Densaýlyq saqtaýǵa quiylatyn investitsiia nege nátijesiz?
- Densaýlyq saqtaý salasynyń qazirgi ákimshilik júiesi kúrdeli, qymbat jáne aýqymdy. Meditsinalyq mekemelerge qarajat túrli memlekettik jáne jergilikti basqarý organdarynyń eleginen áreń ótip, qatty «qysqaryp» jetedi. Bólingen aqshanyń 15-30% (!) ǵana naýqasty emdeýge qalady.
- Bizdiń bilim berý júiemiz densaýlyq saqtaý salasy boiynsha kásibi basqarýshylardy daiyndaǵan emes. Jaqsy dáriger – mekemeniń jaqsy basqarýshysy bola almaidy. Osydan meditsinalyq mekeme de, patsient te utylyp jatyr.
- Meditsina kadrlerin daiyndaýdy áli de jetildirý kerek. Oqý oryndarynyń kommertsiialanýy jaǵdaidy qiyndatty. Diplom satý – ulttyń densaýlyǵy men memleket múddesine shash-etekten ziian keltirýde.
- Memleket «kereýet-oryn» esebin jaqsy tóleidi. Osydan kelip giperdiagnostika, hirýrgiialyq operatsiialardy qajet etpeitinderge de ota jasai berý kóbeidi. Sozylmaly aýrýmen aýyratyn adamdar sany artty.
- Birinshi orynda dárigerdiń nemese medbikeniń biliktiligi emes, tikelei tanystyq, telefon quqyǵy, basqa da jaittar turady. Nátijesinde biz shtattyq kesteniń ótirik kóbeitilgenin, shyǵyndardy artyǵymen eseptegenderin kórip otyrmyz.
- Emdeý jumystarynyń tiimdiligin bildiretin «indikatorlar» dárigerlerdiń diagonozdy aýystyrýyna, jaǵdaidyń naqty beinesin jasyrýǵa itermelep otyr. Aýrýdy shyn máninde anyqtaý jáne berilgen kórsetkish sanynan artyq ketýdiń arty aiyppul tóleýge soqtyrady. Bul júie ózin-ózi aldap otyr.
- Ministrlik qaǵaz júzindegi esep alýdy áli toqtatqan joq, ózindegi aqparattyq júiege senbeidi. Biraq aqparattyq júiege edáýir qarjy bólýde. Esep berý júiesin qolaily ári ońai etý qajet.
- Kepildendirilgen biýdjettik qarjylandyrý azǵyndyq pen salaqtyqqa soqtyrady – óitkeni únemdeýge, úzdik bolýǵa, jaqsy jumys isteitindermen básekesýge tyrysýdy qajetsinbeidi. Bólingen qarjyny der kezinde “igermeseń”, taiaq jeisiń. Al únemdep jumsaǵandardy qarjylandyrý kezinde az aqsha bólinip «jazalaidy»…
- Otandyq meditsina salalyq standarttar qursaýynan shyǵa almai keledi. Bul qyzmet kórsetý qunynyń qymbattaýyna, emdeý sharalaryn ótirik sanmen kóbeitýge soqtyrady.
Aqshany qaidan alý kerek?
Biz – meditsinalyq saqtandyrý jolyn tańdadyq. Meditsinalyq saqtandyrýdy engizý – salyqty shamaly ósirýdi bildiredi. Júkteme memleket, jumys berýshi jáne jumysshy arasynda ártúrli proportsiiada bólinedi.
Reformadan qandai nátije kútemiz?
- Memlekettiń, jumys berýshiniń jáne jumysshynyń jaýapkershiligi printsipin engizý. Jaqyn arada mindetti meditsinalyq saqtandyrý júiesine kóshý bastalady. Reformanyń máni mynaý: jumys jasyndaǵy azamattardy meditsinalyq qamtamasyz etý memlekettiń, jumys berýshiniń jáne shamaly deńgeide – jumysshynyń óz esebinen iske asyrylady.
Jumys berýshiler 2017 jyldan bastap jumysshynyń ortasha tabysynyń 2 paiyzynan bastap, 2020 jylǵa qarai 5 paiyzyna deiin aýdarady.
Jumysshylar meditsinalyq saqtandyrý úshin tek 2019 jyldan bastap qana jalaqysynyń 1 paiyzyn, al 2020 jyldan bastap 2 paiyzyn tólei bastaidy.
Azamattardyń densaýlyǵyna investitsiialarǵa jumysshylar men jumys berýshiler tarapynan qatysý — jalpyálemdik tájiribe, damyǵan elderde ondaǵan jyldardan bergi eńbek shartynyń mindetti bóligi.
- Bul júiege saqtandyrý polisin jeńil baǵamen satyp alý múmkindigin berý arqyly «ózin-ózi jumyspen qamtýshy» halyqty tartý. «Ózin-ózi jumyspen qamtýshylar» qataryna 2,1 million azamatty jatqyzý qabyldanǵan. Olar jumyssyzdar retinde tirkelmegen, jumysqa resmi qabyldanǵandar bolyp sanalmaidy, salyq tólemeidi, áleýmettik saqtandyrý qory men zeinetaqy qoryna tólemder jasamaidy, biraq áleýmettik sfera qyzmetin belsendi paidalanady: járdemaqylar alady, meditsinalyq qyzmetterdi paidalanady, balalardy mektepte oqytady jáne t.b. Bul qyzmetterdiń aqysyn salyq tóleýshiler tóleidi.
- Jeke menshik erikti meditsinalyq saqtandyrýdy damytý, olar joǵary deńgeidegi qyzmet túrlerin bere alady, mindetti saqtandyrýdy damytý sekildi ol da mańyzdy. Álemdegi bir de bir memlekettiń biýdjet qarjysy esebinen halyqty meditsinalyq qyzmetpen 100 paiyz qamtamasyz etýge shamasy kelmeidi. Bul taqyryptaǵy barlyq áńgimeler ýtopiia nemese jaýapsyz popýlizm bolyp tabylady. Memleket erikti saqtandyrýdy damytý saiasatyn qoldaý saiasatyn jetildirýi kerek.
- Aýrýlardyń aldyn alý boiynsha jumystardy kúsheitý:
— emhanalyq kómekti damytýǵa basymdyq berý,
— jalpy tájiribe jáne otbasy dárigerleri rólin nyǵaitý,
— salamatty ómir saltyn jappai nasihattaý, densaýlyq pen ádemilik kýltin engizý,
— balalyq kezden sport pen jaqsy taǵamdarǵa degen súiispenshilikke tárbieleý, mektep dárigerleri men meditsinalyq kabinetter rólin arttyrý.
Bul mańyzdy iske densaýlyq saqtaý, bilim, mádeniet, sport, áleýmettik jeliler jáne kommertsiialyq emes uiymdardyń, jalpy alǵanda qoǵamnyń barlyq júiesin tartý qajet.
Usynylyp otyrǵan aldyn alý sharalary men ambýlatorlyq-emhanalyq qyzmetter halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartady, sozylmaly aýrý adamdardyń sanyn qysqartady, qymbat turatyn aýrýhanalyq kereýet sanyn azaitady, al jalpy alǵanda densaýlyq salasyna ketetin shyǵystardy ońtailandyrady. Damyǵan elder bul jolmen tabysty júrip keledi, al bizge olardyń tájiribesinen úirený kerek.
Meditsinalyq saqtandyrý – densaýlyqty qorǵaý salasyndaǵy memleket pen jeke menshik biznestiń ózara árekettesýiniń yńǵaily quraly. Ol ár adamdy jeke qarjylandyrýdy bildiredi, atap aitqanda, ár azamat, óz saqtandyrý polisiniń qojaiyny, «jaǵdaidyń iesi» bolyp, dáriger men meditsinalyq mekemeni ózi tańdai alatyn múmkindikke ie bolady. Klinikalar men aýrýhanalar ár patsient úshin jaqsy dárigerlerdi tartý, sapaly emdeý, shyǵystardy azaitý, sonyń arqasynda jaqsy aqsha taba bilý arqyly kúresetin bolady.
Meditsinalyq saqtandyrý júiesiniń qalyptasýy – bul kúrdeli jáne uzaq ýaqytty qajet etetin protsess. Densaýlyq júiesiniń barlyq qatysýshylaryna jańa jaǵdailarda oqyp, eńbek etýge týra keledi. Bul kezeń jeńil bolmaidy. Tájiribe ylǵi óziniń túzetýlerin engizip otyrady.
Minsiz ádis ázirshe eshkimde de joq. Biraq saladaǵy qazirgi jaǵdaiǵa endi tózýge bolmaidy!
