Qazaq qoǵamynda ǵasyrlar boiy qalyptasqan salt - dástúrler ulttyń rýhani tiregi bolyp keledi. Alaida keibir "dástúr" degen atpen búrkemelengen áreketter búgingi kúnniń zańyna da, zaman talabyna da syimaidy. Sonyń biri - qyz alyp qashý. Bireýler úshin bul - kóneden qalǵan dástúr, bireýler úshin - zorlyqtyń, qaiǵynyń bastamasy.
Qyz alyp qashý-ádebiettegi kóleńkeli shyndyq
Qyz alyp qashý taqyryby - ádebiette árqalai beinelengen. Kei de ol dástúr retinde kórsetilse, kei shyǵarmalarda bul qubylys qaiǵy men kúrestiń, zorlyqtyń kórinisi retinde ashylady.
Klassikalyq prozadaǵy beineler
Jazba ádebiette de qyz alyp qashý máselesi túrli qyrynan sipattalǵan. Qazaq qalamgerleri bql qubylysty keide áleýmettik syn retinde, keide dástúrli sana men ózgermeli qoǵam arasyndaǵy kúres retinde kórsetti.
Iliias Esenberlin - "Kóshpendiler" trilogiiasy
Bul tarihi roman-epopeiada el bileýshileri men qarapaiym halyq arasyndaǵy qatynastar, dástúr men saiasat aralasqan shynaiy oqiǵalar sýretteledi. Munda qyz alyp qashý saiasi maqsatta, tipti kek alýdyń quraly retinde de qoldanylatyn tustary bar. Bul - alyp qashýdyń mahabbat emes, bilik pen basqynshylyq quralyna ainalǵanyn kórsetedi.
Muhtar Áýezov - "Abai joly" epopeiasy
Áýezovtiń "Abai joly" romanynda qazaq qoǵamynyń ishki qaishylyqtary, salt-dástúr men jeke tańdaý erkindigi arasyndaǵy kúrdeli bailanys kórkem beinelenedi. Onda eriksiz neke, atastyrý, qyzdyń tańdaý quqyǵy bolmaýy - jii kóteriletin áleýmettik máselelerdiń biri. Alyp qashý tikelei bolmasa da, áieldiń taǵdyryna óz erkinen tys sheshim qabyldanýy ótkir synalady.
Qazirgi tańda qarapaiym ómirde de osyndai dástúrge tap bolǵan áielder kóp. Astana qalasynda turatyn Madina K. aitýy boiynsha:
"Bul jaǵdai meniń esimde áli tur. Sol kúni tańerteń aialdamada turǵan jerden qara tústi kólik janymnan kelip toqtady. Eki jigit meni kólikke iterip kirgizdi. Qarsylasýǵa shamam kelmedi. Keiin bir úige kelip toqtady. Esiktiń aldyna dastarqan jaiylyp, áielder shashý shashyp, meniń basyma aq oramal jaba bastady. Men kelispei jatqan kezde úlken jastaǵy bir áiel tabaldyryqqa jatyp aldy. "Meniń ústimnen attap ótseń, baǵyn ashylmaidy, saǵan teris batamdy beremin" dep meni kóndirýge tyrysty. Biraq men qaitpai, qashyp kettim",- deidi bizdiń keiipkerimiz.
"Qashan turmysqa shyǵasyń?" - máńgi suraq
Meili ol tabysty maman bolsyn, shetelde oqysyn, ǵylymmen ainalyssyn, báribir názik jandylarǵa qazaq qoǵamynda qoiylatyn suraq bireý:
"Qashan turmysqa shyǵasyń?"
Al eger jasy 25-ten assa, týystar men kórshilerdiń áńgimesi kúsheie túsedi. Qyzdardy "kári qyz", "jasy kelip qalǵan", "qyz bala jas kezinde turmysqa shyǵýy kerek" dep qyzdyń ózine de, otbasyna da rýhani aýyrtpalyq ákeledi. Nátijesinde keibir qyzdar óziniń shynaiy qalaýyn emes, qoǵamnyń talabyn oryndaýǵa tyrysady. Osydan keiin eriksiz, tek ýaqyttan uialyp jasalǵan nekeler kóbeiip jatyr.
Qoǵamdyq qysym kóbine "ultymyzdyń tárbiesi", "salt-dástúr" degen jeleýmen búrkemelenedi. Alaida, shyn máninde bul- jeke adam quqyǵyn shekteý. Shyn uiat- qyzdyń óz ómirin súre almai, qoǵamnyń úmitin oryndaý úshin ómir súrýi.
Álemdik tájiribegi alyp-qashý: Zorlyq eshqashan dástúr bola almaidy
Qyz alyp qashý - tek Orta Aziiaǵa tán qubylys emes. BUU málimetine súiensek, jyl saiyn álem boiynsha 15 millionnan astam qyz bala májbúrli nekege tap bolady. Onyń kópshiligi- alyp qashý nemese otbasylyq qysym arqyly júzege asady.
Qyrǵyzstan
Qyz alyp qashý oqiǵalary jii kezdesetin elderdiń biri. 2018 jyly Aizada Kanatbekova atty qyzdy alyp qashyp, keiin óltirip ketken qaiǵyly oqiǵa qoǵamda úlken rezonans týǵyzdy.
Efiopiia
Bir kezderi qyz alyp qashý «normasy» qalypty qubylysqa ainalǵan Efiopiiada 10-13 jastaǵy qyzdardy kúieýge berý jii kezdesetin. Qazir bul áreket qatań tyiym salynǵan, biraq aýyldyq aimaqtarda áli de kezdesedi.
Úndistan men Nepal
Keibir shtattarda ata-analardyń kelisiminsiz úilený - qoǵam tarapynan qabyldanbaityn áreket. Mundai jaǵdaidailarda jas juptar zorlyq – zombylyqqa tap bolady. Qyz alyp qashý- munda da májbúrli nekege aparatyn birden-bir jol retinde qarastyrylady.
Bireýler muny mahabbattyń kórinisi dep aqtaǵysy kelse, endi bireýler - ulttyq bolmystyń qaldyǵy retinde baǵalaidy. Al shyn máninde, qyz alyp qashý - zorlyq- zombylyqtyń, psihologiialyq qysym men adam quqyǵyn taptaýdyń aiqyn kórinisi. Qazir bul áreket Qazaqstanda da, álem elderinde de qylmystyq jazaǵa tartylatyn aýyr quqyq buzýshylyqqa ainaldy.
Qazaqstanda qyz alyp qashý áreketteri kóbine aýyldyq jerlerde tirkeledi. Alaida quqyq qorǵaý organdary statistikanyń naqty kórinis bermeitinin aitady. Sebebi kóp jaǵdaida jábirlenýshiler aryz jazýdan bas tartady nemese otbasylyq qysymnan qorqady.
2025 jyly Qazaqstan Qylmystyq kodeksine mańyzdy ózgerister engizdi:
Buryn jábirlenýshini erikti túrde bosatqan adam jaýapkershilikten bosatylatyn.
Endi bul norma alynyp tastaldy. Qyz alyp qashqan kez kelgen adam qylmystyq jaýapqa tartylady, jábirlenýshiniń keiin bosatylǵany eskerilmeidi.
Sonymen qatar, jańadan engizilgen 125-1-bap "nekege májbúrleý" - arqyly qylmystyq is qozǵalatyn bolady.
Bul - Qazaqstanda áielderdiń jeke tańdaý erkindigin qorǵaý jolyndaǵy mańyzdy zańnamalyq qadam.
