Novorossiisk teńiz porty akvatoriiasyndaǵy Kaspii qubyr konsortsiýmynyń (KTK) infraqurylymyna jasalǵan drondyq shabýyldar Qazaqstan aqparattyq keńistiginde aitarlyqtai rezonans týdyrdy. Sebebi KTK – elimizdiń munai eksportyndaǵy basty baǵyt, tiisinshe, onyń jumysynyń buzylýy ekonomikalyq táýekelderdi kúsheitedi.
Keshe Qazaqstan Syrtqy ister ministrligi resmi túrde málimdeme jasap, bul shabýyl “halyqaralyq deńgeide qorǵalatyn azamattyq nysanǵa qarsy baǵyttalǵan agressiialyq akt” dep atady. Aita ketý kerek bul – KTK infraqurylymyna osymen úshinshi ret jasalǵan soqqy.
Dalanews.kz osy mańyzdy oqiǵaǵa qatysty sarapshylardyń pikirin bere otyryp, taqyrypty taldaidy. QR SIM málimdemesinde Qazaqstannyń jahandyq energetikalyq naryqtaǵy jaýapty oiynshy retindegi róli, energiia tasymalynyń turaqty ári úzdiksiz júzege asýynyń mańyzdylyǵy aitylǵan. Resmi Astana bul oqiǵanyń Qazaqstan–Ýkraina qatynastaryna keri áser etýi múmkin ekenine nazar aýdarady. Kievten mundai jaǵdailardyń qaitalanýyna jol bermeý jóninde sharalar kútetinin jetkizedi.
Ýkrainanyń resmi jaýaby da shyqty. Bul el soqqy Qazaqstanǵa qarsy emes, dep málimdedi. Qazaqstan syrtqy vedmostvosynyń málimdemesinen keiin Ýkraina Syrtqy ister ministrliginiń ókili Georgii Tihii Qazaqstannyń alańdaýshylyǵyn eskeretinin aitty. Degenmen Ýkraina bul operatsiiany ózin-ózi qorǵaý maqsatynda, BUU Jarǵysynyń 51-babyna sáikes júrgizilip jatqanyn alǵa tartqan. Ol Ýkraina tarapynan jasalǵan áreket Qazaqstanǵa nemese úshinshi taraptarǵa qarsy baǵyttalmaǵan. Barlyq soqqylar agressordyń áskeri áleýetin arttyratyn infraqurylymǵa jasaldy, dedi. Ýkraina tarapy óz jaýabynda Qazaqstannyń buǵan deiin Reseidiń Ýkrainadaǵy azamattyq nysandarǵa jasalǵan shabýyldaryn aiyptamaǵanyn da eske saldy.
Qazaqstandyq ekonomist Tóleýtai Raqymbekov bul intsidenttiń zardaptary týraly pikir bildirdi. Qazirgi ekonomikalyq jaǵdaida Qazaqstan úshin KTK-nyń orny erekshe. Eger 2024 jylǵy derekterge súiensek, Qazaqstan munaiynyń 80%-y dál osy KTK arqyly eksporttalǵan. Munai eksporty eldiń jalpy eksporttyq tabysynyń 52,6%-yn qamtamasyz etken, deidi sarapshy.
“Qazaqstannyń valiýtalyq túsiminiń jartysyna jýyǵyna tikelei qaýip bul. Energetikalyq sektor men biýdjet turaqtylyǵyna qysym. Bul jaǵdaidyń áleýmettik jelilerde qyzý pikirtalas týdyrýy da zańdylyq. Álbette ol Qazaqstanǵa tikelei baǵyttalmasa da, elimizdiń ekonomikalyq qaýipsizdigine nuqsan keltirip, diplomatiialyq teńgerimdi saqtaýda kóptegen suraqtar týǵyzyp otyr”,- deidi Raqymbekov.
Geosaiasat turǵysynan qaraǵanda Qazaqstan Reseimen de, Ýkrainamen de diplomatiialyq qatynastardy saqtaýǵa múddeli. Astana óz ustanymyn beitaraptyq pen halyqaralyq quqyqqa qurmet kórsetý qaǵidattaryn birneshe ret ashyq alańdarda aityp, eshkimmen talas-tartysqa barmaitynyn málimdeýmen keledi, deidi Tóleýtai Raqymbekov.
“Dese de Kaspii qubyr konsortsiýmynyń búlinýi Qazaqstan da soǵystyń janama bolsa da yqpalynda ekenin kórsetedi. Eksporttyq infraqurylymnyń osyndai táýekelderge ushyraýy artyp keledi. Osyndai jaǵdailar munai tasymaly baǵyttaryn ártaraptandyrý isin jedeldete túsýi kerek. Alaida balama qubyrlar men basqa da munai tasymaldaý baǵyttary damymai otyr. Olardyń bárin qossań da qýaty KTK-nyń ornyn tolyq basa almaityny ókinishti”,- deidi sarapshy.
Qazaqstandyq saiasi sholýshy Ǵaziz Ábishev bul oqiǵaǵa saiasi reńk berýge tyrysady. Ýkraina Qarýly kúshteriniń KTK nysanyna jasaǵan shabýyldaryn jáne buǵan ýkrainalyq Buqaralyq aqparat quraldarynyń reaktsiiasyn pikirge arqaý etken.
“Qazaqstan úkimetiniń ustamdy narazylyǵyna olar óktem pamfletpen jaýap berdi. Iaǵni Qazaqstanǵa óz eksporttyq infraqurylymyna jasalǵan soqqylardy únsiz ǵana qabyldaýdy usynady. Sonymen qatar, Reseimen ekonomikalyq qatynastardy da úzý kerek degendi meńzep otyr. Al bul qatynastarǵa da talai nárse táýeldi”,– dep jazdy Ábishev óz Telegram arnasynda.
Ol Qazaqstan ekonomikasynyń damýy jáne qarapaiym azamattardyń ómiri tikelei osy munai qubyrymen bailanysty ekenin atap ótken. Sondai-aq ýkrainalyq BAQ Ýkrainaǵa dostyq nietpen qaraityn elderdiń sanyn barynsha azaitýdy kózdep otyr, dep pikirin túiindepti.
Aita ketý kerek, Kaspii qubyr konsortsiýmy (KTK / Caspian Pipeline Consortium, CPC) — Qazaqstannyń negizgi munai eksporttyq arteriiasy. KTK resmi túrde 1992 jyly qurylǵan. Bul konsortsiým — Resei, Qazaqstan jáne Omanda tirkelgen halyqaralyq jobanyń nátijesi. Jalpy uzyndyǵy shamamen 1,510 shaqyrym.
Quramy men aktsionerleri týraly ashyqderekkózerinde aqparattarǵa qaraǵanda, KTK-nyń aktsionerlik qurylymy ártúrli elder men kompaniialardy biriktiredi. Negizgi úlesteri mynalarǵa tiesili:
Transneft (Resei) - 24 %
KazMunayGas (Qazaqstan)- 19 %
Chevron (Chevron Caspian Pipeline Consortium Co.)- 15 %
LUKOIL (LUKARCO B.V.) - 12.5 %
Basqa halyqaralyq jáne memlekettik kompaniialar (Mobil, Rosneft-Shell, Mobil Caspian Pipeline, BG, Eni jáne t.b.) qalǵan úlesteri bar.
Qoryta aitqanda, kez-kelgen qiyndyq, infraqurylymǵa jasalǵan shabýyl nemese tasymaldaý úzilýi Qazaqstannyń eksporttyq túsimine tikelei áser etedi. KTK arqyly eksporttalǵan munai kólemi men tranzittik tasymaldaýlary elimizdiń syrtqy saýdadaǵy logistikasy úshin óte mańyzdy. Qazirgi geosaiasi shielenister men áskeri qaqtyǵystar jaǵdaiynda mundai infraqurylymdarǵa jasalǵan shabýyldar, apattar nemese sanktsiialar alyp munai qubyryna táýeldi elderdiń eksporttyq qaýipsizdigine úlken qater tóndirip otyr. Joǵaryda aitqandai, aktsionerlik qurylymnyń halyqaralyq turpatta bolýy táýekelderdi bólýge ákeledi. Biraq bul da ózimen birge kúrdeli geosaiasi táýeldilikke uryndyrady. Sondyqtan bul oqiǵa Qazaqstan úshin logistikalyq táýeldilikti tómendetý, eksport baǵyttaryn ártaraptandyrý jáne investitsiialyq saiasatty qaita qaraýǵa jetei me? Ýaqyt – tóreshi.
