastamalar ekijaqty qarym-qatynasty nyǵaityp qana qoimai, odan ári ózara is-qimyldyń turaqty negizin qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Bul sapar kúrdeli jahandyq jaǵdaida da ortaq múddelerdi alǵa jyljyta alatyn tiimdi dialogtyń jarqyn úlgisi boldy jáne Qazaqstan men Reseidiń aimaqtyq turaqtylyqta mańyzdy ról atqaratyn negizgi seriktester bolyp qala beretinin rastady.
