Bettiń aryn belge túigen ziialylar
Serik Ahmetov, Erlan Aryn, Baýyrjan Ábdishev, aǵaiyndy Rysqalievter aiypty bolyp, sot bar kinásin moinyna qoiyp bergende, «olar klanaralyq qaqtyǵystyń qurbany boldy» dep aqtaýǵa tyrystyq.
Memlekettiń bir milliardy turmaq, bir teńgesin alsań da seni eshkim jemqor degen attan qutqaryp qala almaidy.
Biraq olardyń qarapaiym halyqtyń qarjysyn jemsaýyna quia salǵanyn bile tura, bura tartyp, búirekten siraq shyǵaryp jatamyz. Sonda jemqorlardyń qylmystyq isterin áshkereleitin tom-tom isterdi qaida qoiamyz? Bárin umyta salýymyz kerek pe? Al endi muny aqylǵa jeńdirip kórińizshi!
Búginde árbir oblys ákimi aimaqtaǵy halyqqa sózi ótetin ziialylardy ózine jaqyn ustap, «tótenshe» bir oqiǵalar oryn alsa, solardyń aýzymen kópshiliktiń pikirin manipýliatsiialaityn ádis oilap tapqan. Eger almaǵaiyp jaǵdai týyp, ákimniń ishken-jegeni áshkere bolyp, isti bolsa, ziialylar sol mezette «advokatqa» ainalady.
Ákimniń qoldaýymen kitabyn shyǵaryp, úi alyp, máshine mingen ziialylar jergilikti jáne respýblikalyq basylymdarǵa kóldei-kóldei maqala jazyp, qoǵamdyq qorǵaýshynyń mindetin atqaratynyn kúndelikti ómirden kórip júrmiz.
Olar maqala jazýmen shektelmeidi. Eger Astana aitqandaryna qulaq aspasa, áleýmettik jelini iske qosyp, «jerlesimizge qoldaý kórseteiik» degen uran tastap, tutas aimaqtyń adamdaryn aiaǵynan tik turǵyzýǵa deiin barady. Bul endi qazirgi ziialylardyń siqy. Mundai «advokat» ziialylardy jergilikti jáne respýblikalyq deńgeide áreket etetin dep ekige bólýge bolady.
Tutas aimaq aýzyna qarap otyrǵan aqsaqal «janyn shúberekke túiip», «jazyqsyz» janǵa ara túsip jatqanda kim qarap qalsyn, mundaida jurt ta baryn salyp ákimge arasha túsetini belgili. Aimaqtyq sózin ustaǵan abyz aqsaqal ol ákim bolyp turǵanda Mádeniet úiin salǵanyn, jol jóndep, mádeniet pen rýhaniiatqa qamqorshy bolǵanyn (sońǵysyn tarqatyp aitsa áserli bolady) jipke tizip shyqqan soń, halyqqa istiń jaiyn túsindirýdiń ózi qiynǵa soǵady. Dýaly aýyz aqsaqal maqtaýyn asyrǵan mundai altyn basty náshendikti qalai qoldamassyń?
Sondaǵy bar argýment ákimniń kezinde jol jóndep, rýhaniiat pen mádenietke qoldaýshy bolǵany. Bul endi ákimniń oblys, qala basqarǵandaǵy ádepki mindeti emes pe? Eshbir ákim jol jóndeýge qaltasynan aqsha shyǵarmaidy ǵoi. Bul úshin biýdjetten arnaiy qarjy bólinedi. Biraq muny jershildiktiń ýyty boiyn bilegen jurtqa aityp, túsindirý múmkin emes. At tóbelindei top ákimdi qoldap, qorǵap, sońynan ózderiniń oppozitsioner bolyp ketkenin ańdamai qalady.
Rýhaniiat janashyry kim bolyp shyqty?
Prezident ony Pavlodar oblysyna ákim qylyp taǵaiyndaǵanda óńirge qazaqy reńk bersin dep oilaǵany anyq. Biraq ol oiyn Arynnyń qulaǵyna sybyrlap aitpady. Bildei ýniversitet basqarǵan adam muny aitqyzbai túsinýi tiis edi. Áitpese Erekeńniń óndirispen bite qainasyp, investorlarmen dámdes-tuzdas bolǵan dáneńesi joq. Óndirisi óz betinshe órkendep jatqan oblys Erlan Arynnyń kómegine muqtaj emes ekenin bárimiz bilemiz.
Aimaqtyń ekonomikasyn «ashsa – alaqanynda, jumsa – judyryǵynda» ustap otyrǵan Eýraziialyq topqa qyr kórsetetindei ambitsiiasy da joq.
Ol bar bolǵany Aqordaǵa arqa súiep, Pavlodardy biraz qazaqylandyrýǵa kúsh salyp, ózine júktelgen mindetti abyroimen atqarýy tiis edi.
Amal ne, Erekeń qolyna bilik tigen soń, qazynanyń qarjysyna kóz alartyp, az ǵana ýaqytta abyroi-bedelden aiyryldy.
Al endi Erekeńdi aqtap kór. Biraq aqtaýshylar tabyldy. Kezinde Erlan Arynnan qamqorlyq kórgen Arman Qani bastaǵan aimaqtaǵy ziialy qaýym ókilderi bettiń aryn belge túiip, Erekeńdi aqtaýǵa tyrysty (Arman Qani: «Bizdiń únimiz Aqordaǵa estiler degen senimdemiz» matritca.kz). Biraq sot barysynda bári dáleldenip, eks-ákimniń ózi Memleket basshysynan keshirim suraǵannan keiin «advokat» ziialylar únsiz qaldy.
Osylaisha Erekeń óz missiiasyn durys atqarmai, senimge selkeý túsirdi. Senimdi aqtamaǵany úshin Kárim Másimovten arnaiy «sálemdemeni» alǵanyn da estidik. Ony dabyraityp aityp jatqymyz joq.
Qudalarǵa aita almaǵan áńgime
Mine, sodan beri jyl aýnap tústi. Aiyp taǵylyp, isti bolǵan Sekeń bastaǵan serilerdiń kinásin sot oryndary moiyndaryna qoiyp berdi. Ádettegidei Ahmetov Memleket basshysynan «jazdym, jańyldym» dep keshirim surap ta úlgerdi. Bul az deseńiz, eks-premer qateligin (shyndyǵynda, taza ekonomikalyq qylmys) moiyndaǵannan keiin onyń týystary memleket qazynasyna 2,2 mlrd. teńgeni qaitaryp berdi.
Biraq Prezident onyń sózine jibigen joq. Nursultan Nazarbaevtyń Ahmetovtiń sózin nazarǵa almaǵany durys boldy. Qashanǵy keshiredi. Olar «ekilik» alyp, ata-anasynan keshirim surap qutylatyn mektep oqýshysy ma? Jaýapkershilik degen bolý kerek qoi.
Bizdiń sheneýnikter Prezidentten buryn Alla men Halyqtan nege keshirim suramaidy? Jaratqannan qoryqpaityn, halyqty kózge ilmeitin mundai adamdar Prezidentke de opa bermesi anyq. Sondyqtan Nazarbaev ony keshirmegen shyǵar.
Ahmetov isi sotta qaralǵanda Qaraǵandy oblysynyń eks-ákimi Baýyrjan Ábdishev áldene dep jýrnalisterge óziniń kinásizdigin aitqany esimizde. Onyń bul áreketi keibir jýrnalisterdiń aiaýshylyq sezimin oiatqany belgili. Sodan keiin Baýkeńdi qoldaityn postardan áleýmettik jelide aiaq alyp júre almai qaldyq.
Memlekettik saiasatty nasihattaityn basylymda jumys isteitin bir sezimtal áriptesimiz Baýyrjan Ábdishevtiń sýǵa ketip bara jatyp tal qarmaǵandai bolǵan áreketin nazarǵa alyp, óziniń ishki túisigi onyń kinásiz ekenin aitatynyn jelidegi paraqshasyna aishyqtap jazǵanyn kózimiz shaldy. Al gazet betinde sottyń qalai bolǵanyn sezimsiz sýyq aqylmen jazyp shyǵypty. Bulai eki sóileitin jýrnalister óziniń eki túrli jazbasymen jurtty ekiudai pikirge qaldyratyny jasyryn emes. Eń durysy, sezimtal áriptesimiz resmi aqparatpen shektelýi kerek edi.
Búginde Ahmetov isimen aiyptalǵan laýazymdy tulǵalardyń kinálary tolyqtai dáleldendi. Kerek deseńiz, Sekeńniń ózi qyrýar aqshany memleketke qaitaryp beretin boldy. Endi Ahmetovti kinásiz, sútten aq, sýdan taza dep kórińiz. Biraq áleýmettik jelini súzip shyqsańyz, ishki túisigine súienip, Ahmetovti aiypty sanamaityn adamdar áli de bar.
Al jerlesterin jaýǵa bermeitin qaraǵandylyq qudalarǵa «sot Ahmetovtiń kinásin moinyna qoiyp beripti ǵoi» deseńiz, qudalyqty buzyp, qyzdaryn alyp ketýden taiynbaidy. Sondyqtan qudalarǵa bul jaiynda lám-lim degen joqpyz.
Ákimnen put jasaý
Bizdiń Bergei Rysqalievty aiaqtan shalyp, syrtynan ǵaibat sóz aitý maqsatymyz emes. Iá, moiyndaimyz. Atyraýda Bergeidi qoldaityn, ony jaqsy ákim boldy dep esepteitin júzdegen, tipti myńdaǵan adam bar.
Jalpy, kez kelgen ákim halyqtyń turmysyn túzep, aimaqtyń ekonomikalyq ahýalyn órkendetý – basty mindeti. Kópir salyp, jol jóndegen ákimdi qoldan put jasaýdyń esh qajeti joq. Bul – onyń jaýapkershiligindegi sharýa. Jurt ákimniń jarnamasymen ainalyspaýy kerek. Bul qyzmetti atqaratyn ákimniń baspasóz hatshylary bar. Solardyń sharýasy.
Elimiz boiynsha munaidyń otany – Atyraý halqynyń tómen turmys keshpeýge esh qaqysy joq. Atynan at úrketin iri munai kompaniialarynyń bári Atyraý oblysynda munai óndirip jatyr. Munai kompaniialary halyqpen sanasyp, áleýmettik jaǵdaiynyń jaqsarýyna óz úlesin qosýy tiis.
Bul rette oblys ákimderi investorlar aldynda tabandylyq tanytyp, óz talabyn qoia bilýi tiis.
Bizder «Bergei Rysqaliev munai kompaniialarymen halyq múddesin kózdep kúresipti» degen áńgimeni estigen joqpyz. Eger ol osyndai batyl qadamdarǵa barǵan bolsa, respýblikaǵa tanymal saiasatker bolar edi. Sondyqtan bizder Bergeidi halyqshyl ákim boldy dep aita almaimyz. Al onyń ákim bolyp turǵanda kezinde Atyraý oblysynda atqarylǵan sharýalardy alǵa tartyp, Bergeidi qairatkerlerdiń qataryna qosýdyń jóni joq.
Eger ol shynymen «Atyraý halqynyń tabanyna batqan shóge, mańdaiyma batsyn» dep eńbek etken tulǵa bolsa, ony tutas Qazaqstan qorǵap, qolpashtaityn edi.
Jánibekov siiaqty basshy kerek!
Qazir qazaq qoǵamy ult múddesine jumys isteitin basshyǵa sýsap otyr. Qairatker basshy qandai bolýy kerek? Aldymen onyń bolmys-bitimin ashyp alsaq. Bizdiń uǵymymyzsha, elge qyzmet etýdi kókseitin qairatker basshy – Ózbekáli Jánibekovtei bolýy kerek shyǵar. Al salystyryp kórińiz, qai basshy Jánibekovke uqsaidy. Eshqaisysy. Báriniń tili shubar, oilaǵany aqsha. Jasyq.
El úshin janyn qiǵan Alash ardaqtylaryndai basshylar shoǵyry qashan qalyptasady? 30-40 jylsyz ondai basshylardy kórý múmkin emes siiaqty. Sondyqtan aldaǵy kúnge úmit artyp, bolashaq urpaqqa senim artýdan basqa amal joq.
N.ÁÝBÁKIR.
