nemese «jyǵylǵan kúreske toimaidy»
Al, bizdiń joǵaryda atalǵan «Qupiia shejireniń qupiiasy» atty kólemdi eńbegimizge jasaǵan «taldaýyńyz» ǵalymnyń eńbegi deýden góri, bilmestiń áýresine kóbirek uqsaidy. Onymen qoimai, «Bizdiń qytaisha saýatymyzdyń azdyǵyn paidalanyp...» deý arqyly jurtty taǵy da aldaǵyńyz keledi. Muny kórgen oqyrman: «Myna Qarjaýbai Sartqojauly qytaishany da birshama biledi eken-aý», - dep qalar. Árine, sizdiń maqsatyńyz da sol – jurtqa bilimdi bolyp elesteý. Dardaisyp – ǵalym bolyp kóriný, dandaisyp – dáieksiz sóileý sizdiń úirenshikti ádetińiz ǵoi. Biraq, siz sony bilińiz, qazaq óte saýatty halyq. Ádep saqtap az sóilegenimen, kimniń sýait, kimniń shynshyl ekenin kósh jerden aiyrady.
Tileýberdi Ábenaiuly Tynybaiyn
Qazaqstan Ulttyq Ǵylym Akademiiasynyń qurmetti akademigi,
shyńǵyshantanýshy, tarihshy, aýdarmashy.
«Biz ǵalymdar, saiasatpen shuǵyldanbaimyz, tek ǵalymi shyndyqty izdeýmen ainalysamyz. Sondyqtan Ábenaiulynyń keiingi tereń zertteý jumystary bizdi qyzyqtyrady. Buryn da milliondaǵan adamy bar túrik álemine shaǵyn ǵana álsiz Mońǵol jurtynan shyqqan adamnyń han bolýy túsiniksiz jáne shyndyqqa ulaspaityn jai bolatyn.
Han tek qana kúshti elden, kúshti taipadan shyqqan. Shyńǵys hannyń týǵan jeri, ósken ólkesi Burhan jáne Túrgen atty jerlerdi qazirgi Mońǵoliia aýmaǵynan da, soltústik Sibir ólkesinen de taba almaisyz. Ol jaqta ondai jerler buryn da, beri de bolmaǵan. Kerisinshe, dál sol Burhan men Túrgen degen jer-sý attary Jetisý jerinde ejelden búginge deiin bar. Biz osyndai dálelderge kóńil aýdardyq, bul zertteýdiń bastamasy dep oilaimyn. Muny mońǵol ǵalymdarymen birge talqylap, pikirtalas júrgizý kerek. Shyńǵys hannyń keńselik qujattary túrik tilinde júrgizilgen. Mońǵol bolsa, nege mońǵol tilinde júrgizilmegen? (astyn syzǵan biz, T. Á.) Mońǵol ǵalymdary bul týraly: «Óitkeni ol túrikterdiń arasynda júrgendikten de, olarǵa túsinikti bolý úshin túrik tilinde júrgizdi»,-deidi. Al, jaraidy, delik, onda olar parsylarmen soǵysty nege parsy tilinde júrgizbeidi? Arabtarmen soǵysty nege arab tilinde júrgizbedi? Reseidi, Qytaidyń teń jartysyn jaýlap aldy, «nege orys, qytai tilderinde júrgizbedi?» degen suraqtardyń týýy zańdy.
Shyńǵys hannyń ózi túrik tilinde sóilegeni tarihtan belgili. Mońǵol ǵalymdary Shyńǵys handy ózderiniń babasy retinde eseptei bersin. Biraq shyndyqtyń esigin ashyp qoiýymyz kerek. Shyńǵys handy túrki áleminiń kósemi retinde tanýǵa kelisýge tiispiz. Shyńǵys han – Altai, Balqash, Alakól óńirinde ómir súrgen adam. Qazirgi Mońǵoliianyń aýmaǵynda turmaǵan. Osyny ǵalymdarymyz dáleldep, moiyndatý kerek. Bul tez arada sheshile qoiatyn másele emes. Zertteýdi ár túrli tásildermen ary qarai jalǵastyra berý kerek. Dýlatidiń, Bichýrinniń eńbekteriniń bir jerinde Shyńǵys hannyń túrik tilinde sóilegeni, musylman dininde bolǵany, bir balasynyń oraza tutqany, bir nemeresiniń aty Muhammed bolǵany aitylyp ketedi. Mońǵoldarda Muhammed degen esim joq qoi. Osyndai naqty dálelder bar. Sondyqtan Tileýberdi Ábenaiulyn tyńdap, eńbegin ǵalymdardyń talqysyna saldyq. UǴA-nyń prezideým músheleri bul eńbekti ary qarai jalǵastyryp, zertteý kerek degen qorytyndyǵa keldik (M. Jurynovpen suhbattasqan qarymdy jýrnalist, daryndy aqyn, Tóreǵali Táshenov, T. Á.)» - bul Qarjaýbai Sartqojaulynyń "Shyńǵyshandy "qazaq qylý" Ábenaiulynyń ádepki isi" atty maqalasynan alynǵan úzindi («Qazaq úni», 4-sáýir). Ári sol maqaladaǵy eń kádeli sóz de – dál osy dáiek. Biraq, bul sózdi aitqan maqala avtory emes. Qaita, Murat Jurynov myrza – qazaqtyń eń dańqty perzentteriniń biri, memleket jáne ǵylym qairatkeri. Ol kisi QR UǴA-nyń Prezidenti, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, akademik syndy resmi laýazymdar men mártebeli ataqtardyń iesi ekeni kópshilikke aian. Sondai-aq, Murat Jurynov myrza Ata zańymyzǵa «Jalpy bilim berý mindetti» degen asa mańyzdy mazmundy kirgizgen jáne munyń mánin Elbasynyń aldynda dáleldegen ultjandy qairatker ekeninen de kózi ashyq jurttyń habary bar dep oilaimyz.
[caption id="attachment_13736" align="alignright" width="376"]
Demek, Murat Jurynov myrza Qarjaýbai Sartqojaulynan ne isteýdi, qalai sóileýdi úirenetindei kisi emes. Osynaý tulǵanyń pikiri – álemge áigili QR UǴA-nyń, Qazaq ǵylymy korifeiiniń (abyzynyń) pikiri. Maqala avtory osyny túsinbegen bolýy kerek, joǵarydaǵy óte qundy pikirge óz tarapynan narazylyq bildiripti. Sosyn: «Qazaqstan ǴA-nyń Prezident M. Jurynov myrzaǵa usynys» - degen aidarmen usynys aitqan kórinedi. Isjúzinde, Qarjaýbai myrzanyń bul usynysy joǵarydaǵy ózi keltirgen úzindide qamtylǵan. Buǵan sol dáiektegi Murat Jurynov myrzanyń: «Muny mońǵol ǵalymdarymen birge talqylap, pikirtalas júrgizý kerek. Shyńǵys hannyń keńselik qujattary túrik tilinde júrgizilgen. Mońǵol bolsa, nege mońǵol tilinde júrgizilmegen?» - degen sózi kýá. Qarjaýbai myrza, siz QR UǴA Prezidentiniń óz sózin ózine usynys etip qoimaqsyz ba? Sonda, ol «usynystyń» avtory kim bolady? Mynaýyńyz – naǵyz ideia urlaý ǵoi. Aǵasy, jurtqa qalai sóileýdi úiretýden góri, ózińiz oilap sóileý týraly kýrstan ótseńiz durys-aý?!
Qarjaýbai myrza, sizdiń osyndai jaman ádetińiz, «Aýyl úidiń monshaǵyn kúndiz urlap, túnde taǵatyn» sýmaqy qylyǵyńyz myna tusta da aiparadai kórinip qalǵan. Siz ózińizdiń atalmysh maqalańyzda: «Qupiia shejireni zertteýshilerdiń deni búginge deiin «Gý» nusqasyn tuǵyr derek retinde paidalanyp keldi», - dep bilgishsipsiz. Isjúzinde, biz «Qupiia shejireniń qupiiasy» («Nurly-Álem» Almaty 2010 j. jáne faksimileli nusqasy, «Shapaǵat-Nur» Almaty 2013 j., sondai-aq, orysshaǵa aýdarmasy, «Taina tainoi istorii», «Shapaǵat-Nur» Almaty 2013 j.) atty eńbegimizde, osy iri tarihi qujatty – «Mońǵoldyń qupiia shejiresin» aýdaryp taldaǵan kitabymyzda ol týraly «Jalpy túsinikteme» degen taqyryppen birshama tolyq aqpar bergen edik. Siz bolsańyz, bizdiń sol sózdiń óńin ainaldyryp, óz «jańalyǵyńyz» etip kórsetpek bolypsyz. Kerisinshe, bizdiń sol kitap jaryq kórgenge deiin siz jurtqa: «Men «Mońǵoldyń qupiia shejiresiniń» túpnusqasyn mońǵol tilinen oqyǵamyn» - dep qoqilanyp kelipsiz. Sol sýaittyǵyńyz bir-aq kúnde pásh bolǵan soń, bizdiń atalmysh eńbekke alǵashqy kezden-aq qarsy boldyńyz. Endi kelip, bir tańda «qytai tiliniń mamany» bolyp shyǵa kelipsiz. Oqyrman aldynda osynsha kózboiaýshylyq jasaýdan uialmaisyz ba?! Ar-uiat bolmaǵan jerden ǵylym-bilim ne izdesin?
Al, bizdiń joǵaryda atalǵan «Qupiia shejireniń qupiiasy» atty kólemdi eńbegimizge jasaǵan «taldaýyńyz» ǵalymnyń eńbegi deýden góri, bilmestiń áýresine kóbirek uqsaidy. Onymen qoimai, «Bizdiń qytaisha saýatymyzdyń azdyǵyn paidalanyp...» deý arqyly jurtty taǵy da aldaǵyńyz keledi. Muny kórgen oqyrman: «Myna Qarjaýbai Sartqojauly qytaishany da birshama biledi eken-aý», - dep qalar. Árine, sizdiń maqsatyńyz da sol – jurtqa bilimdi bolyp elesteý. Dardaisyp – ǵalym bolyp kóriný, dandaisyp – dáieksiz sóileý sizdiń úirenshikti ádetińiz ǵoi. Biraq, siz sony bilińiz, qazaq óte saýatty halyq. Ádep saqtap az sóilegenimen, kimniń sýait, kimniń shynshyl ekenin kósh jerden aiyrady.
Myna bireý «túpnusqa» dep kórsetip qoiǵanyńyz da:
álde qalai joqtan tapqan jańalyq emes, biz paidalanǵan nusqanyń qosalqy, mórlengen beti ǵoi. Onyń shimaisyz taza nusqasyn, iaǵni, negizgi mátinniń 1-betin biz de bergen edik («Qupiia shejireniń qupiiasy», faksimileli nusqasy, «Shapaǵat-Nur» Almaty 2013 j., 12-bet, 1-faksimilege qarańyz). Onymen qoimai, ol: «1», «2», «3» - degen, bálendei mańyzy joq bólikterge bólinip qoiylǵan kórinedi. Sondai-aq, oǵan – mórlengen betke, birsypyra mantaj jasalypty. Ásili, mórlengen bet bes baǵan bolyp: «嫩秃/黑/剌周» (nyn-tý-/hyi/-la-joý) degen sózben jáne «营盘做着» (iiń-pan-zo-jy) syndy tustyq aýdarmamen, ońnan solǵa qarai 5-baǵanmen aqyrlasady. Al, qalǵan baǵandar ol betke tán emes. Árine, ol sizdiń isińiz emes shyǵar?! Óitkeni, siz qytaisha bir pishikti (ieroglifti) de bilmeisiz ǵoi. Sóite turyp, ózińizge kómektesken adamnyń atyn kórsetpegensiz. Sirá, ol adam shalasaýat bolǵandyqtan atyn ataýdan ózi jaltarǵan bolar. Bilimi tereń emes ekenin: «juan-chao mi-shi» nemese «chi-eng-ki-si ha-han-ne hý-ja-ǵý-er» - degen transkriftsiia symaǵy anyq kórsetip tur. Sizge ǵylymilyq, naǵyz shyndyq kerek bolsa, onyń durysy bylai:
Ásilgi mátin «元朝秘史» dep jazylǵan, ol «juan-chao mi-shi» dep emes, naǵynda «yuan-chao mi-shi» dep transkriftsiialanady. Ony qazaqsha «Úián-chaý mi-shy» dep balamalaýǵa jáne solai oqýǵa bolady. Bul – osy tarihi qujatqa berilgen qytaisha at. Ol qazaqshaǵa «Úián áýletiniń qupiia tarihy» dep aýdarylady. Osyndaǵy «úián» (元) degen pishikti bizdiń mamandarymyz oryssha aktsentpen, «iýan» degen dybystyq aýdarmamen qabyldaǵan. Árine, odan ǵylymǵa eshbir nuqsan kelip turǵan joq. Tek, zertteýshi eki dybystyq aýdarmanyń bir maǵyna beretinin, sondai-aq, orysshasynan góri qazaqshasy ári tilimizge jatyq, ári túpnusqa tildegi dybystalýyna jaqynyraq ekenin túsine bilse bolǵany.
Al, ekinshi «transkriftsiiańyzǵa» kelsek, sizdiń «chi-eng-ki-si ha-han-ne hý-ja-ǵý-er» degenińiz ǵylymilyqty bylai qoiǵanda, qytai tiliniń qarapaiym tabiǵatyna múlde úiles kelmeidi. Bul sóilem qytai pishigimen «成吉思合罕讷忽札兀儿» dep jazylady. Ony «pin-iin» (拼音) dep atalatyn sol tildiń latynsha ólshemdi transkriftsiiasymen «Cheng-ji-si he-han ne hu-zha-wu-er» dep jazady. Muny qazaqsha «Chyń-jii-sy hy-han ny hý-ja-ý-yr» dep balamalaýǵa bolady. Odan qazaqshaǵa dybystyq aýdarma jasasaq: «Shyńǵys qaǵannyń qýzaýyry», iaǵni, «Shyńǵys qaǵannyń túp-tuqiiany» bolyp shyǵady. Mundaǵy «qýzaýyr», qýzaý (tekteý) degen etistikten kelip shyqqan. Aitalyq, bul: shymshý – shymshýyr (ot qalaityn, qyzǵan zatty ustaityn saiman), syqaý – syqaýyr (úishi, tezshi sheberlerdiń quraly), t.b. sózdermen uqsas lingvistikalyq tásil arqyly jasalǵan. Ol ana tiliniń ýyzyna jaryp ósken qazaqtyń barlyǵyna túsinikti sóz.
Alaida, siz ony birde «huja`ur. Qazirgi mońǵol tilinde – «h» dybysy túsip qalyp «uza`ur» (ýzaǵýr) dep aitylady» dep, endi birde «Al «qaýzaý» degen sóz qazaq tilinde bar» dep taldaǵan kórinesiz (astyn syzǵan biz, T. Á.). Aǵasy-aý, túpnusqany tastai salyp qaida laǵyp ketkensiz? Mátindegi «忽札兀儿» (hý-ja-ý-yr), qýzaýyr degen sózdiń «ýzaǵýr» nemese «qaýzaý» degendermen qandai qatysy bar? Mońǵol tilinde «ýzaǵýr» sóziniń bolý nemese bolmaýynyń bul arada eshqandai mańyzy joq. Óitkeni, bul sóz túpnusqaǵa jaqyn emes. Birinshiden, túpnusqanyń basqy dybysy – «ý» emes, «h»; ekinshiden, túpnusqada «ǵýr» degen býyn atymen joq. Ony ózińiz oidan qosqansyz. Sizdiń «lingvistikalyq taldaýyńyz» birese túsip qalyp, birese ósip shyǵa keletin, ne dáiegi, ne tiianaǵy joq – kesirtkeniń (hameleonnyń) quiryǵy siiaqty qandai bále?
Endi, «qaýzaý» degenińizge kelsek, onyń túpnusqadaǵy «qýzaýyr» sózimen qandai qatysy bar? Joǵaryda aitqanymyzdai, «qýzaýyr» qýzaý degen etistikke jurnaq jalǵaný nátijesinde qalyptasqan. Al, «qaýzaý» qaýyz syndy zatesim men sáikesti jurnaqtyń birigýinen týyndaǵan. Iaǵni, bul sóz (qaýzaý) astyqtyń dáni men qaýyzyn bir-birinen ajyratý degen uǵymnan kelip shyqqan. Qarjaýbai myrza, sizge taǵy da aitarym sol – Shyńǵyshandy mońǵol qylý úshin beker aramter bolyp júrsiz. Tipti, soǵan bola osynsha qoian bultaqqa salyp, baqai qýlyqqa baryp – ǵylymi taldaýdan maqsatty túrde qashqalaqtap, bosqa sharshaýdyń qazaq tekti adam úshin qandai zárýligi bar edi?! Joq, álde, sizdiń ol jaqtaǵy depýtattyq mandatyńyz áli aqyrlasqan joq pa?!
Qurymetti oqyrman, Qarjaýbai myrzanyń bizdiń «Qupiia shejireniń qupiiasy» atty eńbegimizge jasaǵan qarsy taldaýynyń syiqy osyndai – ilip alar bir shyndyǵy joq. Óitkeni, ol kisi qytai tilin múlde bilmeidi. Al, osynaý tarihi qujat qytaisha, onyń ústine kóne qytaisha jazylǵan. Kólemi sonsha zor kitapqa eshqandai saýaty joq adam qalai ǵana lingvistikalyq taldaý jasamaq. Bul qylyǵy – Qarjaýbai myrzanyń árqandai quiturqylyqtan taiynbaitynynyń eń naqty aiǵaǵy bolmaq. Árine, qytai tilin bilmeý – eshkimge de aiyp emes. «Úsh tuǵyrly tildiń» qatarynda qytai tiliniń ózi túgil, kóleńkesi de joq. Alaida, onyń bilmegendi «bilemin» dep jurtty aldaǵany, oqyrmandy syilamaǵany – ári ókinishti, ári uiatty, qysqasy, ǵylymǵa, bilimge jat masqara tirlik dep qaraimyz.
Demek, Qarjaýbai myrza, sizdiń «jańa qytaisha ońtailandyrǵan (jalpyǵa arnalǵan) ieroglifpen bergen» degen sózińiz eshqandai shyndyqqa janaspaidy. Tek, uialmastyqpen oidan oiystyrylǵan ótirik, pendeshilikpen jasalǵan qaralaý. Kerisinshe, «tutas aýdarmanyń» baspa nusqasyndaǵy kúrdeli pishikterdi qytai tilinen habary bar ziialy qaýymǵa túsinikti etip ǵylymi túrde ońailastyrǵan, jańa qytaishamen kompiýter arqyly terip jazǵan biz edik. Sondai-aq, bul jáitterdi sol kitabymyzda anyq túsindirip jazǵamyz. Eger, siz aitqandai bolsa, atalǵan kitaptyń «jalpyǵa arnalǵan» nusqasy bar bolsa, myna jurtqa kórsetińizshi. Tipti, sizdiki shyn-aq bolsyn delik. Bizdiń qandai túpnusqamen jumys istegenimizdi «Qupiia shejireniń qupiiasy» syndy atalmysh kitabymyzdyń ózi de anyq aiǵaqtap tur ǵoi. Osynsha sýaittyqqa, jalaqorlyqqa barýǵa sizdi qandai kúsh itermeledi eken, á?!
Úshbý «Qupiia shejireniń qupiiasy» - bizdiń uzaq jylǵy qajyrly eńbegimizdiń, júieli ǵylymi izdenisimizdiń jemisi. Atap ótkenimizdei, ony tanyp oqý úshin mamanda, eń áýeli, ierogliftiń kóne, kúrdeli túrin jáne qylqalammen jazylǵan qoljazba nusqasyn tani alatyndai epigrafikalyq bilim bolýy kerek. Onan soń, keminde eki túrik tilin jáne kóne túrik jazbalaryn biletin lingvistikalyq daiarlyq qajet (Túpnusqany zertteýde túrik tilderin bilý óte mańyzdy ekenin Ishki Mońǵoliia ǵalymdary da moiyndaǵan. Ári olar mundaǵy túrkizmniń basym orynda ekenin de atap kórsetken). Árine, tarihi bilimniń bolýy – basty shart. Ásirese, etnografiialyq, sonyń ishinde qazaq shejiresi men etnolingvistikasy jóninde jaqsy bilim alǵan maman bolýǵa tiisti. Ailar, jyldar boiy tyrysyp úirený arqyly osy sharttardy ázirleýge qulshyndyq. Eń sońynda, mońǵol tilinen shamaly saýatty bolǵannyń artyqtyǵy joq edi. Óitkeni, mundaǵy sózder kelsin-kelmesin mońǵolshaǵa burmalanǵan. Áttegenaiy – sol, mońǵol tilin bilý jaǵy bizde joq boldy. Alaida, onyń ornyn daryndy lingvis ǵalym Buqat Bazylhanulynyń «Qazaqsha-mońǵolsha sózdigi» belgili deńgeide toltyrdy (Ulanbatyr – 1977). Budan syrt, «Mońǵolsha-qytaisha sózdik» (新蒙汉词典) qatarly quraldardyń da zor kómegi tidi («Shańý iinshýgýán» baspasy, Beijiń, 2002). Mine, osyndai alǵysharttardy ázirleý arqyly biz «Qupiia shejireniń qupiiasy» atty kólemdi eńbegimizdi jazyp shyqtyq. Bul qarsańda taldanǵan árbir sózdiń bet sanyn eskertýdi bylai qoiǵanda, turǵan ornyn, koordinatyn anyq kórsetip otyrdyq. Biz solai isteýdi, naqtylyqty – ǵylym jolyndaǵy, oqyrman aldyndaǵy bultartpas mindetimiz dep bildik. Sol eńbegimiz dalaǵa ketpepti, atalmysh kitabymyz oqyrmannyń suranysyna sai qazaqsha úsh qaitara jáne orysshaǵa aýdarylyp bir ret basylyp shyqty. Osy jáne basqa eńbekterime joǵarydaǵy QR UǴA Prezidenti, akademik Murat Jurynov myrzadan syrt, Maral Ysqaqbaiuly, Beksultan Nurjeke-uly, Muhtar Maǵaýin, Dýlat Isabekov, Qoishyǵara Salǵarauly, Ýálihan Qalijan, Shámil Ábiltai, Qabdesh Júmádilov, Sheriiazdan Eleýkenov, Naýryz Qylyshbaev, Dáýletbek Baitursyn, Tóreǵali Táshenov, t.b. qazaqtyń birtýar, bilikti azamattary joǵary baǵalaryn berdi, izgi tilekterin bildirdi. Iaǵni, bizdiń eńbegimiz quzyrly oryndardan da, ziialy qaýymnan da oń baǵa aldy. Sol úshin rahmetimizdi jáne shúkirshiligimizdi bildiremiz.
Tek, Qarjaýbai myrza, siz ǵana bizdiń eńbekti túbegeili joqqa shyǵarýǵa tyrysyp, qaradai sharshap júrsiz. «Qaradai sharshap» deitinim, sizde dáiekpen sóilerlik bilim, bilim-ǵylymǵa qurmet eterlik daryn, ózgeni qoiǵanda, ózińizdi syilarlyq daǵdy joq siiaqty. Bizdi oidan termin jasady dep jazǵyrypsyz. Biraq, onyńyz tolyqtai negizsiz aiyptaý. Bul tarihi qujattyń ǵylymǵa belgili túpnusqasy qytai tilinde bolǵandyqtan, ol týraly osy tildegi terminder negiz etilse, bul – aqylǵa eń qonymdy sheshim bolmaq. Biz de osy ǵylymi ustanymdy basshylyqqa aldyq. Aitalyq, «总译» (zuń-ii) degendi «tutas aýdarma», «旁译» (pań-ii) degendi «tustyq aýdarma» dep aýdardyq. Bular túpnusqany zerttegen Ishki Mońǵoliia ǵalymdary qalyptastyrǵan terminder. Árine, onyń qazaqsha aýdarmasyn jasaǵan biz. Óitkeni, ne elimizde, ne shetelde bolsyn, osy tarihi qujatty bizshe tolyq aýdarǵan jáne oǵan jan-jaqtyly taldaý jasaǵan qazaq tildi maman bolǵan emes. Sondyqtan, bizdiń ult tarihy úshin tyńǵa túren salýymyzǵa týra keldi. Joǵarydaǵy jáne basqa da bilimdi, ardaqty azamattar men azamatshalardyń biz týraly Qazaqtyń eń basty gázetterine maqala jazyp qoldaý kórsetip jatqandary sodan ǵoi. Barlyǵyna Alladan abyroi, halyqtan qurmet násip bolsyn!
Ári joǵaryda attary atalǵan jáne odan basqa da tulǵalardyń kóbisi qazaq nemese qazaqstandyq bolǵanynan basqa, Qarjaýbai myrza aitqan «Járkentpen» eshbir qatysy joq kisiler. Soǵan qosa, bári de bizdi buryn esh ýaqytta tanymaityn adamdar bolatyn. Ol zańdy da. Biz QHR Altaidaǵy Qaba aýnynyń týmasymyz. Ákem marhum Ábenai Tynybaiuly da bul jaqtyń qazaǵyna aty tanys kisi emes-tin. Alaqanynan múiizgek ketpegen eńbekshi, qara taban malshy edi. Biraq, dinshe de, jańasha da óz zamanynyń eń saýatty kisileriniń biri bolǵan. Odan syrt, aýyl men aýdanǵa aty shyqqan bilgir shejireshi edi. Bizdiń tarihqa qyzyǵýymyzǵa sol kisiniń igi yqpaly boldy. Qytaida ulttyq saiasat durystalǵanda, ótken ǵasyrdyń 80 jyldarynda, aýyl meshitinde birneshe myń jamaǵatqa imamdyq etti. Seksennen asa jas jasap, eshkimniń aqysyn jemei, halqyna syily kúiinde ómirden ozdy. Biz de sol kisiniń jolyn qýyp taza eńbekpen, qazaq tarihy úshin bir kisilik úles qosaiyq degen izgi nietpen júrmiz.
Siz atalmysh maqalańyzda: «2010 jyly meni izdep Tileýbai degen azamat keldi. Tanysa kele bildim, seniń iniń eken. «Aǵam meni Sizge jiberdi. Jazbalarymdy ázirshe synǵa ala bermesinshi» degen sálemińdi jetkizip, seniń «Shynyńa kósh tarih, Shyńǵyshan kim?», «Qupiia shejiresiniń qupiiasy» degen kitabyńdy maǵan syiǵa tartty. «Sirá, menen kúdiktengen bolar. Kishilik tanytyp aldyma kelip otyr ǵoi» degen nietpen iniń men ózińniń saǵyńdy syndyrmaiyn dep oilap, men de kisilik tanytyp, aǵalyq aqyl-keńesimdi berdim» - depsiz. Munyńyzdy bylaiǵy jurt shyn eken dep qalar-aý. Biz – qaitken kúnde de Shyńǵyshan týraly birneshe zertteý eńbektiń avtorymyz. Sóite turyp, ol taqyryptan beihabar, Shyńǵyshan týraly bir bet qaǵaz jazyp kórmegen adamnan – Qarjaýbai myrza, myna sizden qalaisha kúdiktenbekpiz. Inimniń, Tileýbai Bazarbekulynyń sizge kezikkeni 2013-jyly ǵoi. Men Qoishyǵara Salǵarauly syndy abyz aǵamyzǵa sońǵy shyqqan kitaptarymdy berip jibergem. Sonda siz eki qoltyǵyńyzǵa bizdiń eki kitapty («Qupiia shajireniń qupiiasy» jáne «Túgel taýarihtyń túbinde ne jatyr») qysqan kúii kele qalypsyz, iaǵni, L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetinde Tileýbaimen buiryqsha ushyrasyp qalǵansyz. Sosyn, oǵan túieden túskendei, aǵańnyń kitaptary olai da bulai eken. Men ony sóitipte-búitip jiberemin degen syńaida orǵi sóilepsiz. Ony sol maidandaǵy adamdar tegis estip turǵan eken. Sosyn, Tileýbai jai ǵana: «Jaza alsańyz, jazǵanyńyz-aq durys bolar edi. Synnan eshkimniń handyǵy taiyp ketpeidi, qaita, ǵibyrat bolady» - depti. Sálden keiin alǵashqy áýenińizdi ózgertip, «Qupiia shejireniń qupiiasyn» meńzei: «Bul kitapqa joǵary ǵylymi ataǵy bar bireýdiń qoly kerek» - depsiz. Al, Tileýbai: «Bul – ataqqumar kitap emes. Biraq, sol ataq túbinde osy kitapty ózi izdep tabady» - depti de, óz sharýasymen kete beripti. Qarjaýbai myrza, ótirikshilik pen bilimdiliktiń arasynda teńdik belgisi joq ekenin áli bilmeisiz be?
Sizdiń «synǵa alý...» degenińiz – jiyn-toi saiyn aityp jurttyń qulaǵyn tozdyrǵan biz týraly ǵaibatyńyz bolar? Onyńyzdy esh ýaqytta elemeimin de jáne siz týraly nesie sóz aityp uiat qylyq jasamaimyn da. Óitkeni, jeleksiz adamǵa usaq sóz jaraspaidy. Bizdi de, ózgeni de oilandyratyny – sizdiń bilip ne bilmei qazaq tarihyna jasap júrgen qiianatyńyz. «Eskermegen daý jaman» demekshi, mundai ultqa jat ushqary pikirler – ulttyq ideologiiany búldiretin iritkige ainalyp ketýi múmkin?! Siz buryn Qazaq handarynyń atasyn – Shyńǵyshandy mońǵol deýshi edińiz. Osy joly, álgi «ekolog-militsiia» ekeýińiz tutas qazaqty mońǵol dedińizder. Odan jaqsy áriptes tabylsa, taǵy ne derińizdi bir Qudaidyń ózi bilsin?!
Qarjaýbai myrza, siz: «Maqalańnyń qunyn kóterý úshin Shyńǵyshan problemasyn aita otyryp Abaidy, Qaztýǵandy, Sultanmahmutty, Maǵjan, Álkei, Qanyshtardyń atyn qosyp tuzdyqtap otyrypsyń. Bulardyń Shyńǵys problemasyna qandai qatysy bar degen suraq týady» - degen kórinesiz. Birinshiden, ol kisiler «tuzdyq» emes, qaita, olardyń barlyǵy – ulttyń aqyl-oiy, ar-uiaty. Sizdiń «Bulardyń Shyńǵys problemasyna qandai qatysy bar degen suraq týady» degenińiz de, saýatty kisige tán sóz bolmai shyqqan. Atalǵan babalarymyz Shyńǵyshandy túrik, qazaq dep tanyǵan eken, demek, shyndyq – solai. Siz mońǵol azamattaryn ataǵanda, únemi ataqtaryn, bedelderin dáriptep, kórnektilendirip otyrýdy eshqashan umytpaisyz. Al, qazaqtyń osynaý ulylaryn «bular», «tuzdyq» dep jeńil-jelpi sipattai salǵanyńyzdan da ult tarihyna erte bastan-aq júrdi-bardy qaraitynyńyzdy ańǵarýǵa bolady. Qazaq ǵylymynyń qarashańyraǵy týraly: «Onsyz da belin aldyryp aýyr qalde turǵan Qazaqstan Ǵylym Akademiiasy...» - dep barynsha tómendete jazǵansyz. Sonda, QR UǴA-nyń qadiri siz úshin álgi «ekolog-militsiia» qurly bolmaǵany ma? Olai deitinimiz, onyń árbir sózin aqiqatqa balap jalaýlatqanyńyzdy oqyrman áli umytqan joq.
Qarjaýbai myrza, siz mońǵoldan basqa sheteldikterdi de kótermelep, mundaǵy jurttyń basyna shyǵara sóileýge tym áýessiz. Olar týraly: «...kóne mátinderdi shemishkedei shaǵyp, azýyn aiǵa bilegen birneshe ondaǵan, derektanýshylar seniń oilaǵanyńdy oilai almady deisiń be?» - dep áspettep, aptyǵa marapat jaýdyrǵanyńyz da tym túsinikti qylyq emes. Sonda, olardyń «danyshpandyǵy», sizdiń janyńyzǵa jaqqan tusy – uly Shyńǵyshandy túrikten, qazaqtan tartyp alyp, jat halyqqa, mońǵol ultyna bergeni me? Onyń ústine, sóz qoldanysyńyz da filologiia ǵylymdarynyń doktoryna laiyq emes. Myna «shemishkedei shaǵyp» degen jargonnyń qai jerine qyzyqtyńyz. Qazaqtyń piste, shekildeýik degen tól ataýlaryn bilmegenińiz de kisini tiksindiredi. Uly tulǵalarǵa, tarihqa, tilge mensinbei qaraý – jaqsy ádet emes. Onyń ústine, bul – shyn mánindegi ǵalymǵa tán tipti de minez emes.
Sizdiń ol zamanda Ile bolmaǵan, ol zamanda qazaq bolmaǵan degen saryndaǵy pikirińiz de – tarih ǵylymdarynyń kandidatyna, iaǵni, sol ataqqa laiyq adamǵa tán emes. Biz Ile, Jete toponimderin oidan tapqamyz joq. «Qupiia shejireniń» túpmátinindegi «额列惕» (Y-le-tii), «只惕» (Jy-tii) degen toponimderdi Ileti, Jete dep aýdarmaý múmkin emes. Tipti, olardan budan ózgeshe dybystyq aýdarma jasaý – ǵylymǵa istelgen qiianat bolar edi. Ónen boiyndaǵy Qulja, Narat, Shaty, Tekeli, Burqan, Túrgen, Járkent, Qarqara, Sharyn, Qapshaǵai, t.b. degen jer-sý attaryna qarap ony Ile demeý múmkin be? Álde, «Qarjaýbai myrza renjip qalady eken» dep basqasha isteýimiz, tarihi derekti teris túsindirýimiz kerek pe edi? Al, siz ondai tarihi qujattyq dáiekterden beihabarlyǵyńyzǵa qaramastan bizdi jazǵyrasyz, «alaiaq» deisiz. Sonda, sizshe bolǵanda, qazaq tarihy úshin shyndyqty aityp shyryldaý – alaiaqtyq bola ma? Kerisinshe, adal adam – qazaqty mońǵol dep qaralaǵan kisi me? «Pálsapańyz» qyzyq eken?!
Endi qazaq etnonimine kelsek, Shyńǵyshan ómirge kelmei turǵanda «qazaq arba» (qazaq tergen) degen ataý bar edi. Eger, qazaq joq bolsa, ol ataý qaidan shyqty. Ol – ol ma, sonaý Vavilon zamanynda da Qazaqiia (Hazaqiia) degen ataý bolǵan. Qazaq bolmasa, bul tarihi ataý qalai qalyptasty. Siz Ráshid ad-Dinniń Shyńǵyshandy «Jalaiyr rýy» taraýynan taratqanyn, osy arystyń quramynda tóre, tóleńgit atty rýlardyń bolǵanyn bilmeitin shyǵarsyz. Al, «Qupiia shejirede» Shyńǵyshannyń shyqqan rýy «dóró», iaǵni, tóre dep atalǵanynan da múlde habarsyz ekenińizde daý joq. Sondai-aq, onda «Jalaiyrdyń táijigit (taishyǵut) rýy» degen derek bar ekenin bilmeitinińiz de sózsiz. Tipti, «Altyn shejirede» Shyńǵyshannyń týysy Jamuha «Jalaiyr Jamuha» dep atalǵanynan da beihabarsyz-aý shamasy. Osynyń barlyǵy naqtyly tarihi qujattyq derekter. Eger, bulardyń bárin bilmeseńiz, onda Shyńǵyshan tarihyna jarmasyp áýre bolmańyz.
Qarjaýbai myrza, siz jalaiyr, alshyn degen túrki etnonimderge nege shúiliktińiz? Jalaiyr týraly joǵaryda az aialdadyq. Endi, alshyn týraly qysqasha toqtalaiyq. «Jámiǵ at-taýarihta» alshy-tatar, ásili, alshyn-tatar dep atalatyny týraly anyq derek bar. Al, jalpy tarihi derekterdi súzip, zerdelep qaraǵanda, ejelgi tatar quramynda: dóit, tana, taz, tipti, baiuly, álimuly degen rýlardyń bolǵanyn ańǵaramyz. Endeshe, tarihtaǵy tatardy – alshyn, iaǵni, qazaqtyń kishi júzi demei, mońǵol desek durys bolmaq pa? Al, «阿史那» (A-shy-na) degen tarihi etnonimdi ALShYN dep aýdarýyma da, bir jaǵynan, olardyń dybystyq jaqyndyǵy, ekinshi jaǵynan, osy tarihi dáiekter negiz boldy. Oǵan nesin shala búlinesiz. Azar bolsa, mońǵolmen dámdes bolǵan shyǵarsyz. Alaida, jalaiyr men alshyn baýyryńyz ǵoi – kózińizdiń aǵy men qarasy ǵoi! Joq, siz úshin olai emes pe? Álde, biz qatelesip otyrmyz ba?!
Qarjaýbai myrza, siz ótkende jyr daryǵan kieli Narynqol týraly jańylys sóilegen edińiz. Sonda, tilińizdi «kálimaǵa keltirgen» biz edik. Bul joly qut daryǵan Jarkent týraly: «Onsyz da belin aldyryp aýyr qalde turǵan Qazaqstan Ǵylym Akademiiasynyń bedelin osynshama tómendetip «Jarkent akademiiasynyń» deńgeiine túsirgenińiz qandai úlken tragediia» - dep kúńirenipsiz. «Jaman sóz aýyz sadaǵasy» degen, Jarkentte akademiia ashylsa, sizdiń basyńyzǵa qaiǵy túsetindei, sonsha ne kórindi. Sary altyndai júgeriniń otany, Batys Evropa-Batys Qytai kólik jolynyń júregi bolǵan Jarkentke ondai jaqsylyqty qimaityndai, osynaý qasietti mekennen ne jamandyq kórip edińiz? Álde, Burqan men Túrgen sonda bolǵandyqtan, ózińizge depýtattyq mandat bergen eldiń namysy úshin júregińizge muz bailanyp júr me? Qazaqtyń eline Shyńǵyshandy, jerine jaqsylyqty qimasańyz, sonda, siz – kimsiz?
Qarjaýbai myrza, bizdiń sizge jaqpaityn «alaiaqtyǵymyz», «ádepsizdigimiz» munymen shektelmeidi. Biz Shyńǵyshanǵa qatysty tarihi qujattarda arǵyn, shanyshqyly, sirgeli, ýaq, t.b. arystardyń bar ekenin de dáleldedik. Qońyratty ejelgi Ǵun ulysynyń murageri dedik. Sonyń kesirinen siz súigen halyqtyń bedeline kóleńke tústi, al, qazaq halqynyń mereii ósti. Kóne túrki jazýy – kishi júz jazýy, kóne uiǵyr jazýy – uly júz jazýy, kóne qytai jazýy – orta júz jazýy degen pikirdi de biz ortaǵa qoidyq. Onymen tynbai, oǵan kóptegen ilanymdy dáiekter keltirdik. Bul – bul ma, tarihtaǵy qiiat uǵymy dáýirlik jáne mándik jaqtan úsh jikke bólinetinin ashalap kórsettik. Jalaiyrdy óz ishine alǵan kóptegen túrki arystardyń ertedegi qiiatqa jatatynyn dáleldedik. Al, búgingi qiiat rýy Shyńǵyshannyń atasy Qabyl hannan taraitynyn, tekti atadan shyqqanyn ortaǵa qoidyq. Eń sońynda, «Esýkei qiian» degen ataý rý emes, tek qana naýǵy (titýl) ekenin ashyp túsindirdik. Sonyń saldarynan, Shyńǵyshannyń tegi siz oilaǵandai bolmai qaldy, mońǵol emes bolyp shyqty. Kerisinshe, Shyńǵyshannyń qiiat – jalaiyr – tóre ekeni dáleldendi. Iaǵni, uly Shyńǵyshannyń tegi túrik, qany qazaq eken. Muhamed Qaidar, Qadyrǵali bastaǵan, Abai, Shákerim qostaǵan, Álikei, Qanysh jalǵastyrǵan áz babalardyń tarihi tanymy durys dep tabyldy. Biz sony senimdi qujattyq dáiekter arqyly jurttyń esine qaita saldyq. Demek, sizdiń bizdi «alaiaq», «ádepsiz», «bilimsiz» dep jazǵyrǵan «kandidattyq», «doktorlyq» sógisińizdiń tamyry tym tereńde jatyr.
Qarjaýbai myrza, siz: «Ári Kók Túrikke talasyp turǵan basqa túrki halyqtaryn kórmedim», Shyńǵyshandy mońǵolǵa bereiik te, ózimiz Kók Túrikpen ońasha qalaiyq degen syndy «usynys» aitasyz. Mynaýyńyz – janashyrlyq pa, aldamshylyq pa?! Shyńǵyshandy alamaiymen oiyp alyp mońǵolǵa usyna salsańyz, sonda bizdi VIII ǵasyrdaǵy Kók Túrikpen kim jalǵastyrady? Bir myń úsh júz jyldyq tarihynyń ornasy joq halyqty kim syilaidy? Qarjaýbai myrza, aityńyzshy, myna usynysyńyz – qazaqqa jasalǵan adaldyq pa, álde, aramdyq pa? Siz sony este saqtaǵaisyz! Qazaq óz tarihyn eshkimmen bólisýge mintti emes. Óitip itpelegen, jymysqylaǵan «bitimgershiligińiz» aitylǵan jerinde qalsyn. Túfái-túfái, betin ary qylsyn! Bir kisiniń tatqan dám-tuzynyń bodaýyna bir ulttyń san ǵasyrlyq tarihyn bere salý – ádil saýda emes.
Qarjaýbai myrza, siz: «Ashyǵyn aitqanda» tok-shoýynda televiziiadan sóilegende Mýhalai deýdiń ornyna «Qubylai» dep jańylys jasappyn. Osy qateligim úshin halyqtan keshirim suraimyn» - dep, sol jolǵy óreskel qateligińizdi moiyndapsyz. Oǵan qosa «sary gazetter» degen ǵaibat sózińizdi de biraz maiqandaǵan kórinesiz. Bárinen de mańyzdysy – «Joshynyń óziniń baba tegi – túrik» degenińiz bolyp tur. Eger, bul aitqanyńyz Shyńǵyshannyń úlken uly Joshy han bolsa, onda, «baba tegi – túrik» degenińizdiń ishinde Shyńǵyshan da bar ekeni daýsyz. Demek, siz osy dúdámál sózińizben-aq áýelgi oiyńyzdan qaitqanyńyzdy, shyndyqty moiyndaǵanyńyzdy tuspaldap bolsa da bildirýge tyrysqansyz. Osyǵan qaraǵanda, bizdiń «Qala men dala» gazetiniń saitynda (2016 j. 27-aqpan) jáne «Qazaq ádebieti» gazetinde (2016 j. 4-naýryz) jariialaǵan maqalamyz aitarlyqtai ónim bergeni daýsyz. Al, myna maqalańyz – jai ǵana «Jyǵylǵan kúreske toimaidy» degenniń keri ǵoi. Taqyryby qarqaradai bolsa da, mazmuny masqaradai eken. Eshqandai «ǵylymi» pikir aityp jarytpaǵansyz. Maqalanyń kólemin ulǵaitý, kóz aldaý úshin onan-munan úzip-julyp kereksiz úzindilerdi tyqpalai beripsiz. Kim ne aitty, jazylǵan sózderdiń narqyna da boilap áýre bolmaǵansyz. Onymen qoimai bizge: «jaýlar (ol kim?)» - degen sesti suraq tastapsyz. Aǵasy-aý, sony áli bilmeisiz be? Jaýlar – qazaq halqyn qan qaqsatqan, tilinen, dininen aiyrǵan otarshyl júie ǵoi. Qarjaýbai myrza, keide siz ózgeni qoiyp, ózińizdiń ne aityp, ne qoiǵanyńyzdy da bilmei qalasyz. Aitalyq, Domalaq anaǵa «jónsal» degen at japsyrasyz da, artynan ol sózdi kim aitqanyn túsinbei dal bolasyz. Sonda, «ǵylymi jaýabyńyzdyń» syiqy osy ma? Ǵylymnyń qasietine kir keltirip qaitesiz. Myna baldyr-batpaǵyńyz ǵylymnan sadaǵa ketsin.
Aǵasy, siz bizge: «...aǵash atqa teris mingizetindei men saǵan ne qylyp edim?» - dep ókpe artypsyz. Batys filmderindegi grafinialarshylaǵan, durys atqa teris mingen ózińiz ǵoi. Shyńǵyshan taqyrybyna órshelene qarsy shyqpasańyz, qazaqtyń namysyna tier sóz sóilemeseńiz, biz de qulash-qulash maqala jazbas edik. Al, bile turyp únsiz qala bersek, Qazaq tarihy – «Berekesiz arbashynyń pulyna» ainalyp ketpei me? Árine, árkimniń jeke namysy qundy, biraq, ony ult namysynan joǵary qoiýǵa bolmaidy. Sizdiń jasyńyz ben tájiribeńiz muny túsinýge múmkindik berer dep úmittenemiz. Biz ádette óz namysyn saýdalaǵan sharasyz áielderdi masqaralaimyz. Al, ult namysyn satý odan da jirenishti qylyq bolmaq (Bul sózimiz sizge dittelmegen, mórti kelgen soń jalpylama aityp otyrmyz). Ultty qorǵaý, tek, myqtylardyń ǵana mindeti emes, ol – biz siiaqty jai adamdarǵa da paryz.
P.S.
Qurmetti oqyrman, sonaý XIII ǵasyrdan tartyp XVIII ǵasyrǵa deiin Musylman jáne Batys áleminde Shyńǵyshan men onyń áýletteri týraly alpys-jetpis shaqty ári kólemdi, ári senimdi, sondai-aq, birinshi qoldy tarihi eńbekter jazylǵan eken. Biz qaidaǵy bir senimsiz derek symaqtarǵa aldanbai, sol qundy tarihi qujattarǵa júginelik. Múmkindigimiz bolsa, solardy qazaq tiline aýdaraiyq. Tek, sóitkende ǵana túrik, júieden, qazaq tarihynyń baǵy ashylady.
Kele jatqan «Táýelsizdiktiń 25 jyldyq» mereitoiy qutty bolsyn! Eldigimiz máńgi bolsyn!!!
2016 j. 6-sáýir, (3), 23:23
