Ózimiz tabiǵi ýran óndirý boiynsha álemde birinshi oryn ala otyryp, atom tehnologiiasyn igerýde damymai qalsaq, atymyzǵa syn bolar edi.
Sondyqtan Qazaqstan beibit atomnyń barlyq tsiklyn igerýge úlken qadam jasap kele jatyr. AES salýǵa daiyndyq kezeńi qyzý júrýde.
Mysaly, ótken jyly Úlbi metallýrgiia zaýytynda atom elektr stantsiiasyna arnalǵan iadrolyq otyn óndiretin zaýyt ashyldy. Ony ózimizdiń mamandar júrgizip otyr.
Kadr daiyndaý máselesinde basqa jetekshi eldermen memorandýmǵa qol qoiyldy. Qazirgi jospar boiynsha, eki energoblogy bar atom elektr stantsiiasyn salatyn bolsaq, osy AES-ti tolyq júrgizip otyrý úshin, aýysymdardy eseptegende 2 myń adam kerek. Jáne olar oqýdy jańa bitirgen jas maman emes, tájiribeli kásipqoilar bolýy tiis.
Qazaqstan atom kadrlaryn qalai daiyndaýda?
Dalanews.kz «Qazaqstan atom elektr stantsiialary» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń Jańa iadrolyq jáne energetikalyq tehnologiialar boiynsha bas menedjeri Asýan Siiabekovpen tildesip, osy ózekti máseleni talqylady.
- Asýan Ońǵarbekuly, startegiialyq mańyzy bar nysan – AES ózimizdiń basqarýymyzda bolýy tiis. Ol úshin bizde bilikti maman bolýy kerek. Qazaqstanda osy másele qalai sheshilgen? Bizde atom energetikasy salasynyń mamandary qai oqý oryndarynda daiarlanady, olardan jylyna qansha maman túlep ushady?
- Qazaqstanda atom energetikasy mamandary, meniń bilýimde, úsh joǵary oqý ornynda daiarlanady. Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń fizika fakýltetinde «Iadrolyq fizika» degen mamandyq burynnan bar. Al byltyr osy JOO qabyrǵasynda Máskeý injenerlik-fizikalyq instiýtynyń filialy ashyldy, onda atomdyq reaktorlar mamandyǵy da daiarlanady. Ǵ.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetika jáne bailanys ýniversitetinde de osyndai mamandyq ashylǵaly jatyr.
Lev Gýmileev atyndaǵy Eýraziialyq ulttyq ýniversitetinde atomdyq reaktorlar jáne iadrolyq energetika mamandyǵy bar. Pedagogikalyq quram tolyqqandy, jalpy Qazaqstanda atom energetikasy boiynsha bilim alýǵa bolady.
Odan bólek, shetelde «Bolashaq» baǵdarlamasymen «Atom ónerkásibi», «Atom iadrosy jáne bólshekter fizikasy», «Tehnikalyq fizika» jáne «Iadrolyq injeneriia» mamandyqtary boiynsha oqyp kelgen, oqyp jatqan azamattarymyz da barshylyq.
Sonyń arqasynda qazirgi tańda elimizde atom salasynda jumys isteitin adamdardyń sany 20 myńnan asyp jyǵylady.
- 20 myń maman bar degen kózge tolymdy, jaqsy aqparat eken. Olardyń barlyǵy reaktormen jumysqa mamandanǵan ba?
- Atom degende bul reaktorlar ǵana emes. Máselen, Kýrchatov qalasynda Iadrolyq ortalyq bar. Biraq ortalyqta atom energetikasymen emes, ǵylymmen ainalysatyn mamandar jumys isteidi.
Almaty qalasynda Iadrolyq Fizika institýty bar. Munda JOO-dan keiin bilim men kásibi biligin shyńdaýǵa úzdik mamandar jiberiledi.
Ózińizge málim, Qazaqstan ýran qazba bailaǵynyń kólemi boiynsha álemde birinshi oryn alady. Ońtústigimizde de ýran kenishi bar. Sonyń barlyǵyn qosa eseptegende, bizdiń salamyzda búgingi tańda 20 myń adam eńbek etip jatyr.
- Olardyń barlyǵy tek qana reaktor emes, jalpy salada bolsa, naqty AES-ke bizde maman tapshylyǵy týmai ma?
- Joq, olai ýaiymdamańyzdar. AES salynyp, qoldanysqa berilgen jaǵdaida kadr tapshylyǵy degen másele bolmaidy.
Óitkeni, aldyn-ala esep boiynsha, AES qurylysyna 7-8 myń adam jumyldyrylsa, al salynyp bitken soń onda turaqty túrde jumys isteitin 2 myń adam qajet bolady. Al sol 2 myń adamnyń ishinde 20 paiyzy, demek 300-400-i ǵana atom reaktory, iadrolyq energetika boiynsha jumysqa tartylady. 2 myń adamnyń ishinen úzdik 300-400 mamandy iriktep alý qiynǵa soqpaidy.
https://www.youtube.com/watch?v=-5h9l2zlX8s
Onyń ústine AES-ti salý bir kúndik nemese bir jyldyq jumys emes.
Máselen, AES qurylysy úshin 5 jyl kóleminde qujattardy rásimdeý jumystaryn júrgizý qajet bolady. Ary qarai negizgi qurylys jumystary, kem degende 6 jyldy qamtidy.
Mine, osy ýaqyt aralyǵynda biz atalǵan 300-400 mamandy saqadai sai etip daiyndap úlgere alamyz. Al bul qandai daiyndyq degenge keletin bolsaq, ázirge Qazaqstan «vendor» tańdaǵan joq.
Vendor – AES qurylysyna jaýap beretin, iaǵni negizgi merdiger kompaniia. Mine, sol «vendor» tańdalyp alynsa, biz mamandardy naqty reaktor tehnologiiasyna sai bilimi men biligin ushtaý úshin shetelge jiberemiz.
- Sonda bizdiń mamandar Frantsiia, Koreia, Japoniia syndy damyǵan elderge baryp, atom reaktory boiynsha taǵlymdamadan qazir ótip jatqan joq pa?
- Birinshi tehnologiia tańdalýy kerek. 2019 jyldan beri biz reaktorlardy zerdelep, ózimizge keledi-aý degenderinen «short-paraq» toltyryp kelemiz.
Qazirgi tańda 4 kompaniia ilinip otyr oǵan. Atap aitqanda, Reseidiń Rosatomy, Qytaidyń CNNC, Ońtústik Koreianyń KHNP jáne Frantsiianyń EDF kompaniiasy. Endi reaktorlaryna keletin bolsaq, barlyǵynyń qýaty shamalas: 1200 megaVt. KPD-lary 37 paiyzdan asyp jyǵylady. KIÝM – 95 paiyz.
Búgingi tańda 95 paiyz energiia generatsiialaityn atom elektr stansasynan basqa energiia kózi joq. Bul 60 jyl boiyna úzdiksiz energiiamen qamtamasyz etý degendi bildiredi.
Qazirgi kezde, mine osy tórt reaktordyń ishinen bireýin tańdap alý ǵana qalyp tur bizge.
- Jaqsy. Búgin mamandar daiyndyǵy jaily keleli suhbat boldy. Salanyń ishki qurylymyn túsindirgenińiz úshin alǵys aitamyz.
