Iá, jańa ministrdiń oryn taǵyna otyrǵaly bilim salasynyń ár isi qyzý talqylanýda. Qoǵamǵa úrei tastap úlgergen úsh tildi oqytý máselesi men bes kúndik deisiz be, álde basqa deisiz be, biraz jańa dúnie engizilgeli jatqany aqiqat. Dál osy kúiip turǵan sátte qoǵamnyń ár azamatynyń únin jetkizý, qoǵam bolyp talqylap, bolashaq urpaqtyń máselesin sheshý, árine, óte ózekti. Dál osy kezde ministrdiń ár salada júrgen biz sekildi mamandardy (tipti, qatty aityp júrgen adamdardy) kezdesýge shaqyrýy ózimizge ár sózimizdi dálelmen, baiyppen aityp, halyqtyń únin jetkizýdi tolyq atqarý kerek ekenin sezindirdi.
Kezdesý tańerteń 9:30 shamasynda, aldymen, ministrdiń kómekshisimen, sodan soń orta bilim departamentiniń direktory Jańyl Alpamysqyzymen kezdestik. Sońǵy bir jarym saǵat ýaqyt ministrmen ashyq dialog boldy. Meniń ne aitqanymdy emes, aldymen ministrdiń ne aitqanyn baiandai keteiin.
Sonymen, ne talqyladyq, qandai qorytyndyǵa keldik, soǵan toqtalaiyn.
Úsh tuǵyrly til máselesi
Bastaýysh synyptardan bastap, úsh til birdei oqytylady, bastaýyshta ár pánge baǵyttalǵan jańa pánder de engiziledi.
BUU – nyń júrgizgen zertteýi boiynsha, bizdegi 8 – synyp oqýshylary damyǵan elderdiń 8 – synyp oqýshylarynan keminde 2,5 jylǵa artta qalyp qoiǵan.
Qandai pánder aǵylshyn tilinde oqytylady?
Pánderdi úsh tilde oqytý tek 10 – 11 synypta júrgiziledi. Negizgi mektep, iaǵni, 1 – 9 – synyptarda burynǵydai qazaq nemese orys tilinde júrgiziledi. Al, 10 – 11 synyptan bastap, aǵylshyn tilinde ótiletin pánder: informatika, himiia, biologiia jáne fizika. Qazaq tilinde ótiletin pánder: qazaq tili, qazaq ádebieti, Qazaqstan tarihy. Orys tilinde – orys tili men ádebieti (ekeýin biriktirý josparlanýda) jáne dúnie júzi tarihy. Orys ádebieti degen bólek pán bolmaityn kórinedi. Orys tilinde dúnie júzi tarihy páni oqytylmaq eken. Bul standart, meili qazaq tildi bolsyn, meili orys tildi bolsyn, barlyq mektepte osylai bolmaq.
Muǵalim máselesi qalai sheshiledi?
Muǵalimderge bastapqyda aǵylshyndy «sýper» deńgeide bilý shart emes, olar pándi óz tilinde (Qazaq nemese orys tilderinde) túsindire beredi. Bastysy, kitap aǵylshynsha bolsa boldy. Degenmen, ustazdar birte – birte aǵylshyn tilin úirene beredi. Ol túrli biliktilikti joǵarylatý kýrstary, aǵylshyn tilin úirenýdiń tiimdi mobildi qosymshalary (mysaly, dualingua), jazǵy mektepter jáne t.b.
Ustazdardy onlain – oqytý júiesi júzege asatynyn málimdedi. Ol úshin qazirgi tańda 5000 mektepti internetpen jabdyqtaý kózdelip otyr. Bul salada búginde ekonomikasy áldeqaida alda ketken Singapýr, Malaiziia elderiniń mol tájiribesi eskerilgen. Úsh tildi mektep jasaqtamai, keri ketkenimiz ketken. Onsyz da qazir bizdiń 8 – synyptyń oqýshysynyń bilimi Reseidiń 7, al batys elderiniń 6 – synyp oqýshysynyń bilimimen teńesip, tómen túsipti. Demek, oqýshylar 2 jylǵa bilim deńgeiimen qalyp qoiypty. Tek matematikalyq bilim deńgeiinde qazaqstandyq oqýshylar kúlli álem elderi ishinde 49 orynda eken.
Bes kúndik oqý máselesi:
Vitse – premer Dariǵa Nazarbaevanyń: «Múmkin oqýdy shildege deiin sozarmyz» – degen pikirinen burys aqparat tarap ketti. Negizinde oqý bir aiǵa emes, ary ketse 2 aptaǵa sozylady. Esesine, biz 6 kúnnen 5 kúnge aýysyp jatyrmyz. Álemde bizden basqa (burynǵy KSRO elderinen basqa) oqýshylary 3 ai demalatyn elder joq. Zertteý nátijesi 3 ailyq demalystyń tym kóp ekenin kórsetken. 3 aida bala mektepte ne úirengenin umytyp, sabaq oqýdan shyǵyp qalady. Muny jiynǵa kelgen muǵalim – blogerler de rastady. Onyń ústine bizde toqsandyq demalystar bar. Sondai – aq bizde meiram kúnderi kóp. Munyń bári oqý baǵdarlamasynyń asyǵys jáne sapasyz ótýine ákeledi.
Oqý merziminiń jazǵa deiin sozylýyna qatysty ministr bul jerde merzim tek ári ketse, 2 aptaǵa sozylatynyn aitty. Damyǵan batys elderiniń ózinde demalys tek 1 ai nemese 1,5 ai beriledi. «Burynǵy Keńes odaǵynyń elderiniń oqýshylary siiaqty 3 ai demalatyn basqa el joq», – dedi ministr.
Biryńǵai Ulttyq testileýge bailanysty ministr: «Biyl tek bir ret qana qaita tapsyrýǵa múmkindik beriledi», – dedi. Al, keler jyly qaita tapsyrýǵa ruqsat beriledi. Birinshi tapsyrǵan testtiń nátijesi memlekettik grantty bólý konkýrsyna ketedi. Ekinshi jáne keiingi tapsyrýlardyń nátijeleri kelesi jylǵy konkýrsqa joldanady. Qaita tapsyrý 50 ballǵa jete almai qalǵandar úshin ǵana qoljetimdi bolmaq.
«UBT – ny qaita tapsyrý boiynsha usynystar engizdik, qarastyryp jatyrmyz», – dedi E. Saǵadiev.
Kelesi jyldan bastap, test eki kezeńnen turady. Birinshi kezeń mektep bitirý úshin mekteptiń ózinde onlain túrinde, ekinshisi ýniversitetke oqýǵa túsý úshin bolady.
Qazaq tilin damytý týrasynda:
Kedei halyqqa aldymen keregi mádeniet emes. Eń bastysy – bilim. Áleýetti kótersek, til de, mádeniet te damymaq. Bizdiń jastardyń káristerge elikteýi, japon sakýrasyna tamsanýy, Amerika armanyn qiialdaityny – olardyń ultynyń ulyq bolýynda emes, olardyń ómir deńgeiiniń, bilimi men tehnologiiasynyń damýynda.
Qazaq tilin úirenýge qatysty ministr: «Osy kúnge deiingi oqytý ádistemeleri tiimsiz bolǵanyn ýaqyt kórsetti. Sol sebepten biz qazir «DuaLingua» atalǵan ádisteme boiynsha mobildi qosymsha ázirlep jatyrmyz»,- dedi. Oǵan qosa, mektep baǵdarlamasyna qazaq tiliniń qosymsha saǵattary engiziledi.
Bul jolǵy ózgeristi aýyldan bastalady. Aýyl balalaryn qala mektepteriniń deńgeiine kóterýge jumys jasalynady. Aýyl mektepteriniń barlyǵy derlik internetpen qamtamasyz etiledi. Odan keiin elimizdiń úzdik muǵalimderiniń video – sabaqtary barlyq balalarǵa kórsetiledi. Al mekteptegi muǵalimder assistent qyzmetin atqarady.
Sonymen birge, saittarda óte kóp taraǵan 101 adam qol qoiǵan hatty ministrlik kórip, ol týraly tolyq aqparattanyp jatqandyǵyn, baspasózdegi ár máseleni saraptap otyratynyn kórsetti. Budan basqa da óte kóp másele kóterildi…
Al men ne dedim, jurt ne dedi?
Elimizde «bloger» atanyp júrgen úlkeni hám uiymdastyrýshylardyń biri Esen Eleýken aǵamyzdan bastap, ár bloger halyqtyń kókeiinde júrgen barlyq máseleni jetkizýge tyrysty. Óte kóp usynystar jasaldy. Kezdesken ulttyń erteńi úshin shyryldaǵan bloger ini – aǵalaryma úlken alǵysymdy bildiremin.
Al, óz basym ustaz retinde, osy salany zerttep, qyr – syryna úńilip, balamen jumys istep júrgen maman retinde kókeidegi kóp oiymdy jetkizdim. Ózim oilap dittep barǵan máselelerimdi tolyq jetkizip, eń sońyna da ózekti dep, aldyn ala jazyp barǵan dúniemdi qolyna aiaqtap, qoshtasar sátte buryla bere ustatyp jiberdim. Ol kisi de, árine, «bir qarap, ár pikirińdi oilanamyn» dep qaldy.
Osy jerde aitpasam bolmas, ustaz retinde basa aitqan isim ustazdardyń moinyndaǵy aýyr júk pen statýsyn kóterý, zań qabyldaý kerek degen sekildi ótinishimdi kómekshisi ekeýi de quptap máseleni jan jaqtyly qaraimyz dep ýáde etti. Al bir ókinerligi, qatarymyzdaǵy bir eks muǵalim muǵalimderdiń qaǵazy men artyq sharýaǵa jegiletinin múlde joqqa shyǵarǵany kóńilge kirbeń uialatty. Biraq ministr myrzaǵa dálelmen biraz nárseni túsindirdim.
Jalpy óz istegenimdi aitpai – aq qoiaiyn, bir aýyz sóben aitqanda, men azamattyq kózqarasy bar azamat retinde, ustaz retinde óz pozitsiiamdy tolyq atqaryp shyqtym. Ári osyndaǵy ustazdardyń ótinishin tolyq qaǵazǵa túsirip bas muǵalimge usyndym. Usynys – bizden, al, sheshim – ministr men úkimetten.
Meniń túigenim:
Burynǵy ministrge qaraǵanda, basty erekshelik, bul ministr kez kelgen adammen ashyq kezdesýge daiyn ekendigin, tolyq pikirlesýge, usynystardy saralaýǵa daiyn ekenin kórsetti.
Bul kezdesý aiynda bir márte nemese odan da jii kezdesýge ýáde berdi. Bastysy, «usynystar iske assa eken» degen tilek qana.
(Aa, aitpaqshy, ustazdardyń quqyǵy máselesinde meniń jumystan shyǵý jaǵdaiymdy aityp bir kúlip aldyq)
Aiatjan Ahmetjan,
kazbilim.kz
