Qazaqstandyq azyq-túlik óndirýshileri birneshe jyldan beri «sur» import pen otandyq ónimderden góri sheteldik taýarlardy artyq kóretin saýda jelilerimen kúrdeli qarym-qatynas týraly másele kóterip keledi. Bul – elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine tikelei áser etetin mańyzdy jait. Alaida óndirýshilerdiń aitýynsha, memleket tarapynan naqty qoldaý ázirge tek sóz júzinde ǵana baiqalady.
Qazaqstannyń tamaq ónerkásibi salasyndaǵy salalyq odaqtar aliansynyń eki jyldyq belsendi jumysynyń nátijesinde jaýapty memlekettik organdardyń ritorikasy ózgerip, búginde barlyǵy derlik otandyq óndirýshilerdi qoldaý qajettigin aityp júr. Degenmen, is júzinde salalyq odaqtar usynǵan mańyzdy bastamalar qoldaý tappai otyr, al otandyq óndiristi qoldaýǵa arnalǵan zań jobasyna úkimet tolyqtai derlik teris qorytyndy bergen.
Otandyq ekonomikany kóterýge baǵyttalǵan, birneshe mańyzdy bloktan turatyn usynystardyń qoldaý tappaýy sala ókilderiniń úmitin sý sepkendei basqany anyq. Degenmen, olar bul zań jobasyna teris qorytyndy berilgenimen, jyldar boiy qordalanǵan máselelerdiń áli de sheshimin tappaǵanyn jáne olardy keiinge qaldyrmai sheshý kerektigin atap ótedi. Sol sebepti salalyq odaqtar tiisti ministrlikterdi kelissóz ústeline otyrýǵa, jumys toptaryn qurýǵa jáne ortaq mámilege kelýge shaqyrady. Eger zań jobasynda usynylǵan tásildermen máseleler sheshilmese, onda basqa joldaryn qarastyryp, biraq qalai bolǵanda da otandyq óndirýshini qoldap, ishki naryqty qorǵaý jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin naqty sharalar qabyldaý qajet.
Bul úlken de mańyzdy jumys áli tolyq qolǵa alynbai turǵan tusta, eldiń barlyq óńirinde derlik monopoliia ornatqan saýda jelileri óz ústemdigin paidalanyp, óndirýshilerge óz sharttaryn májbúrlep tańyp, atyshýly retro-bonýstar men tiimsiz kelisimsharttardy tyqpalaýdy jalǵastyryp otyr.
«Salalyq odaqtar eki jyldan beri óz múddelerin qorǵaý baǵytynda jumys júrgizip keledi. Bizdiń basty jetistigimiz – memlekettik organdarmen turaqty dialog ornaǵany, – deidi Qazaqstan Sút odaǵynyń direktory Vladimir Kojevnikov. – Biz AMANAT partiiasynyń AÓK jónindegi keńesi aiasynda kezdesýler ótkizemiz. Memlekettik organdardyń ókilderi jii qatysady, olar kóterilgen máselelerden habardar. Bul olar úshin qalypty jaǵdaiǵa ainaldy, olar bizdi tyńdaidy, problemalarymyzdy biledi, usynystarymyzdyń ózekti ári mańyzdy ekenin túsinedi. Úkimet te bizdi estidi, dálelderimizdi qabyldaidy, keiin solardy óz málimdemelerinde keltiredi. Biraq, ókinishke qarai, is júzinde bári dál osy jerden toqtap qalady – memlekettik qurylymdar deńgeiinde qabyldanǵan sheshimderdi júzege asyrý baiaý júrýde. Birqatar protsesti qaita qarap, naqty sheshimder qabyldaý qajet. Biraq bári aýyr, baiaý qozǵalyp jatyr».
Nátijesinde otandyq óndirýshilerge tek sóz júzinde qoldaý kórsetilip, is júzinde túk ózgermei otyr. Bul jaǵdaidyń aiqyn mysalyn Qazaqstan Qus ósirýshiler odaǵynan kórýge bolady.
Óndirýshilerdiń bastamasymen jýyrda Salyq kodeksine mańyzdy ózgeris engizildi – shekaradaǵy veterinarlyq baqylaý kúsheitildi. Óitkeni Qazaqstan aýmaǵyna tekserýsiz kirip jatqan «sur» import kólemi óte kóp. Bul ónimder bazar men dúkenderge jyldam tarap, arzandyǵy sebepti tutynýshylar tarapynan tez suranysqa ie bolady. Alaida mundai ónimder densaýlyqqa qaýip tóndiredi. Al otandyq óndirýshiler bolsa, sapaly ónimin ótkize almai, assortimentin azaitýǵa, óndiristi qysqartýǵa nemese tipti jabylýǵa májbúr.
Salyq kodeksine engizilgen túzetýdiń maqsaty – azyq-túlik pen aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń importyna baqylaýdy kúsheitý. Osy túzetý nátijesinde Qazaqstannyń veterinarlyq qyzmetine shekaradan ótetin mal sharýashylyǵy ónimderi men azyq-túlikke qatysty Memlekettik kirister komitetiniń aqparatyna qol jetkizý quqyǵy berildi. Budan bólek, Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń buiryǵymen 2025 jyldyń sáýirinen qyrkúiek aiyna deiin úshinshi elderden Qazaqstan aýmaǵyna qus jumyrtqasyn ákelýge tolyq tyiym salyndy. Alaida Qazaqstan Qus ósirýshiler odaǵynyń habarlaýynsha, importtyq, sondai-aq tańbalanbaǵan jáne demek, halyq densaýlyǵyna qaýipti bolýy múmkin jumyrtqalardy satý faktileri áli de tirkelip jatyr.
«2025 jyldyń sáýir-qyrkúiek ailary aralyǵynda úshinshi elderden jumyrtqa ákelýge tyiym salý kúshine engennen keiin, bizdiń monitoringtik top Qyzylorda, Atyraý jáne Oral qalalarynda tekserý jumystaryn júrgizdi. Nátijesinde, shyǵý tegi men sapasy kúmán týdyratyn importtyq jáne tańbalanbaǵan jumyrtqalardyń saýdasy tirkeldi. Mundai ónimder bazarlarda da, keibir saýda jelilerinde de satylyp jatyr. Biz anyqtalǵan derekterdi tiisti memlekettik organdarǵa joldadyq. Keibir jaǵdailarda ónimdi tárkileý nemese aiyppul salý siiaqty sharalar qoldanyldy. Alaida turaqty nátijege jetý úshin atalǵan buiryqty oryndaý tetigin jetildirý qajet. Biz ár organnyń jaýapkershilik aiasyn naqty belgilep, aiqyn jáne ashyq is-qimyl algoritmin ázirleýdi usynamyz. Bul sharalar baqylaýdy kúsheitýge, ónimniń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jáne otandyq óndirýshilerge qoldaý kórsetýge múmkindik beredi», – dep túiindedi Qazaqstan Qus ósirýshiler odaǵynyń prezidenti Qairat Maishev.
Osy jaǵdaidan keiin Qazaqstan Qus ósirýshiler odaǵynda mynadai qorytyndy jasaldy: Aýyl sharýashylyǵy ministriniń jumyrtqa importyn shekteý týraly buiryǵynda naqty iske asyrý tetigi joq, al memlekettik organdar tarapynan bul buiryqty oryndaýǵa nemqurailylyq pen formalizm baiqalady. Sonymen qatar, Aýyl sharýashylyǵy ministrligine qarasty Veterinarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komitetiniń aýmaqtyq inspektsiialary azamattardyń shaǵymdaryna jedel áreket ete alatyn múmkindikke ie bolǵanymen, jumysty sońyna deiin jetkizbeidi. Al Saýda komitetiniń quzyreti tek saýda ústemesin baqylaýmen shektelgen, bul óz kezeginde jumyrtqa baǵasynyń turaqtylyǵyna naqty áser etýge múmkindik bermeidi.
Sondyqtan Odaq Aýyl sharýashylyǵy ministriniń buiryǵyna memlekettik organdardyń naqty jaýapkershiligin kórsetetin oryndalý mehanizmin engizýdi usynady. Sonymen qatar, AShM nemese Saýda jáne integratsiia ministrliginde buiryqty júzege asyrý algoritmin ázirleý qajet dep sanaidy. Bul qujatta memleketke keltirilgen ziian týraly aqparattyń kólemi, onyń mólsheri jáne basqa da málimetter naqty jazylýy tiis. Biraq, bul qisyndy usynystarǵa qulaq asa ma? Qulaq assa da, naqty júzege asyryla ma?
Sonymen qatar, otandyq azyq-túlik óndirýshiler men saýda jelileriniń arasyndaǵy qarym-qatynastar da kúrdeli kúiinde qalyp otyr. Saýda jelileri áli de retro-bonýstar arqyly óndirýshilerge qysym jasap, importtyq ónimdi qoldaýdy jalǵastyrýda, al otandyq taýar óndirýshiler shettetilip otyr.
«Salalyq odaqtardyń baǵalaýynsha, eldegi saýda jelilerinde jáne naryqtarda qazaqstandyq ónimderdiń úlesi azaiyp keledi. Keibir sanattarda otandyq ónimderdiń úlesi jalpy kólemniń jartysynan da tómen. Alaida memleket importpen ádiletsiz básekelestikten otandyq óndirýshilerdi qorǵaýǵa baǵyttalǵan eshqandai shara qabyldap jatqan joq, al riteilerler (saýda jelileri) óz sýpermarketterinde otandyq óndirýshilerge, tipti búkil respýblika boiynsha jumys isteitinderge de, asa tiimsiz talaptar qoiyp, olardy saýda jelilerinen yǵystyryp shyǵarýdy jalǵastyrýda. Barlyq derlik óndirýshiler shaǵymdanyp júrgen retrobonýstar bizdiń elde zańmen tyiym salynǵan. Alaida saýda jelileri bul retrobonýstardy «qosymsha qyzmetter» — mysaly, jarnama úshin alyp otyrady. Barlyǵy da munyń zańdy ainalyp ótý ekenin biledi, biraq eshkim bul úshin jaýapkershilikke tartylmaidy», – deidi QR azyq-túlik sektorynyń salalyq odaqtar aliansyndaǵylar.
Nátijesinde, Saýda jáne integratsiia ministrligi jaqynda ǵana el ishindegi bólshek saýdada otandyq ónimderdiń úlesi 80–90%-ǵa jetti, azyq-túlik óndirisi ósip jatyr dep málimdese de, is júzinde bul kórsetkish negizinen óńdelmegen aýyl sharýashylyǵy ónimderine qatysty ekenin kóremiz. Qaita óńdeýshiler, iaǵni qosylǵan quny joǵary ónimderdi jetkizetin kásiporyndar (Prezidentimiz ony ulǵaitý qajettigin únemi aityp otyrady), aýyl sharýashylyǵy ónimderin sapaly azyq-túlikke ainaldyrý úshin barlyq múmkindikterge, óndiristik qýattarǵa, bilikti qyzmetkerlerge jáne quzyretterge ie. Biraq bul protsestiń barlyǵy otandyq óndirýshiler óz ónimderin saýda jelilerinde sata almaityndyqtan tejeledi. Sebebi, riteil kóp paida tabatyn importtyq taýarlardy satqandy jón kóredi. Mine, otandyq óndirýshiniń moinyna túsken tuzaqqa ainalý qaýpi bar tuiyq sheńber osyndai.
