Hadiste «Allanyń razylyǵy – ata-ananyń razylyǵynda, Allanyń ashýy – ata-ananyń ashýynda» dep aitylady. Rasynda da, Ananyń jaqsylyǵyn bilmegen adamnyń jaqsylyǵyn bilmeidi, al adamnyń jaqsylyǵyn túsinbegen jannyń Allamen de isi joq. Ana men áieldiń ulttyq salt-sanamyzdaǵy, búgingi qoǵamymyzdaǵy qadir-qasietin jete túsinip, analardyń aq batalaryn alýdy niet etken qala ákimi Qairat Temirshotulyna analar qaýymy dán riza.
Shilde aiynyń 25-inde qala ákiminiń orynbasary Svetlana Gladysheva aqsýlyqtarǵa sát-sapar tilep kieli mekenge shyǵaryp saldy. Bizdi Túrkistanda «Qýanysh» firmasynyń direktory Roza Shúkenova men «Áziret-Sultan» murajaiynyń qyzmetkeri Daniiar Sadýaqasov qarsy aldy.
«Áziret-Sultan» murajaiynyń qyzmetkeri eń áýeli analardy Arystanbab kesenesine bastap keldi. Jol boiy Arystanbab atamyzdyń qasietine toqtalyp, egjei-tegjeili aityp otyrdy.
- Arystanbab Qoja Ahmet Iassaýidiń ustazy men rýhani tálimgeri, dini dárýish jáne ýaǵyzshy.
Ýaǵyzshy Arystanbab HII ǵasyrda Otyrar mańynda ómir súrgen. Arystan esimi qazaq tilinen aýdarǵanda «arystandai batyl» maǵynasyn beredi. Sopylyq fálsafada «Arystan» dep «Jol Adamyn» ataǵan. Dúnie júzin sharlaǵan Arystanbab kóp saiahattaǵan. Ol túrli dini aǵymdardy zerttegen. Islamdy qabyldaǵannan keiin qalǵan ómirin sopylyq maǵynadaǵy islamdy ýaǵyzdaýǵa arnaidy. Arystan ýaǵyzdaǵan qyzmet pen ideialar týraly Ahmet Iassaýi óziniń «Diýani Hikmet» kitabynda jazady. Óleń joldarynda Arystanbab onyń rýhani ustazy, tálimgeri bolǵany týraly aitylady.
Qazirgi kezde Arystanbab mazarynyń ústinde alańy 35h12 metr kesene tur. Ol kúidirilgen kirpishten qalanǵan. Ǵimarat úlken kúmbezdi dálizben biriktirilgen eki kameraly qabirden jáne meshitten turady. Jalpy, kesene kópkameraly keshen. Gýrhannyń ortalyǵy – Arystanbabtyń sáýletti qulpytasy, al kórshi oryn-jailarda onyń shákirtteri men izbasarlary - Hermet-Azyra, Qarǵa baba, Lashyn babalardyń qulpytastary ornatylǵan. Kesene bastapqy oryn-jailarǵa túrli qurylys elementterin kezeń-kezeńmen qosý arqyly salynǵan. Gýrhana men meshit bas qasbettiń ortaq tutas qabyrǵasymen biriktirilgen. Ǵimarattyń qasbetin eki munara aiaqtaidy, olar músindi kirpish qalaýymen bezendirilgen.
Jalpy qurylys, ásirese portal stili Orta Aziiaǵa tán emes. Portal HIH ǵasyrdyń eýropalyq jáne orys sáýlet ónerinen alynǵan sándik elementtermen jasalǵan. Qurylystyń ortaǵasyrlyq bólshekteri kesene qurylysynyń ekinshi kezeńinen (XIV—XV ǵasyrlar) saqtalyp qalǵan oiýly qos aǵash baǵana. Tarihi derekter boiynsha bul kesene HII-HVIII ǵasyrlarda birneshe ret salynyp qaita qalpyna keltirilgen.
Búgingi kúni kesene Ortalyq Aziiadaǵy musylmandyq arýaqty jerlerdiń biri sanalady. 1982 jyldan beri Arystanbab kesene-meshiti - memlekettiń qorǵaýynda.
Arystanbab kesenesiniń janynda tileý tileitin oryn jáne qudyqtan qasietti sý alyp ishýge bolady. Analarymyz kezek-kezek tileýlerin tilep, qasietti sýdan iship, ózderiniń rizashylyqtaryn bildirdi.
- San ǵasyrlyq tarihty barynsha qysqarta qaiyrsa, 1598 jyly Qazaq handyǵynyń qolyna ótken Túrkistandy 1815 jyly Qoqan handyǵy jaýlap alady. Elý jyldan keiin, 1864 jyly Reseidiń qol astyna ótedi. Al 1872 jyly qala Túrkistan ýeziniń ortalyǵy bolady. Keńes Odaǵy kezinde, 1928 jyldan aýdan ortalyǵy sanalady."Túrkistan" dese eleń etpeitin musylman qaýymy joq. Óziniń "Danalyq Kitabymen" álemge tanylǵan áýlie babamyz Qoja Ahmet Iassaýidiń esimin Túrkistannan nemese kerisinshe Túrkistandy Iassaýi atynan ajyratyp qaraý da múmkin emes. Sonaý 1103 jyly dúniege kelgen Qoja Ahmet Iassaýi Túrkistanǵa toqtap, sopylyq ideialaryn ýaǵyzdaǵan islam dininiń ókili. Aqyndy rýhani basshy, "Áýlie" sanaǵan musylmandar toǵyz júz jyldan beri onyń ilimimen birge jasap keledi. Búkil Shyǵysqa ámirin júrgizgen qolbasshy Aqsaq Temirdiń aqynnyń qaitys bolǵanyna 200 jyl ótkende, qirap bitýge taianǵan kishkene ǵana mazar ornyna záýlim eskertkish ornatýy da tegin emes. Óitkeni musylmandardyń ystyq yqylasyna ielengen "Áýlie" kisi qurmetine ǵalamat ǵimarat saldyrǵan Temir dala adamdarynyń senimine kirýdiń jolyn osylaisha izdestirgen-di.
Sol HIV ǵasyrda salynǵan ǵajaiyp qurylystyń úlkendigi, qaitalanbas sáýlettiligi jáne jekelegen dekorativti kórinisteri áli kúnge deiin jurtshylyqty tań qaldyrýmen keledi.
Budan soń biz Qoja Ahmet Iassaýidyń kesenesine keldik. Talai ǵasyrlar boiy qurylys mádenietine úlken úlgi bop kelgendigi de ras. 1978 jyly Ahmet Iassaýi arhitektýralyq kesheni mýzei bolyp ashyldy.
Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iassaýi kesenesiniń esiginen attaǵan adamnyń kózine alǵash túsetin zat – qazandyq bólmesiniń qaq ortasynan oryn tapqan qasietti Taiqazan.
Boiyna talai syr búkken bul qazandy babalardyń kózi dep, qolymen ustap kórýge árkim-aq qumar. Bul kúnde Taiqazan ǵasyrlar boiy memleketimizdiń júregi sanalyp kelgen, rýhani astanamyz – kieli Túrkistan qalasyndaǵy áýlielerdiń sultany Qul Qoja Ahmet Iassaýi kesenesinde, Qazaqstan atty úlken shańyraqtyń berekesiniń, tynyshtyǵy men birliginiń nyshany qyzmetin atqaryp tur.
Mýzei ekspozitsiiasy eskertkishtiń qurylymy men bezendirilý ereksheliktermen, ejelgi Túrkistan qala qurylysymen, Qazaqstan jerindegi jazba mádenietiniń tarihymen, qazaq halqynyń qol-ónerimen tanystyrady. Kesenede jerlengen qazaq halqynyń el bilegen handary men batyrlary, igi jaqsylaryna taǵzym ettik.
Kelesi kelgen qasietti oryn - Qoja Ahmet Iassaýidiń qyzy Gaýhar ana mazary boldy. Gaýhar anaǵa arnap quran oqytyp, qasietti orynnan nan men sýdan aýyz tidik. Bizge quran oqyp bergen shyraqshy Gaýhar ana jaily aityp berdi. Gaýhar ana - emshilerdiń piri. Búgingi tańda Gaýhar ananyń basyna Qyrǵyzstannan, Ózbekstannan dárigerler jii kelip quran oqytady. Gaýhar anamyz juma namazyn Mekkede oqyǵan, deidi shyraqshy.
Kelesi - qazaq jerinde salynǵan orta ǵasyrlyq monsha. Ol jaiynda «Áziret-Sultan» murajaiynyń qyzmetkeri Daniiar Sadýaqasov ári qarai áńgimesin sabaqtady.
- Bertin kele shyǵys monshasy bir qurylymmen salynyp, birneshe bólmelerge bólinetin boldy. Olar: jýyný bólmesi – miian saraiy, beldemshe taratatyn – lýngihana, kiim sheshetin – chomahana, ystyq sýǵa arnalǵan – garmhana, sýyq sý alatyn – hýnýkhana, sabyndanatyn – sarshýi, demalatyn – chaihos, qudyq ornalasqan – chohhana, ot jaǵatyn – gýlhan jáne otyn saqtaityn, t.b. qosalqy bólmeleri bolǵan. Mundai tolyqqandy qurylys «hammami mýhtasar» dep atalǵan. Bir ereksheligi, mundai monshalar ystyqty uzaq saqtaý jáne tútinniń tartylýyn kúsheitý maqsatynda jartylai jerge kómilip, tek kúmbezderi ǵana kórinip turatyndai etip salynǵan. Olardyń keibiri eki bólimnen, erler jáne áielder bólimderinen turdy. Al keibiri bir kún erler, bir kún áielder túsetin etip salynǵan. Munan bólek ár toqsanda meshit, medireselerde qazirgi dýshtarǵa uqsas monshanyń kishirek túri «mýricha» jumys istegen.
Búgingi Túrkistanda zamanǵa sai turǵyn úiler men oqý oryndary, mádeni demalý oryndary men saiabaqtary jáne t.b. ǵimarattar boi kótergen.
Qalanyń búgingi sáýletine erekshe kórkemdik qosyp turǵan Q.A.Iassaýi atyndaǵy qazaq-túrik halyqaralyq ýniversitetiniń ǵimaraty.
"Ótkenimen salystyra otyryp, búgingiler ómir súredi" deidi aqyn Oljas Súleimenov. Túrkistan - Qazaqstan jerindegi eń ejelgi qalalardyń biri. Onyń ózindik keskini, ózindik taǵdyry bar. Ǵasyrlar qoinaýynan bizge kelgen ol, ejelgi bailanystardy naǵyz elestetetip, qazirgi zamanǵa da sai bolyp qala bermek.
Ǵabit Músirepov: «Maqtasaq áieldi maqtaiyq ta, qurmetteiik te áieldi. Áiel – ana, barlyq qiyndyqty jeńetin, sarqylmaityn kúsh, kózdi bulaq emes pe! Dúniede áieldi qurmettep, áieldi nurǵa bóleiik te! Áiel-ana, dúniedegi jalǵyz kúsh qoi. Onyń aldynda Aziianyń aibarly arystany Temir de, Temirdi jeńgen ólim de basyn iedi! Ana-áieldi qurmetteiik! Onyń súiýi taýsyla ma, búkil dúnie sonyń emshegin emip, er jetken emes pe?! Adamda ne qasiet bolsa, bári kúnniń kózi men ananyń sútinen alynǵan qasiet» dep tolǵanypty.
Qazaqta mynadai tamasha bir sóz bar. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn ait, nury tasysyn» degen. Osy jospardy uiymdastyryp, qasietti jerge analardy bastap barǵan ishki saiasat bóliminiń basshysy Bibigúl Hamidýllaqyzyna, musylman áielderi ligasynyń tóraiymy Rymkesh Hamitqyzyna, sondai-aq, qasietti jerge uzaq jol saparǵa aq tilekterin bildirip, shashý shashyp, Pavlodar temirjol vokzalynan shyǵaryp salyp, tosyp alǵan mádeniet jáne tilder bóliminiń basshysy Samal Begalinovaǵa, ishki saiasat bóliminiń qyzmetkeri Zamira Mirzaeva men «Novyi pýt» gazetiniń tilshisi Svetlana Jamalitdenovaǵa, ánshi Baýyrjan Abdýllinge analardyń rizashylyǵy sheksiz.
ANALARDYŃ AQ BATASY
Qazaqta yqylym zamannan kele jatqan "Ákim bol, halqyńa jaqyn bol” degen ulaǵatty sóz bar. Sonyń ishinde analardy qurmettegen qalamyzdyń ákimi Qairat
Temirshotulyna «Aq niet» ansambiliniń eń úlkeni retinde barlyq ujym músheleri atynan rizashylyǵymdy aitamyn. Sondai-aq, ár ananyń babyn taýyp, árqaisymyzdyń qas-qabaǵymyzǵa qarap qurmet kórsetip júrgen, osy jolsapardy uiymdastyrǵan Rymkesh Hamitqyzyna, Bibigúl Hamidýllaqyzyna jáne ásem ánderimen, shashýlarymen analaryna «tosyn syi» jasaǵan Samal Balǵabaiqyzyna, Zamira Mirzaevaǵa, Svetlana Jamalitdenovaǵa, Baýyrjan balamyzǵa barlyq analar atynan árqashan joldary ashyq bolsyn demekpin.
Dámetken OSPANOVA
Qasietti jer – Túrkistannan aman-esen oraldyq. Bul jol saparymyzdy Jaratqan qoldap, qala ákimi Qairat Temirshotulynyń uiytqy bolýymen kieli jerge taǵzym ettik. Árine, bul men úshin úlken qýanysh. Ata-babalarymyzdyń jerlengen jerine baryp, quran oqytyp, kieli jerdiń dámin tatý bir ǵanibet.
Barlyq baýyrlaryma, balalaryma Alla razy bolsyn!
Tuiǵyn SYZDYQOVA
Bizdiń jolsaparymyzǵa qoldaý kórsetken Aqsý qalasynyń ákimi Qairat Temirshotulyna, osy jolsapardy uiymdastyrǵan analardyń aq alǵysyna ie bolyp otyrǵan Rymkesh Slambekova men Bibigúl Núrkenovaǵa rizashylyǵymyz sheksiz. Qasietti jerlerdi aralap, quran oqytyp aman-esen bala-shaǵamyzǵa oraldyq.
Barlyq qaýymǵa Allanyń nury jaýsyn!
Zýra SEISENBAEVA
Daiyndaǵan: Shamshat JÚNISQALI
