Bul elde biraz jyl turǵan, káristiń turmysyn, bolmysyn jaqsy biletin shyǵystanýshy Dastan AQASh osylai tujyrymdaidy. «Korei bilimi qandai?». Dastan myrza osy saýalǵa jaýap izdegen eken.
Bilesiz be?..
Koreiler bilimge erte bastan kóńil bólgen el. Reformanyń kókesin kórdi bul sala. Reforma degende osy salaǵa qatysty álemniń ozyq jobalaryn ústi-ústine úiip-tóge bergen joq. Aldymen zerttedi. Iá, Amerikanyń bilim júiesine qarap boi túzedi. Biraq, «amerikalyqqa» ainalyp ketken joq.
Jalpy, koreiler osynysymen erekshelenedi. Eshqashan da, qaitalap aitaiyn, eshqashan da ózgeniń dúniesine eliktemeidi. Qajetin alady, qajetsizin laqtyra salady.
Sosyn bulardyń qoǵamynda «oqymasań, jumyssyz qalasyń» degen qaǵida qatań saqtalady. Bilimsiz jetistikke jetpeisiń. Sodan da shyǵar, bala balabaqshaǵa bara sala matematikany ejiktep úirene bastaidy. Ári qaraiǵy betalys belgili... Mektep, joǵarǵy oqý ornyna túsý. Biraq, bul aitqanǵa ǵana ońai. Is júzinde aýyr.
Mysalǵa, tańǵy saǵat 5-te metro beketinde sen jumysshylardy, qurylysshylardy emes, uiqysyn asha almai turǵan stýdentterdi kóresiń. Ái, bir jankeshti. Bylai qarasań, eldiń turmysy túzý. Alaida, báseke kóp, oryn az.
Saǵat túngi 11-00. Korei jastary kitaphanada otyrady. Keiin buǵan men de tóseldim. Baiqaǵanym, eshkim óziniń bilim alyp jatqanyn, túnniń bir ýaǵyna deiin kitaptan bas almaitynyn buldamaidy. Bul olardyń qoǵamdyq mádenietine sińip ketken.
Bir joly bul elge Obama (AQSh Prezidenti) keledi. Ol da tańqalǵan eken. «Balalaryńyzdy balabaqshadan bastap oqytatyn bul ne jantalas?» depti. Ásirese, analardyń róline. Bul elde bala oqytýdaǵy ananyń róli zor. Barak búi depti: «Korei biliminen úlgi alý kerek» (한국의 교육을 본받아야 한다). Amerikanyń nazaryna usaq-túiek dúnieler ilige bermeidi.
Sosyn ustaz bedeli degen ánsheiin aita salatyn sóz emes. Kárister pafoska berilmeitin, tipti jol bermeitin halyq. Mektebine bardym. Mańdaishasynda «Shákirt ustazdyń kóleńkesin de basýǵa bolmaidy» dep jazylyp tur. Al bizde she?
Biz qai qatardamyz?
Sosyn ustaz bedeli degen ánsheiin aita salatyn sóz emes. Kárister pafoska berilmeitin, tipti jol bermeitin halyq. Mektebine bardym. Mańdaishasynda «Shákirt ustazdyń kóleńkesin de basýǵa bolmaidy» dep jazylyp tur. Al bizde she?
Ony qoishy. Sabaq ústinde ustazdyń, oqýshylardyń da kóńilin bólýge bolmaidy. Mektepke ǵana qatysty emes, joǵary oqý oryndaryndaǵy lektsiialarda da solai. «Sabaq ýaqytynda synypqa prezident te kire almaidy» degen sóz korei qoǵamynda kóp qoldanylady.
Barý bar da, qaitý bar
Korei qoǵamynda bul sóz áldeqashan maqalǵa ainalyp ketken. Ózimizshe qazaqshaǵa aýdarǵan túrimiz ǵoi. Maǵynasyn túsinip otyrsyz ba? Bular da biz siiaqty bir kezde jastardy shetelge oqýǵa jibergen eken. Bizdikindei «Bolashaq» baǵdarlamasy bolǵan. Sol kezde osy sóz ainalymǵa enip ketipti. Ishtei bizde «Nurly jolymyzdyń» bilimmen ushtasqanyn qalaimyz... Bilimsiz eshbir baǵdarlama júzege aspaidy. Máńgilik bolmaidy.
Bul el álemdi ekige bóledi. «Bilim týraly mádenieti bar elder» jáne «joq elder» dep. Shynymdy aitsam, bular bizdi (Qazaqstandy) qai qatarǵa qosatynyn bilmeimin. Suraýǵa oqtalǵam. Batpadym. Jaýabyn biletin siiaqtymyn.
Ustaz – birinshi, prezident – ekinshi
[caption id="attachment_9858" align="alignright" width="462"]
Koreiada «sabaq ýaqytynda synypqa prezident te kire almaidy» dep aittyq. Jalpy, korei prezidentteri ózderin ǵalym men ustazdan tómen qoiady. Oǵan arlanbaidy. Ataqty Pak Djon Hi (Ońtústik Koreianyń 1963-79 jj. aralyǵyndaǵy prezidenti) bilimge kóp kóńil bólgen.
Ustazdyń qoǵamdaǵy rólin aiqyndaý, onyń bedelin kóterýge birinshi kezekte prezidenttiń ózi bastamashy bolǵan.
«Shákirt ustazdy mazaq qylatyn tárbiesiz mektepte taza bilim berý qalyptaspaidy» dep bir joly qatty ashý shaqyrypty.
Al Pak Djon Hi qazirgi Ońtústik Koreia prezidentiniń ákesi. Qazirgi prezident Pak Gyn Hie begim ákesiniń jolyn jalǵastyryp jatyr. «Qaitip?» deisiz ǵoi.
Mysalǵa, bizde «Qazaqstan-2050» strategiiasy bar, odan buryn «2030 strategiiasy» boldy. Bular kúlli eldi damytýǵa arnalǵan, kúlli salany qamtityn baǵdarlamalar ǵoi. Mundai jobalar koreiler de bar. Tek... olar bolashaq damýdyń ózin bir salaǵa súienip baǵdarlaidy.
Jaqynda bul eldiń biligi «Memlekettiń júz jyldyq jospary – bilim salasyn reformalaý» degen baǵdarlamany qabyldady. 100 jyldyq jospar?! Az emes, beker de emes. Biz de osyǵan uqsas baǵdarlama qabyldadyq. «Júz mektep, júz aýrýhana» dep atalatyn. Aty ádemi. Alaida, sonyń nátijesin kóre aldyq pa osy?
P.S. Japondardy kóp jazamyz. Biraq, koreiler kórshisinen kem emes. Tehnikalyq bilim berýden bul el 1-shi orynda. Tehnika ǵylymdaryna kóp kóńil bóledi. Bul tarapta jyl saiyn jaryq kóretin kitaptardyń sanyn sanap shyǵýdyń ózi múmkin emes.
Korei jáne aǵylshyn tili basymdyqta. Alaida «aǵylshyn tilimen» aýyratyndar az. Aittym ǵoi, bular bir dúniege basybaily kirip, birjolata eliktep ketpeidi. Qaimaǵyn ǵana qalqyp alady.
Oqýdyń quny... arzan. Naqty aitsam, 1500-4000 dollar. Odan aspaidy. Baiqasańyz, bizben birdei. Álde bizdegi oqý quny joǵary ma?
Dastan AQASh
shyǵystanýshy, aýdarmashy
