Aqyl-oiy, paryq-parasaty durys adam ne aitsa da ózi biletin, ózi zerttep, mán-maǵynasyna qanyqqan máseleni qozǵaidy. Al ózi sahnada qazaqshaǵa orysshany kójeqatyq qyp aralastyryp sapyratyn Tursynbek ázilkesh ár óńirdiń jergilikti aýyzeki sózderin kúlki etip turyp qazaqtyń tilin mazaqtap turǵanyna parasaty jetpei tur ma dep ony bir jaǵynan aiap ta otyrdym.
Iá, dúniejúzilik til ǵylymynda orfografiia, orfoepiia, singarmonizm iaǵni, úndestik zańy, aýyzeki til (razgovornaia rech) degen uǵymdar bar. Bul jer betindegi halyq ataýlyǵa túgel tán nárse.
Álde Tursynbek ázilkeshke osy mátindi ondaidan habary joq nadandaý bireý jazyp berdi me, álde Tursekeńniń bilim-biliginiń jetken jeri me, qaidam, ol keibir qazaqtar «qai jaqqa» degendi aýyzsha «qaiaqqa», «ne istep jatyrsyń» degendi «ne istebatsyń» deidi dep, taǵy bir-eki osyndai aýyzeki sózderdi kúlki qyp biraz siltedi.
Álde shynymen qazaq sózderin mazaq qyp kúldi me, álde Tursynbektiń aýzy-aýzyna juqpai sóilegenine kúldi me, qaidam, áiteýir zalda otyrǵan biraz toi-dýmanshyl qaýym kúlkige qaryq bop jatty.
Iá, árbir kózi ashyq adam aýyzeki til, jazbasha til degenniń ne ekenin bilýi tiis. Mysaly, orystar bir ǵana «chelovek» degen sózdiń ózin ártúrli qubyltyp aitady. Onyń bárin tizbelep jatpai-aq qoialyq.
Al Qazaqstannyń qazaq eń kóp turatyn Shymkent, Qyzylorda jaǵynan bastap, odan ári Aqtóbe, Atyraý, Aqtaý, Oral ýálaiattary «ne istep jatyrsyń», «qaida bara jatyrsyń», «tamaq iship jatyrsyń ba» degende «jatyr» sózin aita bermei «ne istebatsyń», «qaida baratsyń», «tamaq iship jatsyń ba» nemese «qai jaqqany»– «qaiaqqa», «anaý jaqta» degendi «aniiaqta», «mynaiaqta», ne istep otyrsyńdy» «neistep otsyń» dei salady.
Ár sózdiń búkil árpin birin qaldyrmai aitý kerek degen zańdylyq joq. Ári ondaida sóileý tili, aýyrlaidy. Aýyzeki til, úndestik zańy degenimiz - osy. Ony Tursynbek myrza bilmese de ol dúniejúzi halyqtarynda bar nárse. Tili shubarlanǵan, ár sózdiń búkil qarpin túgel aitsam durys bolady dep oilaityn saýaty tómen telejýrnalister men telejýrnalist bolyp alǵan saiqymazaqtar, ánshiler men KVN-shylar bul zańdylyqty bilmeidi.
«Aǵorda» demei «Aq orda», «kógónis» demei «kók ónis», «botagóz» demei «botakóz», «neǵyp jatyr» degendi «ne qylyp jatyr», «qaraǵyzdy» «qara qyz» dep býynǵa bólip, úzip-sozyp sóileitin de solar.
«Qaisybirin aitaiyn qairan, kóke» demekshi, búgingi Qazaqstan telearnalarynan tek Tursynbek Qabatov emes, odan ózge de arzanqol ájýa, qyljaqqa toly dúnielerdi kórip otyryp elimizde qazaqtyń ǵasyrlar boiy otarshyldyq tabanynda taptalyp qalǵan ulttyq sanasyn, ulttyq namysyn oiatpaq túgil qazaqty áýeii, urpaǵynyń búite berse kimge ainalaryn oilamaityn, toi-tomalaq, oiyn-saýyqtan basqamen sharýasy joq, tamaǵy toq bolǵanyna máz, sanasyz tobyrǵa ainaldyrý saiasaty telearnalar arqyly osylai júrgizilip jatqan joq pa dep qorqamyz.
Asha Matai degen kelinshektiń birese tisterin túgel aqsityp, birese aýzyn barynsha ashyp oryndy-orynsyz kúle beretinin kórgende onyń teleekranda ózin ustai bilý mádenietine kúmánmen qaraitynmyn.
Oǵan anaý «Qalaýlym» atty jobany kim ashyp bergenin Qudai biledi, áiteýir ondaǵy qazaq qyzdarynyń ospadar qylyqtaryn kórgen saiyn joǵarǵy jaqta osyndai jobalar ashý arqyly qazaqty buratola búldirýmen ainalysatyn bireýler otyrǵandai kórinedi de turady. Áitpese, qandai «júk kóterip» otyrǵany atynan-aq kórinip turǵan telearnalardaǵy myna jobalardy qazaqtyń saý-salamat urpaǵyn ósirýge qyzmet etedi deý múmkin be? Qarańyz:
«Toi-dýman», «Juldyzdy jekpe-jek», «Juldyzdar jarqyraidy», «Qyzyq taims», «Án men ánshi», «Ánder men jyldar», «Senbilik shoý», «Bile, Qazaqstan», «Gákký», «Eki ezý», «Ainonlain», «Jaidarman», «Ázil álemi», «Pálensheevter», «Taqiiasyz perishte», «Silk way Star», «SinGer», «Saǵyndyrǵan ánder-ai», «Kelinder báigesi». Osylai kete beredi. Bulardy kórip otyryp, qazaq án salyp, bi bileý, qyrshańqy, qysyr sóz, ázil-qaljyń, saiqymazaq, toi-tomalaq oiyn-saýyqtan basqa sharýanyń bárin túgendep bitirip tastaǵan halyq eken dep qalasyń.
Qudai saqtasyn, baiaǵyda bir ájemiz keiigende «Arsyzǵa kúnde meiram, kúnde toi» deitini eske túsedi. Sol kisi aitqandai qazir teledidardy ashyp qalsań inkýbatordan shyqqan balapandardai qujynaǵan, órip júrgen ánshi emes ánshi, sazger emes sazgerlerdi kóresiń. Áńgimeleri solardyń ne iship, ne jeitini, ne kietini, kúieýimen nemese áielimen qalai tanysqany, bal aiyn qaida ótkizgeni, neshe klip túsirgeni, qandai kólik minetini, tipti, qalai jatyp, qalai turatyny, qandai átir, qandai iissý quiatyny týraly. Osymen doǵaraiyq.
Myrzan Kenjebai
Derekkózi: Abai kz
