Premer-Ministr Oljas Bektenov ishki ister ministriniń, oblystar men Astana, Almaty, Shymkent qalalary ákimderiniń, sondai-aq Qarjy monitoringi, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttikteri tóraǵalarynyń qatysýymen QR Úkimeti janyndaǵy Quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý jónindegi vedomstvoaralyq komissiianyń otyrysyn ótkizdi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Jiynda internet-alaiaqtyqqa qarsy kúres jáne qarjy piramidalarynyń aldyn alý, qoǵamdyq quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý jáne kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý sharalary qaraldy.
Ishki ister ministri Erjan Sadenov alaiaqtyqqa qarsy is-qimyl sheńberinde "Kiberpol" arnaiy toptarymen 2,5 myńnan astam qylmys ashylǵanyn, nátijesinde 962 mln teńge kólemindegi shyǵyn ótelgenin baiandady. 914 qylmysker ustaldy. Jalǵan nómirlerden túsken 58 mln qońyraý buǵattaldy. Elimizdiń 5 qalasynda 19 SIM-boks jáne 6 myńnan astam tirkelmegen SIM-kartalary anyqtaldy. "Antifrod-ortalyq" jumysy aiasynda shetelge shyǵarý satysynda turǵan 400 mln teńge buǵattaldy. Sharalardy kúsheitý úshin nesie berýden erikti túrde bas tartý, sondai-aq jábirlenýshiniń qatysýynsyz resimdelgen nesielerdi esepten shyǵarý boiynsha birqatar zańnamalyq túzetý pysyqtalýda.
QMA málimetteri boiynsha, biyl 43 qarjy piramidasy anyqtalyp, messendjerlerdegi 266 chat jabylǵan. Osylaisha, 2 mln-ǵa jýyq azamattyń qarjylyq shyǵynynyń aldyn aldy. "Kiberqadaǵalaý" júiesi 8 myńnan astam alaiaqtyq sipattaǵy sait buǵattady. Azamattarǵa kompaniialar men olardyń internet-resýrstarynda qarjylyq piramida belgilerin derbes tekserýge múmkindik beretin Telegram-bot iske qosyldy. Búgingi tańda 9 myńnan astam ótinish qaraldy.
Mádeniet jáne aqparat ministrligi arqyly internet-alaiaqtyq, onlain-kazino jáne qarjy piramidalaryn jarnamalaýdy anyqtaý turǵysynda aqparattyq alańǵa monitoring júrgizý barysynda jyl basynan beri zańsyz mazmundaǵy 12 myń material men siltemelerge qol jetkizýdi shektedi. Kiberqaýipsizdik mádenietin damytý sharalary nátijesinde halyqtyń qaýip-qater týraly habardar bolý deńgeii 80,4%-ǵa deiin ósti.
Premer-Ministr Oljas Bektenov alaiaqtyq shemalar úzdiksiz damyp kele jatqanyn, barlyq qajetti derekterdi alýǵa múmkindik beretin zamanaýi hakerlik baǵdarlamalar qoldanylatynyn atap ótti. Osyǵan bailanysty birqatar baǵyt boiynsha jumysty kúsheitý tapsyryldy. Máselen, osy sanattaǵy qylmystyq isterdi tirkeýdiń uzaqqa sozylýy máselesin sheshý úshin qarjy piramidalary belgilerin anyqtaýdyń naqty tetigin ázirleý jáne bekitý tapsyryldy.
"Memleket basshysy internet-qylmystardy erte anyqtaý men jolyn kesý máselesine basa nazar aýdara otyryp, olarǵa qarsy is-qimyl sharalaryn kúsheitýdi birneshe ret tapsyrdy. Onlain-kreditterdi resimdeýge, banktik jinaqtardy urlaýǵa bailanysty áreketterdiń kópshiligi shetelden otyryp jasalady. Urlanǵan aqsha «droperler» deitinderdiń kómegimen qolma-qol aqshaǵa ainalady. Olar – negizinen jumyssyz azamattar, kóbinese «jeńil» aqshaǵa qunyqqan jastar. Qazir zańnamada «droperlerge» qatysty eshqandai jaýapkershilik qaralmaǵan. Onyń ústine aqparattyq bazadaǵy málimetterdi jelige nemese alaiaqtarǵa berý boiynsha da jaýapkershilik joq. Sondyqtan múddeli memlekettik organdar bank shottaryn, kartalardy, jeke kýáliktegi derekterdi, telefon nómirleriniń bazalaryn bóten adamdarǵa qasaqana bergeni úshin jaýapkershilikti engizý máselesin pysyqtaýy qajet", — dep atap ótti Oljas Bektenov.
Sonymen qatar alaiaqtarǵa qaryz berýge jol bermeý maqsatynda onlain-kreditterdi resimdeý kezinde aqparattyq qaýipsizdik júiesin kúsheitý jóninde sharalar qabyldaý qajet. Munda onlain-kreditti resimdeý kezinde jeke basyn sáikestendirý rásimderin qaita qaraý tapsyryldy. Sondai-aq QNRDA onlain-nesielerdi alaiaqtyq shabýyldardan saqtandyrý máselesin qarastyrady.
Vedomstvoaralyq komissiia qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý, onyń ishinde vandalizm men buzaqylyqqa qarsy is-qimyl máselelerin qarady. Jyl basynan beri elimiz boiynsha qylmystyq quqyq buzýshylyqtar sany 4%-ǵa, tonaý 14%-ǵa, bótenniń múlkin urlaý 18,5%-ǵa tómendegen. Búgingi tańda osyndai 13,7 myńǵa jýyq qylmys ashyldy. «Múldem tózbeý» qaǵidatyna sáikes 9,4 mln-ǵa jýyq ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń joly kesildi, bul ótken jylǵy kórsetkishterden 45%-ǵa joǵary. «Taza Qazaqstan» aktsiiasy aiasynda 856 stihiialyq qoqys orny anyqtaldy. Beinekameralar kómegimen 6,5 myń qylmys pen 435 myń ákimshilik quqyq buzýshylyq anyqtaldy. Jalpy, sońǵy 3 jylda qabyldanǵan sharalar nátijesinde qylmystyq quqyq buzýshylyqtar sany 2 esege azaidy.
Sonymen qatar kóshelerde jasalǵan qylmystyń kóbeiýi baiqalady. Úkimet basshysy birqatar óńirdiń ákimderin tyńdap, qaýipsizdikti qamtamasyz etý sharalaryn kúsheitýdi tapsyrdy.
"Tájiribe kórsetkendei, qaýipsizdik kameralary bar jerlerde quqyq buzýshylyqtar az. Olar qoǵamdy tártipke úiretedi. Jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý salasynda jańa tehnologiialardy qoldaný jaqsy nátije kórsetip otyr. Endi bul jumysty qoǵamdyq tártip salasynda da damytý qajet. Beinebaqylaý kameralarynyń jelisin keńeitip qana qoimai, olardyń sapasyn kúsheite otyryp, jeke basyn sáikestendirý múmkindigimen tsifrlyq intellektýaldyq júielerge kóshýdi júzege asyrý qajet. Osyǵan bailanysty, óńir ákimdikteri qoǵamdyq oryndarda, turǵyn úilerdiń aýlalarynda jáne azamattar jappai jinalatyn oryndarynda beinebaqylaý kameralarynyń sanyn kóbeitý boiynsha jumysty uiymdastyrsyn", — dep atap ótti Oljas Bektenov.
Úkimet basshysy otyrysqa qatysýshylardyń nazaryn Qyzylsýat aýylyna jaqyn mańda Astana qalasynyń ainalma jolynda oryn alǵan jaǵdaiǵa aýdardy. Buryn habarlanǵandai, aýyr júk kóliginiń júrgizýshileri paida tabý úshin avtokólikterdi avtomatty túrde ólsheý júiesin buzýǵa tyrysqan. Bul shara óz kezeginde joldardyń saqtalýyn qamtamasyz etýge jáne olardyń buzylýyn boldyrmaýǵa baǵyttalǵan. Kólik baqylaýynan ótýden bas tartý jáne jaýapkershilikten jaltarý faktilerin eskere otyryp, Kólik ministrligine Ishki ister, Mádeniet jáne aqparat ministrlikterimen birlesip tiisti túsindirý jumystaryn kúsheitý jáne aýyr salmaqty kólik quraldarynyń júrýine sapaly baqylaýdy qamtamasyz etý júkteldi. Sondai-aq abattandyrýǵa ziian keltirý, ruqsat etilmegen jerlerge qoqys tastaý siiaqty basqa da máseleler boiynsha jumysty kúsheitý tapsyryldy.
"Jekelegen óńirlerde qaldyqtardy shyǵarý jáne saqtaý úshin infraqurylym men jaǵdailar jasaýǵa jetkilikti kóńil bólinbeidi. Biyl Aqmola oblysynyń Qoiandy kentiniń mańynda jeke kásiporyndardyń turmystyq qaldyqtardy tógip, zańsyz poligondardy salý faktileri tirkeldi. Biz qalaly jerlerde ýaqtyly shyǵarylmaǵan qoqystardyń avtomobil joldarynyń boiynda jinalyp jatatynyn jii kóremiz. Mundai kórinis ásirese jeke turǵyn úiler ornalasqan aýdandarynda baiqalady. Buǵan jol berilmeidi", — dep atap ótken Premer-Ministr Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrligine qaldyqtardy basqarý jáne qoqys shyǵaratyn uiymdardyń qyzmetin baqylaý tetikterin kúsheitý jóninde birqatar tapsyrmalar berdi.
Máseleni qaraý qorytyndysy boiynsha Úkimet basshysy qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin eń usaq quqyq buzýshylyqtarǵa da ádistemelik reaktsiialar qajet ekenin atap ótti. Kóshelerdegi, qoǵamdyq oryndardaǵy jalpy tártip sheshýshi ról atqarady jáne qylmys pen quqyq buzýshylyqtyń jalpy deńgeiine áser etedi. Buzýshylyqtardyń barlyq túrine tózbeýshilik tanytýdy kózdeitin «synǵan terezeler» teoriiasyna sáikes, tipti bolmashy quqyq buzýshylyqtarǵa jol berý qylmystyń, sonyń ishinde aýyr qylmystardyń kóbeiýine ákeledi. Premer-Ministr buzaqylyqqa qarsy is-qimylda ortalyq ról jergilikti atqarýshy organdarǵa berilip otyrǵanyn atap ótip, óńirlerdegi jumysty kúsheitýdi tapsyrdy.
Kún tártibinde kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý máselesi qaraldy.
Kámeletke tolmaǵandardyń quqyǵy men zańdy múddelerin qamtamasyz etý maqsatynda zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilik zań júzinde qatańdatyldy. Atap aitqanda, tatýlasý alynyp tastaldy, kámeletke tolmaǵandardy zorlaǵany úshin tek ómir boiyna bas bostandyǵynan aiyrý qarastyrylǵan (buryn – 20 jyl bas bostandyǵynan aiyrý). Jynystyq zorlyq-zombylyq jáne sýitsidti nasihattaý úshin qylmystyq jaýapkershilik engizildi. Kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtarǵa qarsy is-qimyl sheńberinde balalar arasynda qorqytýdyń jáne býllingtiń aldyn alý jónindegi sharalar kúsheitildi. Qorqytý, býlling pen kiberbýllingtiń qurbany bolǵan kámeletke tolmaǵandardy erte anyqtaý jáne olarǵa kómek kórsetý ádistemesi qabyldandy.
Biylǵy oqý jylynda elimizdiń 110 mektebinde Ziiatkerlik mekteptermen birlese otyryp, býllingke qarsy Kiva pilottyq baǵdarlamalary, sondai-aq 50 mektepte "DosbolLike" baǵdarlamasy iske qosyldy. Nátijesi boiynsha baǵdarlamalardy basqa mektepterge engizý týraly sheshim qabyldanady. Biyl bala tárbiesi boiynsha mindettemelerdi oryndamaǵany úshin 70 qylmystyq is qozǵalǵan. Balalardyń túngi ýaqytta úiden tys jerde bolǵany úshin 84 myńnan astam ata-ana jaýapqa tartyldy. Osyǵan bailanysty 6,5 myń mektepte ata-analarǵa pedagogikalyq qoldaý kórsetý ortalyqtary ashyldy. Synyp jetekshileri róliniń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, muǵalimge synyp jetekshiligi úshin tólenetin qosymsha aqy mólsherin arttyrý múmkindigi pysyqtalyp jatyr. Sonymen qatar qurdastaryna teris áser etetin 1700 zańsyz "kóshbasshy" anyqtalyp, baqylaýǵa alyndy. Jalpy, sońǵy 5 jylda jasóspirimder arasyndaǵy qylmys ótken jylmen salystyrǵanda 30%-ǵa, biyl 5%-ǵa tómendedi.
Premer-Ministr Oljas Bektenov kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy qylmys deńgeiin odan ári tómendetý boiynsha qosymsha sharalar keshenin ázirleýdi tapsyrdy. Qajetti qoldaýǵa muqtaj otbasylardy anyqtaý sharalaryn kúsheitý úshin otbasynyń tsifrlyq kartasynyń fýnktsionaldyǵyn keńeitý tapsyryldy. Sondai-aq balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq jáne sýitsid kórinisterin anyqtaýdyń jańa tásilderin ázirlei otyryp, oqý oryndarynyń psihologiialyq qyzmetiniń jumysyn kúsheitý qajet. Qarjy ministrligine kámeletke tolmaǵandarǵa alkogol jáne temeki ónimderin satýǵa jol bermeý jónindegi jumysty jandandyrý tapsyryldy. Budan basqa, balanyń psihologiialyq jáne fizikalyq damýyna ziian keltiretin quqyqqa qarsy mazmunǵa qol jetkizýdi shekteýdi kózdeitin qosymshany ázirleý máselesi pysyqtalatyn bolady.
Otyrysty qorytyndylai kele, Oljas Bektenov Memleket basshysy Joldaýda azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi strategiialyq basymdyqpen aiqyndaǵanyn atap ótti. Úkimet qazaqstandyqtardyń jaily ári qaýipsiz ómirin qamtamasyz etý úshin jumysty kúsheitý maqsatynda barlyq sharalardy qabyldaityn bolady. Ishki ister ministrligine kúsh-jigerdi shoǵyrlandyrý boiynsha jańa tásilderdi iske asyrý jáne quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýdyń jańa ári tiimdi júiesin qurý tapsyryldy.
