Qazaqstanda inkliýzivti bilim berý salasy sońǵy jyldary qarqyndy ári júieli túrde damyp keledi. Bul baǵyt memleketimizdiń áleýmettik jáne gýmanitarlyq saiasatynyń negizgi basymdyqtarynyń biri sanalady. Inkliýzivti bilim berý – erekshe bilim berý qajettiligi bar balalardy oqytý protsesine tartýmen qatar, olardyń qoǵam ómirine tolyqqandy aralasýyna jaǵdai jasaýǵa baǵyttalǵan tutas áleýmettik júie. Árbir balanyń jeke qabileti men ereksheligin eskere otyryp, bilimge teń qoljetimdilikti qamtamasyz etý – ádiletti jáne órkenietti qoǵam qalyptastyrýdyń basty qaǵidalarynyń biri.
Osy maqsatta memleket pen qoǵam kúsh biriktirip, bilim berý infraqurylymyn damytý, pedagogterdiń kásibi quzyrettiligin arttyrý jáne qoldaý tetikterin jetildirý baǵytynda naqty sharalar qabyldap keledi. Qazirgi tańda elimizde inkliýzivti bilim berýdi damytýǵa arnalǵan strategiialyq baǵdarlamalar men innovatsiialyq jobalar júieli túrde iske asyrylyp, olardyń nátijeleri bilim berý júiesinde aiqyn kórinis tabýda.
Elimizde inkliýzivti bilim berýdi damytýda sheshýshi ról atqaryp otyrǵan jetekshi mekemelerdiń biri – QR Oqý-aǵartý ministrliginiń Arnaiy jáne inkliýzivti bilim berýdi damytýdyń Ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy. 1992 jyly qurylǵan bul ortalyq erekshe bilim berý qajettiligi bar balalardyń sapaly bilimge qol jetkizýin ǵylymi jáne ádistemelik turǵydan qoldap keledi. Ortalyq tek diagnostikamen shektelmei, ǵylymi zertteýler men innovatsiialyq tásilderge negizdelgen oqý-ádistemelik quraldar ázirlep, pedagogterge keshendi kásibi súiemeldeý kórsetedi.
Búginde elimizde erekshe bilim berýdi qajet etetin balalardyń sany 240 myńnan asty. Bul kórsetkish – jai statistikalyq derek qana emes, memleket pen qoǵamnyń áleýmettik jaýapkershiligin aiqyndaityn mańyzdy ólshem. Osy mindetti júzege asyrý maqsatynda memleket naqty sharalar qabyldap otyr. «Bilim týraly» zańda ár balanyń sapaly bilim alý quqyǵy zańmen kepildendirilse, jaqynda «Múmkindigi shekteýli balalardy (tulǵalardy) keshendi qoldaý týraly» jańa zań jobasy ázirlendi. Bul qujat balany erte jastan bastap kámeletke deiingi kezeńde júieli súiemeldeýge baǵyttalǵan.
Inkliýziiany damytýdyń mańyzdy jańalyqtarynyń biri – 2021 jyldan bastap jalpy bilim beretin mektepterdiń shtattyq kestesine pedagog-assistent laýazymy engizildi. Bul mamandar balany jeke oqytý traektoriiasy boiynsha súiemeldep qana qoimai, onyń oqý protsesine belsendi qatysýyna jáne áleýmettik ortaǵa beiimdelýine jan-jaqty qoldaý kórsetedi. Qazirgi tańda pedagog-assistentter mekteptermen qatar mektepke deiingi uiymdar men tehnikalyq jáne kásiptik bilim berý mekemelerinde de qyzmet atqaryp keledi. Sonymen qatar, jalpy bilim berý uiymdarynyń qurylymyna arnaiy pedagogter engizilip, olar mekteptiń psihologiialyq-pedagogikalyq qoldaý qyzmetiniń negizgi býynyna ainaldy.
Kadrlyq qoldaý sharalarymen qatar, júielik jańashyldyqtar da engizilýde. 2022 jyly erekshe bilim berý qajettilikterin baǵalaý jáne psihologiialyq-pedagogikalyq súiemeldeý qaǵidalary bekitilip, olardyń negizinde úsh deńgeili jańa model qalyptastyryldy. Sondai-aq, erekshe qajettiligi bar balalarǵa arnalǵan qoldaý kabinetteri men jeke oqý baǵdarlamalary jańartylyp, sapaly bilim alý úshin qosymsha jaǵdai jasaldy. Bul – halyqaralyq standarttarǵa sáikes keletin tiimdi ári júielengen úlgi.
Infraqurylymdyq turǵydan da eleýli ózgerister baiqalady. Qazirgi tańda elimizde 509 arnaiy bilim berý uiymy jumys isteidi. Olardyń qatarynda 46 arnaiy balabaqsha, 99 arnaiy mektep, 110 psihologiialyq-meditsinalyq-pedagogikalyq konsýltatsiia (PMPK), 230 psihologiialyq-pedagogikalyq túzetý kabineti (PPTK), 11 aýtizm ortalyǵy jáne 13 ońaltý ortalyǵy bar. Sońǵy jyldary inkliýzivti kabinetterdiń sany artyp, búginde 1000-nan astam qoldaý kabineti ashyldy. Mundai qadamdar qoǵamda inkliýzivti bilim berýge degen senimdi kúsheitti. Elimizdegi mektepterdiń 91 paiyzy erekshe balalarǵa qolaily jaǵdai jasaǵan.
Arnaiy jáne inkliýzivti bilim berýdi damytýdyń Ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy pedagogterge ádistemelik qoldaý kórsetýdi jalǵastyryp keledi. Sońǵy eki jylda 97 oqýlyq pen oqý-ádistemelik keshen, 16 ádistemelik usynym jáne 88 tiptik oqý baǵdarlamasy ázirlenip, oqý tájiribesine engizildi. Bul – kadr daiarlaý isindegi júieli jańashyldyq pen sapaly bilim berýdiń kepili.
Qazaqstandaǵy inkliýzivti bilim berý tek ulttyq deńgeide ǵana emes, halyqaralyq yntymaqtastyq aiasynda da damyp keledi. Bul baǵyttaǵy mańyzdy oqiǵalardyń biri – Almaty qalasynda alǵash ret ótken World Inclusion Congress (WIC 2025). Aýqymdy halyqaralyq shara Qazaqstannyń inkliýzivti bilim berý salasyndaǵy tájiribesin álemge tanytyp qana qoimai, elimizdiń jahandyq bilim berý bastamalaryna belsendi qatysýyn kórsetti. Dúniejúzilik kongress aiasynda álemdik sarapshylardyń qatysýymen Inkliýzivti bilim berý jónindegi Almaty deklaratsiiasy talqylanyp, innovatsiialyq jobalar men tsifrlyq sheshimder usynyldy. Bul bastama Qazaqstannyń aimaqtyq kóshbasshy ári jahandyq bastamalardy damytýshy el retindegi rólin kúsheitip, eldi inkliýzivti bilim berýdiń halyqaralyq habyna ainaldyrdy.
Inkliýzivti bilim berý – ádilettilik, teń múmkindik jáne adamgershilik qaǵidattaryna negizdelgen damyǵan qoǵamnyń aiqyn kórsetkishi. Ár balaǵa sapaly bilim alý múmkindigi jasalǵan jaǵdaida ǵana eldiń adami kapitaly nyǵaiyp, órkenietti qoǵam qalyptasady. Memleket pen qoǵamnyń ortaq mindeti – árbir balaǵa sapaly bilim alý múmkindigin qamtamasyz etý. Qazaqstannyń osy baǵyttaǵy tájiribesi men halyqaralyq yntymaqtastyǵy inkliýzivti bilim berýdi odan ári damytýǵa tyń serpin beretini sózsiz.
Laýra Butabaeva,
Arnaiy jáne inkliýzivti bilim berýdi damytýdyń
Ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń direktory
