Búgingi tańda, 1920 jyly qurylyp, 1925 jyly birigýi aiaqtalǵan Qazaq respýblikasynyń 1925-1936 jyldardaǵy jer kólemi men qazaq halqynyń sany týraly naqty ǵylymi zertteý jumysy joq.
Olai deýge, Sh.Sh.Ýálihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiia institýty 2000 jyldardyń birinshi onjyldyǵynda shyǵarǵan «Qazaqstan tarihy» atty akademiialyq 5 tomdyqta berilgen derekter men sol HH ǵasyrdyń 20-30 jyldarynda jaryq kórgen resmi eńbekterdegi statistikalyq málimetterdiń múldem sáikes kelmeitini negiz bolady. Biz, atalǵan institýt ǵalymdary shyǵarǵan akademiialyq 5 tomdyqtaǵy málimetterdiń durystyǵyna úlken kúmán keltiremiz jáne onda halyq sanynyń da, jer kóleminiń de kemitilip berilgeni týraly málimdeimiz.
Búgin osy maqalamyzda halyq sanyna qatysty emes, jerimizdiń kólemi men ony jyrymdaý tarihyna qatysty toqtalatyn bolamyz. 1924 jyldyń sońynda Orta Aziia men Qazaqstanda bolǵan ulttyq-memlekettik mejeleý saiasatynan keiin barlyq qazaq jeri bir respýblika quramyna biriktirildi. Qazaq AKSR aýmaǵy KSRO-nyń 13,3%-yn, RKFSR-dyń 15%-yn qurap, óziniń aýmaǵy boiynsha Sibir ólkesi men Iakýt (Saha) AKSR-inen keiin 3-oryndy ielendi. Endi, sol kezdegi respýblika jeriniń kólemi týraly derekkózderi ne deidi?
Birinshi kezekte RKFSR Halyq komissarlar keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolǵan T.Rysqulovtyń 1927 jyly shyqqan «Qazaqstan» atty eńbegine toqtalaiyq. Onda ol: «Qazaq jeriniń aýdany, Máskeýdegi memleket baspasynyń 1926 jyly shyǵarǵan «Bútin Keńester Odaǵy» degen kitapta 2 million 800 myń sharshy shaqyrym, bútin Keńester Ortalyq sanaq basqarmasynyń esebinshe 3 million 039 myń sharshy shaqyrym. Bul esepti Qazaqstan úkimeti de durys dep bekitip otyr», – dep kórsetedi. Al 1928 jyly jaryq kórgen «Qazaq Avtonomiialyq Sotsialistik Keńestik Respýblikasy Ortalyq Atqarý Komitetiniń 13-sailanǵan BOAK-tiń 3-sessiiasyndaǵy esebine materialdar» atty eńbekte Qazaq AKSR territoriiasy 2 995 482 sharshy kilometrdi quraidy dep naqty kórsetilgen. Al akademiialyq 5 tomdyqtyń 4- tomynda mejeleý aiaqtalǵan kezde Qazaqstan aýmaǵy 2,7 mln sharshy shaqyrymdy qurady dep, Qazaqstannyń búgingi tańdaǵy aýmaq kólemin kórsetedi. Iaǵni bul basylymǵa sensek, Qazaqstan 1925 jyldan beri eshqandai jerinen aiyrylmaǵan siiaqty.
Endi, ótken ǵasyrdyń 30-80 jyldarynda jaryq kórgen Qazaqstannyń ákimshilik-aýmaqtyq bólinisi tarihyna qatysty eńbekterge súiene otyryp osy jyldardaǵy Qazaqstannyń jer kólemindegi ózgeristerge sholý jasaiyq: 1931 jyly – 2 814,6 myń sharshy km; 1938 jyly – 2 744,5 sharshy km; 1941 jyly – 2 434,7 myń sharshy km; 1951 jyly – 2 753,6 myń sharshy km; 1965 jyly – 2 715,1 sharshy km; 1978 jyly – 2 717 myń sharshy km; 1987 jyly – 2 717,3 myń sharshy km boldy. Búgingi tańda, internettegi ashyq derekkózderine sensek, Qazaqstan Respýblikasynyń jer kólemi 2 724 902 sharshy kilometrdi (biz qaraǵan basqa derekkózderi boiynsha 2 717,3 myń sharshy km) quraidy. Iaǵni 1925-1987 jyldar aralyǵynda Qazaqstan shamamen 300 myń sharshy km jerinen aiyrylǵany kórinip tur...
Qazaq jerine kim kóz tikpedi?! Jerimizdi bólshektep, ony jyrymdaýǵa bailanysty erinbegenniń barlyǵy neshe túrli jobalar jasady. Mysaly, 1926 jyly 4 maýsymda BOAK janynan qurylǵan Qazaq AKSR-y men Qyrǵyz Avtonomiialy oblysynyń ońtústik aýdandaryndaǵy jerge ornalastyrýdy zertteý jónindegi erekshe komissiianyń tóraǵasy M.Serafimov Qazaqstannyń ońtústik gýberniialary men Qyrǵyz AO-nyń aýmaǵyndaǵy orys-kazaktar men ýkraindar úshin jeke avtonomiialy oblys quryp, ony tikelei RKFSR-ǵa baǵyndyraiyq degen usynys jasady. Bul sol kezeńdegi T.Rysqulov, M.Myrzaǵaliev, J.Báribaev siiaqty jáne t.b. qazaq qairatkerleriniń qarsylyǵynyń nátijesinde júzege aspai qaldy.
Sonaý HH ǵasyrdyń 20-30 jyldarynyń ózinde Jetisý jerinde Uiǵyr avtonomiialy oblysyn qurý týraly ideia eshbir tarihi negizsiz uiǵyrlardyń tarapynan kóterilip, ortalyqqa osyndai usynyspen hattar jazylyp otyrdy. Biraq az ulttarǵa qatysty bolshevikterdiń naqty ustanymy men saiasaty qalyptasqan elde bul usynystar qoldaý taba qoimady. Biraq «ishten shyqqan jaý jaman» demekshi, biraz ýaqyt umytylyp qalǵan osy áńgimeni 1947 jyly Qazaqstan Kompartiiasynyń sol kezdegi birinshi hatshysy Jumabai Shaiahmetov qaita kóterip, ortalyǵy Panfilov (qazirgi Jarkent) bolyp otyrǵan sol kezdegi Taldyqorǵan oblysynyń Panfilov jáne Oktiabr aýdandarynan, Almaty oblysynyń Shelek, Eńbekshiqazaq, Uiǵyr, Narynqol jáne Kegen aýdandarynan turatyn Uiǵyr avtonomiialy oblysyn Qazaq KSR-iniń aýmaǵynda qurý týraly usynyspen I.V.Stalinge 2 ret, BK(b)P OK músheleri N.S.Patolichevke, A.A.Jdanovqa jeke-jeke qaitalap hat joldady.
Sol kezeńde, J.Shaiahmetov kartasyn syzyp Uiǵyr avtonomiialy oblysyn qurýdy josparlaǵan aýdandardaǵy uiǵyrlardyń sany 20%-dan sál ǵana asatynyn eskersek, onyń mundai usynys jasaýyna qandai túlenniń túrtki bolǵanyn arnaiy zertteý qajet! «Jobalanatyn Uiǵyr oblysy aýmaǵynda, – deidi J.Shaiahmetov, – Shamamen 23 myń uiǵyr bar nemese olar halyqtyń jalpy sanynyń 20%-dan astamy bolady. Jańadan qurylǵan oblys Qazaqstan men oǵan irgeles respýblikalarǵa shashylǵan uiǵyr halqynyń tartylys ortalyǵy bolady dep senimmen aitýǵa bolady, nátijesinde onyń halqy qysqa merzimnen keiin edáýir artyp, uiǵyr paiyzy anaǵurlym joǵary bolady». Shyn mánine kelgende, 1881-1884 jyldar aralyǵynda patsha úkimetiniń sheshimimen Qazaqstannyń Jetisý aýmaǵy men Soltústik Qyrǵyzstanǵa Shyǵys Túrkistannan kóshirilip qonystandyrylǵan 45 myń uiǵyr urpaǵynyń Qazaqstan jerinde avtonomiia suraýǵa eshqandai quqyqtyq ta, moraldyq ta qaqysy joq bolatyn.
1924 jylǵy Orta Aziia men Qazaqstanda bolǵan ulttyq-memlekettik mejeleýden keiin Qazaq AKSR quramyna qosylǵan Qaraqalpaq avtonomiialy oblysy (QAO) 1930 jyly 15 naýryzdaǵy BK(b)P Qazaq ólkelik komiteti biýrosynyń sheshimimen respýblika quramynan shyǵarylyp, RKFSR quramyna qosylýy tiis boldy. F.I.Goloshekinniń usynysy boiynsha aýmaǵynda qazaqtar basymdyqqa ie bolyp otyrǵan Tamdy, Taqtakópir jáne Qońyrat aýdandary Qazaq AKSR quramynda qaldyrylýy tiis edi. Biraq QAO túgelimen Ózbek KSR-i quramyna qosyldy. Bul az bolǵandai, 1930 jyldardyń basynan bastap Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Bostandyq aýdany men birqatar jerlerin Ózbekstanǵa qosý jóninde qaita-qaita bastama kóterildi. Biraq Eltai Ernazarovtyń jáne basqa da keńestik qazaq qairatkerleriniń erekshe qarsylyǵy nátijesinde bul sumdyqqa jol berilmedi. Ókinishke qarai, 1930-1934 jyldardaǵy asharshylyq saldarynan osy aimaqtardaǵy halyqtyń basym bóligin qurap kelgen qazaq halqy qyrǵynǵa ushyrap, basymdyq ózbek halqyna kóshti. Bul jaǵdai, Ózbek KSR basshylyǵy úshin ejelden qazaq halqynyń jeri bolyp kelgen tabiǵaty tamasha Bostandyq aýdanyn suraýǵa taptyrmas «negiz» boldy. 1936-1937 jyldary Qazaq KSR úkimeti Ózbek KSR-ine ýaqytsha paidalaný úshin 329 myń ga jer berdi.
I.V.Stalin qaitys bolyp, bilikke N.S.Hrýshev kelgennen keiingi jyldary qazaq jerine kóz alartý kórshilerimiz ben KOKP OK tarapynan qaita-qaita oryn aldy. Máseleniń basy Qazaqstanda «tyń jerlerdi igerýden» bastaldy. Obaly ne kerek, Jetisýdy jatqa qiǵanymen, Arqany qimai, Qazaqstanda «tyń jerler joq» deýden tanbaǵan J.Shaiahmetov 1954 jyly 5-6 aqpanda ótken Qazaqstan Kompartiiasy OK-niń IH plenýmynda «Qazaqstan Kompartiiasy OK-ne jetekshilik jasaýym jańa talaptarǵa sai kelmeidi» dep «moiyndaǵan» bolatyn. Osy «moiyndaýdan» keiin sóz sóileýge jazylǵan 39 adamnyń 25-i sóz sóilep, olardyń basym kópshiligi J.Shaiahmetov pen I.Afonovty synap, olardy jerden alyp, jerge saldy. Ásirese ekinshi bolyp sóz alǵan QKP Aqtóbe obkomynyń birinshi hatshysy J.Táshenov kúni keshe ǵana ózin qyzmet babymen ósirgen J.Shaiahmetovti synaýda ózgelerden qatty erekshelendi.
Mine, osydan keiin kóp uzamai 1955 jyly 12 sáýirde QKP OK-niń IV plenýmynda J.Táshenov QKSR Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń tóraǵasy bolyp sailandy.
Dál sol E.B.Taibekov pen N.D.Ońdasynovty ornynan bosatyp, J.Táshenovti QKSR Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń tóraǵasy etip sailaǵan QKP OK-niń 1955 jylǵy sáýir plenýmy Dinmuhamed Qonaevty QKSR Ministrler Keńesiniń tóraǵasy etip sailaǵan bolatyn.
Ókinishke qarai, 1956 jyly 21 qańtarda QazKSR Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń tóraǵasy Jumabek Táshenov pen Ábdiǵali Ámriev qol qoiǵan «Bostandyq aýdanyn jáne Betpaq dalanyń bir bóligin Qazaq SSR-i quramynan Ózbek SSR-i quramyna berý týraly qaýlysy» boiynsha atalǵan jerler Ózbek KSR-ne berildi.
1956 jyly 13 aqpanda ótken KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń májilisinde sóz sóilegen J.Táshenov óziniń bul áreketin «Bul sheshim qazaq halqynyń ózbek halqyna degen sheksiz senimi men súiispenshiliginiń, elimizdiń halyqtary arasynda qalyptasqan baýyrlastyq qatynastardyń aiqyn dáleli bolyp tabylady» dep, ózin aqtaýǵa tyrysty.
Al tarihi derekter ne deidi?
1956 jyly 21 qańtarda jalpy aýmaǵy 5 000 sharshy kilometrge jýyq Bostandyq aýdany; Ońtústik Betpaq dala kanaly aimaǵyndaǵy kólemi 95 myń gektar jer; Ortalyq Betpaq dala kanalynyń sol jaq tarmaǵy aimaǵynda ornalasqan kólemi 75 myń gektar jer; Qazaq KSR úkimeti 1936-1937 jyldarda Ózbek KSR-iniń ýaqytsha paidalanýyna bergen kólemi 329 myń gektar jer kórshimizge berildi. Sol kezde Bostandyq aýdanynda 17 kolhoz, 2 mashina-traktor stantsiiasy, 49 628 adam (onyń ishinde ózbekter – 25,4%, qazaqtar – 17,5%, orystar men ýkraindar – 23%, tájikter 16,3%, qyrǵyzdar – 7%, basqa ulttar – 10,8 %) bolatyn. Iaǵni jalpy aýmaǵy 10 000 sharshy km (shamamen 1 mln ga jer) bolatyn qazaq jerinen óz erkimizben máńgige aiyryldyq...
KSRO-daǵy tyń igerý naýqany aiasynda 1960 jylǵa qarai N.Hrýshevtiń Qazaqstanǵa qatysty voliýntaristik jańa saiasaty qalyptasty. Qazaq halqynyń óz jerinde azshylyqqa ainalyp, ult qairatkerleriniń KOKP OK aldyndaǵy dármensizdigin sezingen ol Qazaqstanda Tyń ólkesin quryp, ony tikelei Moskvadan basqarýdy josparlai bastady.
1960 jyly 19 qańtarda ótken Qazaqstan Kompartiiasy OK-niń HVII plenýmynda D.Qonaev QKP OK-niń birinshi hatshysy bolyp sailanyp, Qazaq KSR-indegi eń joǵarǵy saiasi bilikke qol jetkizdi. Al 1960 jyly 26 qańtarda QKP OK biýrosy J.Táshenovti Qazaq KSR Ministrler Keńesiniń tóraǵasy etip bekitti. Bir qyzyǵy, J.Táshenovti Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń tóraǵasy qyzmetinen bosatyp, Qazaq KSR Ministrler Kabinetiniń tóraǵasy etip bekitý týraly QKP OK-niń 12 aqpandaǵy usynysy da, D.Qonaevty QKP OK-niń birinshi hatshysy etip bekitý týraly 19 qańtardaǵy sheshimi de KOKP OK Prezidiýmy tarapynan taǵy da bir kúnde – 19 aqpanda maquldandy.
1960 jyly 25 qańtarda QKSR Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń «Qazaq SSR Sovhozdar ministrligin qurý týraly» jarlyǵy shyǵyp, ministrlik Aqmola qalasyna ornalastyryldy. QKSR Sovhozdar ministrligine Qostanai, Aqmola, Kókshetaý, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynyń aýyl sharýashylyǵyna basshylyq etý mindeti júkteldi. Sovhozdar ministri bolyp buryn eshqashan Qazaqstanda jumys istemegen, 1953-1955 jyldary KSRO sovhozdarynyń ministri bolǵan A.I.Kozlov taǵaiyndaldy. 26 qańtarda QKP OK hatshylarynyń mindetteri bólinip, bekitildi. D.Qonaev birinshi hatshy ári OK biýrosyna jetekshilik jasaýy tiis bolsa, Qazaqstanǵa eshqashan qatysy bolmaǵan, 1960 jylǵa deiin Reseidiń Novgorod, Perm obkomdarynyń birinshi hatshysy bolǵan T.Sokolov QKP OK-niń Soltústik oblystaryndaǵy jumys jónindegi biýrosynyń tóraǵasy bolyp bekitildi.
1960 jyly 26 jeltoqsanda «Respýblikanyń soltústik oblystarynda sharýashylyq jáne mádeniet qurylysyn basqarýdy onan ári jaqsartý jáne olardyń orasan mol resýrstaryn neǵurlym tolyq paidalaný» degen jeleýmen QKSR JK Prezidiýmy tóraǵasynyń orynbasary K.Kriýkova men Prezidiým hatshysy úshin S.Muqanov qol qoiǵan «Qazaq SSR quramynda Tyń ólkesin qurý týraly» jarlyq shyqty. Ol boiynsha QKSR quramynda Tyń ólkesi qurylyp, Aqmola, Kókshetaý, Qostanai, Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń jeri osy ólkege engizilip, ólkeniń ákimshilik ortalyǵy Aqmola qalasy bolyp belgilendi. Osy jarlyqpen Aqmola oblysy taratylyp, onyń aýdandary tikelei Tyń ólkesiniń qaramaǵyna berildi. 28 jeltoqsanda ótken Tyń ólkekomynyń Plenýmynda T.I.Sokolov birinshi hatshy, S.B.Niiazbekov ekinshi hatshy bolyp sailandy. Al 29 jeltoqsanda shyqqan QKSR JK Prezidiýmynyń «Tyń ekonomikalyq ákimshilik aýdanyn qurý týraly» jarlyǵy boiynsha ortalyǵy Aqmola qalasy bolǵan Kókshetaý, Qostanai, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan jáne taratylǵan Aqmola oblysynyń Aqmola, Atbasar, Balkashin, Barankól, Vishnev, Esil, Kalinin, Qima, Qorǵaljyn, Makin, Novocherkas, Stalin, Shortandy, Erkinshilik aýdandaryn biriktiretin Tyń ekonomikalyq ákimshilik aýdany qurylyp, 1957 jyly qurylǵan Qostanai jáne Soltústik Qazaqstan ekonomikalyq ákimshilik aýdany taratyldy. Tyń ólkelik keńesi atkomynyń quramy bekitilip, buryn eshqashan Qazaqstanǵa qatysy bolmaǵan, KSRO Memjoskomy tóraǵasynyń orynbasary bolyp istegen V.V.Matskevich atkom tóraǵasy bolyp bekitildi. Osylaisha, Hrýshev úi ishinen úi tigip, Tyń ólkesin tikelei Moskvaǵa baǵyndyrdy. Kóp uzamai, Ońtústik Qazaqstan jáne Batys Qazaqstan ólkeleri qurylyp, Shyǵys Qazaqstan ólkesin qurý josparlana bastady. Biraq bul aimaqtardy Qazaqstannan bólip alyp, ony Resei quramyna qosý týraly másele kóterilgen joq.
Shyndyǵynda, N.Hrýshevtiń kómekshisi A.S.Shevchenkomen samolet úshin shekisip qalǵannan keiin, onyń ústine respýblika sharýashylyǵynyń toqsan túrli salasyna durys basshylyq jasai almaǵan J.Táshenovti 1961 jyly 6 qańtarda QKP OK biýrosy «jumysyn durys atqara almaǵany úshin» degen negizdememen Qazaq KSR Minkeńesi tóraǵasy qyzmetinen bosatty. Qyzmetinen alynǵany az bolǵandai, 1961 jyly 1 aqpanda J.Táshenov QKP OK biýrosynyń múshesi mindetinen de bosatyldy. Qyzmetinen alynǵan J.Táshenov 1961 jyldyń 19 sáýirine deiin jumyssyz júrdi.
1961 jyldyń 19 sáýirinde ótken QKP OK biýrosynyń májilisinde ol Ońtústik Qazaqstan oblatkomy tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine jiberildi. J.Táshenov 1961 jyly 25 sáýirde QKP Ońtústik Qazaqstan obkomynyń qaraýyna kelip, 3 ai 20 kúngi jumyssyzdyqtan keiin 26 sáýirden bastap oblatkom tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine kiristi. QKP Ońtústik Qazaqstan obkomynyń bul sheshimi arada birneshe ai ótken soń baryp, 1961 jyly 11 qazanda QKP OK hatshylyǵy tarapynan bekitildi...
Qazaq jerinde tyń igeretin jer joq degen J.Shaiahmetovti jamandap, tyń igerýdi belsene qoldaǵan, Tyń ólkesi qurylǵan kezde Qazaq KSR Ministrler Keńesiniń tóraǵasy bolyp otyrǵan, tek qana 1961 jyldyń basynda jumyssyz qalyp, qyzmeti tómendep, Shymkent oblysynda jumys istegen J.Táshenov qai kezde jáne qai jerde qazaq jerlerin qorǵaǵany túsiniksiz?!
N.Hrýshevtiń Tyń ólkesine Qaraǵandy oblysyn qosý áreketi «kómir óndirisin tómendetip alamyz» degen QKP OK-niń birinshi hatshysy D.Qonaevtyń qasarysa qarsy turýy jáne KSRO Minkeńesiniń tóraǵasy Hrýshevtiń orynbasary A.I.Mikoiannyń qoldaýy barysynda júzege aspai qaldy. Tyń ólkesin Qazaqstannan bólip alý baǵyty odan ary jalǵasty: 1961 jyly 3 aqpanda Tyń ólkelik soty uiymdastyryldy; 1961 jyly 11 naýryzda QKSR JK Prezidiýmynyń «Qazaq SSR Daiyndaý ministrligin jáne Qazaq SSR Ministrler Sovetiniń Tyń ólkesi jónindegi Daiyndaý bas basqarmasyn qurý týraly» jarlyǵy boiynsha qurylǵan basqarma tikelei Tyń ólkesine baǵynatyn boldy. 1961 jyly 21 naýryzda QKSR JK Prezidiýmynyń tóraǵasy I.Sháripovtiń jarlyǵy boiynsha Hrýshev «Tyń jerlerdi igergeni úshin» medalimen marapattaldy. 1961 j. 20 naýryzda QKSR Sovhozdar ministrligi taratylyp, osy ministrlik negizinde eńbekshiler depýtattarynyń Tyń ólkelik Keńesi atkomynyń sovhozdar basqarmasy quryldy jáne Aqmola qalasyn Tselinograd qalasy dep ataý týraly QKSR JK Prezidiýmynyń jarlyǵy jariialandy. 1961 jyly 21 sáýirde QKSR Tyń ólkesiniń quramynda Tselinograd oblysy qurylyp, oblys quramyna engen Aqmola aýdanynyń aty Tselinograd aýdany bolyp ózgertildi.
1962 jyly 20 qyrkúiekte taǵy da 421 myń ga jer Ózbekstanǵa berildi. 1962 jyldyń qarashasynda RKFSR-dyń Cheliabi oblysy men QazKSR-nyń Qostanai oblysy arasynda birinshiniń paidasyn kózdegen territoriialyq aýys-túiister oryn aldy. 1965 jyldyń jeltoqsanynda bul sheshim qaita qaraldy. Bir sózben aitqanda, «Hrýshev jylymyǵy» QazKSR-nyń territoriialyq tutastyǵyna orasan zor qaýip tóndirip, qazaq jerin orystandyrý erekshe júrgizildi. Qazaq halqy óz jerinde azshylyqqa ainalyp, 1962 jyly 29%-dy qurady. N.Hrýshev S.Kenjebaev, J.Táshenov, D.Qonaev siiaqty jáne t.b. qazaq qairatkerlerin ornynan alyp, qyzmetin tómendetýge tikelei sebepker boldy.
Qazaqstandy birneshe ólkege bólip, julma-julmasyn shyǵaryp, árbir ólkeni Moskvadan kelgen T.Sokolov siiaqty emissarlarǵa baǵyndyrǵan N.Hrýshev 1962 jyldyń sońyna qarai Mańǵyshlaq túbegin Túrikmenstanǵa berý týraly bastama kóterdi. Biraq onyń bul áreketine D.Qonaev taǵy da qarsylyq bildirip, nátijesinde bul bastama aiaqsyz qaldy. Al 1962 jylǵy jeltoqsan aiynyń basynda N.Hrýshev Ońtústik Qazaqstannyń maqta ósiretin aýdandaryn Ózbekstanǵa berý týraly aldyn ala bekitilgen josparyn Ońtústik Qazaqstan ólkelik partiia komitetiniń hatshysy I.Iýsýpovtyń usynysy arqyly KOKP OK Prezidiýmynda bekitip, bul sheshimdi oryndaýdy D.Qonaevqa tabystady. Biraq D.Qonaev bul sheshimdi oryndaýǵa kelise qoimady.
Osydan keiin birinshi hatshy D.Qonaev 1962 jyly 26 jeltoqsanda ótken QKP OK-niń plenýmynda ornynan alynyp, bul orynǵa 1914 jyly týǵan I.Iýsýpov «sailandy». QKP OK-niń sheshimi 1963 jyly 19 qańtarda ótken KOKP OK Prezidiýmynyń májilisinde maquldandy. I.Iýsýpovtyń QKP OK-niń birinshi hatshysy bolyp «sailanýyna» tek qana ońtústiktegi maqta ósiretin qazaqtyń jerlerin Ózbekstanǵa berý úshin ǵana emes, Qytai Halyq Respýblikasy men KSRO arasyndaǵy shielenisken saiasat ta áser etkeni túsinikti. Bul endi óz aldyna bólek áńgime.
Al 1962 jyly 30 jeltoqsanda qyzmetine kiriser-kirispesten buryn, QKP OK-niń birinshi hatshysy I.Iýsýpov Maqtaaral jáne Kirov aýdandaryn Ózbekstanǵa berýdi usynyp, Ortalyq komitetke hat joldady. Osy hattyń negizinde, 1963 jyly 17 qańtarda KOKP OK men KSRO Ministrler Keńesiniń qaýlysy boiynsha Shymkent jáne Qyzylorda oblystarynyń 171,7 myń adamy, 27 aýyl keńesi, 2 poselkelik keńesi, 208 eldi mekennen turatyn 3663 myń ga jerleri Ózbekstanǵa berilip, 1963 jyly 19 qyrkúiekte KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń «Qazaq KSR jáne Ózbek KSR arasyndaǵy shekarany ishinara ózgertý týraly» Jarlyǵymen bul alys-beris zańdastyryldy.
Arada eki jyldai ýaqyt ótkende, 1964 jylǵy qazan plenýmynda N.Hrýshev taǵynan taiyp, ol orynǵa L.Brejnev keldi. Osydan kóp uzamai, 1964 jyly 7 jeltoqsanda ótken QKP OK-niń plenýmynda D.Qonaev qaitadan QKP OK birinshi hatshysy bolyp sailanyp, bul sheshim 1965 jyly 4 qańtarda ótken KOKP OK Prezidiýmynyń májilisinde tolyqtai maquldandy.
1963 jyly 17 qańtarda Ózbekstanǵa berilgen qazaq jerlerin qaitarý ońaiǵa soqqan joq. Arada 8 jyl ótkennen keiin, 1971 jyly 22 aqpanda Ózbekstan KP OK hatshysy Sh.Rashidov pen Qazaqstan KP OK hatshysy D.Qonaev birlese otyryp, L.Brejnevtiń atyna Kirov, Maqtaaral jáne Jetisai (1965 jyly quryldy) aýdandaryn Qazaqstanǵa qaitarýdy suraǵan hat joldady. Osyndai hattyń jazylýy jai ǵana formalizm bolatyn. Osy hattyń negizinde 1971 jyly 23 sáýirde KOKP OK Saiasi biýrosy atalǵan jerlerdi Qazaqstanǵa qaitarý týraly sheshim qabyldady. 1971 jyly 28 maýsymda KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń Jarlyǵy boiynsha eki respýblika shekarasyndaǵy ishinara ózgerister zańdastyryldy. Al osyndai jaǵdaiǵa qol jetkizý úshin D.Qonaevtyń qanshama ter tókkeni ázirge bir ózi men bir Allaǵa ǵana belgili bolar. Bul másele de aldaǵy ýaqytta keshendi zertteýdi talap etedi. Sondyqtan D.Qonaev Qazaqstannyń jerlerin Ózbekstanǵa berýge qarsy bolmady dep aitý (Táshenov Saian Jumabekulynyń sózi) tarihqa da, aqiqatqa da qiianat bolmaq.
Sábit ShILDEBAI, Qazaqstan Respýblikasy Ortalyq memlekettik arhiviniń direktory, tarih ǵylymdarynyń kandidaty
Material "Jas Alash" gazetinen alyndy
