Qazaq ǵalymy qýańshylyqtan qutylýdyń jolyn kórsetti
– Qýańshylyqty boldyrmaýdyń jáne onyń qolaisyz áserin azaitýdyń qarapaiym eki joly bar. Birinshiden, atmosferadaǵy kómirqyshqyl gazdarynyń araqatynasyn durys saqtap, ekologiialyq daǵdarysty jaǵdailardyń aldyn alý úshin munai ónimderi men kómirdi jaǵý mólsherin azaityp, balamaly energiiany kóbirek paidalaný kerek. Ekinshiden, Qazaqstan aýmaǵynda emen, arsha, akatsiia, bozarsha, úieńki, kashtan, jide, qaraǵash, terek siiaqty aǵashtardy kóptep ósirý kerek. Bul óskinder kúshti fotosintezdeýshi ári uzaq jyl ómir súredi, – deidi Kelis Jailybai.
Ǵalymnyń paiymdaýynsha, qorshaǵan ortany saqtaý úshin jastardy ekologiialyq patriotizmge tárbielep, aǵash otyrǵyzýǵa kópshilikti jappai tartý qajet. Bul igilikti iske ásirese aýyldyq eldi mekenderdegi mektep oqýshylary men turǵyndardy jumyldyrý kerek.
– Árbir oqýshy, jas maman men jergilikti turǵyn eń kemi 5 nemese 10 aǵashtan egip, ósirýi tiis. Sonda jylyna shamamen 12 million túp aǵashty ósimdik ósiriledi eken. Bul protsess 45-50 jyl boiy úzdiksiz jalǵasyn tapsa, elimizde orasan kóp mólsherde aǵashtar boi kótermek. Babalarymyzdyń «Eger aldaǵy bir jyldy oilasańdar astyq ósirińder, eger aldaǵy júz jyldy oilasańdar aǵash ósirińder» dep ósiet qaldyrýy beker emes ǵoi, – dep atap ótti ǵalym.
Kelis Jailybai mektepterde 5-6 synyptardan bastap «Ekologiia» pánin oqý úrdisine engizgen jón degen pikirde. Jastarǵa mektep kezinen bastap Qazaqstandaǵy ekologiialyq ahýaldy túsindirip, tabiǵatty qorǵaý jáne aialaý kerektigin qaperlerine únemi salyp otyrý kerek. Sonda óskeleń jastyń tabiǵatqa degen sana-sezimi, kózqarasy túbegeili ózgeredi. Sondai-aq oqýshylar arasynda arnaiy ekologiialyq baiqaýlar men jarystar uiymdastyrǵan jón. Jyl saiyn jáne árbir úsh jyldan keiin oń nátije kórsetken oqýshylardy arnaiy marapattarmen yntalandyryp otyrǵan abzal.
– Osy oraida atap ótken jón, byltyrǵy jyldan bastap Qazaq ulttyq qyzdar pedagogikalyq ýniversitetinde arnaiy ekologiialyq joba qolǵa alynǵan bolatyn. Búginde bul tarapta naqty sharalar júzege asyrylýda. Atap aitqanda, oqý ornynyń ǵalymdary men stýdentteri arsha, úieńki, emen, bozarsha, akatsiia aǵashty ósimdikterin tuqymynan ósirip, kóshetterdi kútip-baptaýdyń eń arzan ádistemesin jasady. Bul ádisteme óskinderdi kóptep ósirýge múmkindik beredi jáne qarjylyq turǵydan tiimdi. Bul – alyp shahardyń syn kótermeitin ekologiiasyn tazartýǵa septigin tigizedi degen oidamyz, – deidi Qyzdar ýniversitetiniń Baspasóz jáne qoǵammen bailanys bóliminiń basshysy Jandar Asan.
Arnaiy júrgizilgen zertteý qorytyndysy kórsetkendei, sońǵy jyldary ǵalamdyq jylyný kórsetkishi aitarlyqtai artqan. Bul ǵylymda jáne qoǵamdyq pikirde dáleldengen fakt. Máselen, Qyzylorda, Túrkistan, Jambyl jáne Almaty oblystary aýmaǵynda jaz ailarynda termometr baǵamy 38-50 gradýsty kórsetken ystyq jii bolady. Mundai qolaisyz aptap buryn-sońdy tirkelmepti. Bul óz kezeginde elimizde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge de teris yqpalyn tigizip otyr. Sebebi 2019 jylǵy qýańshylyq áserinen astyq daqyldarynyń túsimi kúrt kemip, jaiylymdarda shóp nashar ósken.
Ulybritaniianyń Lids ýniversitetiniń ǵalymdarynyń boljamyna qaraǵanda, 2050 jylǵa qarai dúniejúzinde qurǵaqshylyq sharyqtaý shegine jetedi. Atalǵan qýańshylyq jaǵdailardyń áseri Qazaqstannyń shól jáne shóleitti aimaqtarynda óte kúshti bolady dep kútilýde. Klimattyń ózgerýi tushy sý tapshylyǵyn týyndatyp, aptap ystyqtyń áserinen orman órtteri kóbeiedi. Qýańshylyqtyń kesirinen túrli áleýmettik qiyndyqtar paida bolyp, onyń sońy janýarlar men adam shyǵynyna jáne aitarlyqtai ekonomikalyq daǵdarysqa alyp kelmek.
