Qazaq halqynyń mádenieti men salt-dástúrleri ǵasyrlar boiy qalyptasqanyn bilemiz. Bul dástúrler urpaqtan urpaqqa sabaqtasa jalǵasyp, halqymyzdyń ómir súrý salty, dúnietanymy, adamgershilik qundylyqtary men rýhani bailyǵyn aishyqtap keledi. Qazaqtyń salt-dástúrleri qoǵamdaǵy adamnyń ornyn, áleýmettik jaǵdaiyn, otbasylyq qatynastardy jáne rýhani ómirdi rettep otyrady. Qazaqtyń ómiri men salt-dástúrleri bir-birimen tyǵyz bailanysta bolyp, qoǵamnyń turaqtylyǵy men damýyna zor yqpal etýde.
Otbasylyq dástúrler – shańyraqtyń uiytqysy
Qazaq qoǵamynda otbasy institýty qai zamanda da basty orynǵa ie bolǵan. Qazaqtyń dástúrli otbasynda erli-zaiyptylardyń, ata-analardyń, balalardyń ózara qarym-qatynasy airyqsha mańyzǵa ie. Qazaqtyń otbasylyq salt-dástúrleri, sondai-aq, ulttyq tálim-tárbie men adamgershilik qundylyqtardy urpaqtan urpaqqa jetkizýge kómektesedi.
Aitalyq qyz uzatý — ultymyzdyń eń mańyzdy qýanyshtarynyń biri. Qyz uzatý toiynda ulttyq ádet-ǵuryptar men salttar kórinis tabady. Qyz uzatylǵan kezde onyń otbasy men er azamattyń otbasy arasynda úlken syilastyq paida bolady. Qyzdyń bolashaq ómirine qatysty aq batalar aitylady. Bul dástúr arqyly qyzdyń jańa ómirge qadam basýy, úlkenderden bata alý mańyzdy dep sanalady.
Bul oraida, jas jubailar men ata-ana arasyndaǵy qarym-qatynasty atap ótken jón. Ultymyzda úlkenderdi qurmetteý — basty mindetterdiń biri bolyp sanalady. Ata-analar men úlkenderge qurmet kórsetý — qazaqtyń taǵylym-árbiesiniń negizi. Jas jubailar ata-analaryn izetpen kútip, olardyń keńesterin tyńdaýǵa mindetti. Bul jas shańyraqtyń tuǵyry berik bolýyna, jubailardyń aiaqtan turýyna yqpal etedi.
Qonaqjailyq – qanymyzda bar qasiet
Qazaq halqynyń qonaqjailylyǵy álemge áigili. Qonaq kelgende árbir otbasy ózderiniń barlyq múmkindikterin kórsetip, qonaqqa dastarhanyndaǵy eń jaqsysyn, dámdisin usynady. Qonaqqa arnalǵan as-dámder, daiyndalǵan kiimder, kútý mádenieti qazaqtyń keń peiildiligin kórsetedi.
Qonaq kútý salty qazaqtyń eń kóne jáne mańyzdy dástúri bolyp sanalady. Qonaq kelgende úlkenderimizden bastap, jastarymyzǵa deiin ony zor qurmetpen qarsy alyp, as-dámmen, jaqsy sózben kútip alady. Qonaqqa barǵan kezde de qonaqjai úidiń iesine alǵys aityp, olardyń dastarhanynan dám tatyp, batasyn alý ádepke ainalǵan.
Etnograf G. Potaninniń aitýynsha, qazaq qonaqtardy úiine shaqyrýda eshqashan tartynyp qalmaǵan. «Qonaq kelse, úige qut kiredi» degen uǵymdy ustanatyn ultymyz bul dástúrdi óte qurmettep, ony ómirdiń bir bóligi retinde saqtap keledi.
Ulttyq merekeler – ózgeshe saltanatymyz
Qazaq halqynyń merekeleri ulttyq salt-dástúrlermen tyǵyz bailanysty. Árbir mereke óziniń ereksheligimen, mán-maǵynasy men qundylyqtarymen mańyzdy oryn alady.
Máselen, halqymyz keshe ǵana dúrildete toilaǵan áz-Naýryz meiramy — qazaq halqy úshin kóktemniń bastalýymen jáne jańa jyldyń kelýimen bailanysty erekshe mereke. Naýryz meiramynda halyq bir-birine igi tilekterin aityp, jańa ómirge qadam jasaǵandai kúi keshedi. Meiram barysynda ulttyq taǵamdar ázirlenip, túrli oiyndar men qýanyshtar uiymdastyrylady. Bul meiram qazaq halqynyń birligin nyǵaityp, jaqsylyq pen beibitshilikke degen úmitti arttyrady.
Halqymyzdyń urpaq tárbiesindegi mańyzdy dástúriniń biregeii – Tusaýkeserdi eske alsaq, mán-mańyzy zor ekenine kóz jetkizemiz. Bul dástúr balanyń alǵash ret tái-tái basyp júre bastaǵan kezinde oryndalady. Ol búldirshinniń jolyna sáttilik, qut-bereke tilep, tusaýyn kesýge negizdelgen. Bul rásim de úlken qýanyshpen, sán-saltanatpen ótedi, oǵan áýlettiń týys-týǵandary, et-jaqyndary jinalady.
Quda túsý de qazaqtyń dástúrli úilený toilarynyń alǵashqy qadamy. Bul — eki jaqtyń arasyndaǵy bailanys pen kelisimniń nyshany bolyp tabylady. Quda túsý barysynda eki jaq bir-birimen tanysyp, úilenýge daiyndyqty bastaidy. Ol rásim barysynda da quiryq-baýyr asatý, jaǵaly kigizý, syi-siiapat jasaý siiaqty keremet joralǵylar bar. Olardyń barlyǵy jaqsylyqty, tatýlyqty, syilastyqty yrymdaidy.
Rýhani qundylyqtarymyz ben etiketimiz – eldigimizdiń nyshany
Qazaq halqynyń etiketi onyń adamgershilik ustanymdarymen, qurmet kórsetýmen tyǵyz bailanysty. Halqymyzda úlkenderge, qonaqtarǵa, áielder men balalarǵa degen erekshe qurmet baiqalady. Qazaq etnograftary bul dástúrdi ulttyq psihologiianyń basty bóligi retinde qarastyrady.
Joǵarydan baiqaǵanymyzdai, qazaq halqynyń etiketi, onyń salt-dástúrleri, negizinen moraldyq qundylyqtarǵa, adamgershilik qaǵidattaryna súienedi. Bul mádeniette adamdar bir-birine degen izgi nietpen, qurmetpen qaraýy tiis. Etnograf N.Hismatýllinniń aitýynsha, qazaqtyń etiketi árbir adamnyń qoǵamdaǵy orny men rólin aiqyndaidy.
Sol siiaqty, ulttyq kiimderimiz ben sándik ónerimiz salt-dástúrlerimiz ben mádenietimizben tyǵyz bailanysta. Qazaqtyń kiimderi ómir saltyn, tabiǵatty jáne qoǵamdaǵy áleýmettik qurylymdy beineleidi. Árbir kiim úlgisi, oiý-órnek, tipti túster men materialdar óz aldyna bir mánge ie.
Qazaqtyń oiý-órnekteri ulttyq ónerdiń bir bóligi bolyp tabylady. Oiý-órnekterdiń árqaisysy belgili bir maǵynaǵa ie, olar tek kiimde emes, turmystyq zattar men úi jihazdarynda da qoldanylǵan. Oiýlar arqyly ultymyz tabiǵatpen, jermen jáne kókpen bailanys jasaǵan. Bul óner túri qazirgi ýaqytta da ózekti, sebebi ol qazaqtyń mádenietin, tarihyn beineleidi.
PS: Qazaq halqynyń salt-dástúrleri ǵasyrlar boiy qalyptasyp, urpaqtan urpaqqa jalǵasyp keledi. Olar qazaq halqynyń ómir súrý salty, dúnietanymy men adamgershilik qundylyqtaryn aiqyndaidy. Ásirese, otbasylyq dástúrler, qonaqjailylyq, ulttyq merekeler men etiket qazaq halqynyń biregeiligin, rýhani bailyǵyn saqtaýǵa yqpal etedi. Qazirgi ýaqytta da bul dástúrler qazaq qoǵamynda mańyzdy ról atqaryp, urpaqtar arasyndaǵy bailanysty nyǵaitady. Etnograftardyń aitýynsha, salt-dástúrler tek mádeni mura retinde ǵana emes, qoǵamnyń damýyna da yqpal etedi, óitkeni olar halyqtyń rýhani tutastyǵyn saqtaidy.
