(arheolog kúndeliginen)
Ol kúnder meniń jadymda máńgilikke saqtalyp qalǵan. 1992 jyldyń mamyr-maýsym ailary. Kezekti arheologiialyq ekspeditsiia quramynda qazirgi QHR ShUAR ólkesiniń Turfan shuratynyń ońtústik-batysyndaǵy Qarashaharǵa taiaý Argibýlaq ańǵarynda, Sýbashy degen jerde qazba jumystaryn bastap kettik. Onda memlekettik mańyzy bar iri tas jol magistrali salynyp jatqan. Sol qurlys túsetin jol boiynda birsypyra kóne mádeniet eskertkishteri nysany saqtalǵan. Sol nysandardyń birnesheýinde bizdiń ekspeditsiia qutqarý sipatyndaǵy qazba jumystaryn júrgizdi.
Qazba jumysy kezinde aiqyndalǵanyndai, bizdiń eń birinshi zertteýge alǵan nysanymyz HIH ǵasyrdyń 60-70-shi jyldary Tsin imperiiasynyń ataqty áskeri qolbasshysy, Gansý provintsiiasynyń gýbernatory, general Tszo Tszýntannyń Iettishahar (Shynjań dep atalmai turǵan kezdegi Shyǵys Túrkistan, iaǵni Qashǵariia, Shynjań ataýy 1884-shi jyly berildi – S.S.) hany Iaqupbek armiiasymen soǵysqan kezdegi bir áskeri kazarmasynyń eski jurty bolyp shyqty. Qazba kezinde eski jurttan qarý-jaraqtyń, turmystyq zattardyń, kiim-keshektiń, apiyn shegetin qorqordyń jáne t.b zattardyń qaldyqtary, sondai-aq qytaisha, uiǵyrsha-shaǵataisha qaǵazǵa jazylǵan hattardyń jyrtyq jurnaqtary kóp tabyldy.Tasqa bádizdelgen qytaisha eskertkish taqta da tabyldy. Árine, bular bir el tarihynyń tarihi taǵdyrynyń sheshýshi kezeńin sipattap beretin qundy zattai aiǵaqtar ekeni daýsyz. Arheolog-tarihshy retinde meni de qatty qyzyqtyrdy. Alaida....meni odan da arman qatty qyzyqtyrar jait, kúndiz oiymdy, túnde uiqymdy bólip, mazalai bergen jaǵdai ol bolmady. Ol ne deseńiz, Táýelsizdik alǵanyna jarty jyl da bolmaǵan Qazaqstandaǵy jaǵdailar, jańalyqtar edi. Kishkentai radioqabyldaǵyshymdy kúndiz qolymnan, túnde qoinymnan tastamaimyn. Sol kúnderi «Qazaq radiosy», «Azattyq», «Amerika daýysynyń» jáne t.b. radiolardyń Qazaqstan týraly jańalyqtary men arnaýly habarlary áli qulaǵymnan ketpeidi.
(Arheolog kúndeliginen úzindi): ... «Búgin kúlli Alash úshin eń bir erekshe máni bar uly kún bolǵan eken. «Qazaq radiosynyń» búgingi keshkilik habarlaryna (1992-shi jyl 5-shi maýsym) qaraǵanda, búgin Qazaq parlamentinde Qazaq respýblikasynyń tuńǵysh eldik nyshandary-memlekettik týy, eltańbasy, eldik ánurany qabyldanǵan. Memlekettik tý kók tústi, onda altyn kúnniń beinesi, kókte samǵap bara jatqan qyran búrkittiń beinesi túsirilgen. Kók tús - Alash úshin, jalpy Túriktildes jurttar úshin de qasietti de, kieli tús, Kók túrik, kók aspan, Kók Táńiri degendei... Al shuǵylaly altyn kún – azattyqtyń, qut pen bereke, baqyt pen dáýlettiń, jaqsylyqtyń rámizi men nyshany, qyran búrkit– baiyrǵy batyr qazaqtyń rýhynyń simvoly, myqtylyqtyń, kúshtiliktiń, batyrlyqtyń nyshany. Mine, endi Alashtyń qasietti kók týy ózge táýelsiz elderdikimen birdei BUU-nyń aldynda jelbirep turatyn bolady. Jasai ber, Alash! Kók aspanyń máńgilik ashyq, kúniń árqashan ońynan týyp, damýdyń asqaryna qyran qustai talmai samǵai ber!...».
[caption id="attachment_22344" align="alignright" width="375"]
Arheolog S. Suńǵataidyń ózi jobalap syzǵan kók týy[/caption]
Men sol túni kóz ilmei tań atyrdym desem, artyq aitqanym emes. Sol kúni tań atpai, alań-eleńde Sýbashynyń qum barhandaryn bir aralap shyǵyp, lagerge kelip, sondaǵy qum tóbeshikke otyryp, aq qaǵazǵa táýelsiz Qazaq eliniń memlekettik týynyń nobaiyn jobalap syzyp shyqtym. (Birinshi sýrette). Ony tańǵy as kezinde maqtanysh sezimmen áriptesterime kórsettim. Olar meni áriptes retinde me, joq, álde, shyn nietimen be, bilmedim, múmkin ulttyq sezimimdi syilady ma, áiteýir, qutty bolsyn aitty. Sonda bir áriptesim tosyn saýal tastady: «Sonda qazaqtyń memlekettik týy nege kók tústi, kún men qyran búrkit beineli bolǵan, mysaly, QHR (Chjýnhýa jenmin gýnhego)-nyń memlekettik týy narttai qyzyl, bes juldyzdy ǵoi », – dep surady. Men oǵan Qazaqtyń memlekettik týynyń sipaty men mánin joǵaryda jazǵanymdai aityp túsindirdim, al QHR-dyń qyzyl týy Qytaida jarty ǵasyrǵa sozylǵan azamattyq soǵysta tógilgen qannyń boiaýy dep bizge bastaýysh mektepten úiretken joq pa?»– degenim bar. Sonda ymǵa da, dymǵa da túsinbegen bir áriptesim: «Sonda bizdiń qanymyz qyzyl, qazaqtardyń qany kók tústi bolǵany ma?» – degeni esimde. E...eei, ózi bilsin.
(Arheolog kúndeliginen úzindi): ... «Filosof-akademik, joǵary keńes depýtaty Jabaihan Ábdildin «Qazaq radiosynda» búi dedi: "Jalpy, ár nárseniń logikasy bolady. Qazaqstanda ana til, myna til, eki til, úsh til memlettik bolady degen esh tiianaqsyz, tiimsiz pikir, bizde Qazaq memleketi ǵana bar, onda eshbir ózge ulttyń avtonomiiasy bolmaýǵa tiis, ondai provasy da joq, Qazaqstan – qazaq halqynyń memleketi, biz Konstitýtsiiamyzǵa Qazaqstannyń prezidenti qazaq bolýǵa tiis, onyń memlekettik tili qazaq tili bolýǵa tiis dep jazsaq, onyń demokratiiaǵa nuqsan keltiretin jóni joq...(«Qazaq radiosy» 1992-shi jyl 5-shi maýsym)".
Sýbashy – ejelgi Uly Jibek jolynyń bir tarmaǵy ótetin asa mańyzdy jol ótpe. Turfannan Qashqarǵa, odan ary Ferǵanaǵa baratyn kóne saýda kerýeni men joryqshy jasaýyl qosyny ótetin birden-bir jol osy. Han imperiiasynyń elshisi Chjan Tsian (b.z.d. II ǵasyr) joryǵy, Tan imperiiasynyń Atlah (Taraz) shaiqasyna qol bastap kelgen generaly Gao Sianchjidiń jasaǵy, býddanyń taqýa monahy Siýan Tszannyń kerýeni, ǵylym men bilimdi, izgilik pen imani dindi ýaǵyzdaǵan ǵulamalar Kýmarajiýa, Synkýsáli Týtyn da, Mahmut Qashqari da, áigili arheolog Sven Gedin de osy joldan ótken. Al biz HIH ǵasyrdyń sońyndaǵy Iettishahar hany Iaqupbek pen Dúngen kóterilisiniń qolbasshysy Bei Ianhý qosynyn jazalaýshy Tszo Tszýntan jasaqtarynyń qantógis soǵystarynan qalǵan jádigerlerdi zerttep júrmiz.
Bir kúni áriptesim Li Tsziýn ekeýimiz ańǵardyń soltústik jaǵyndaǵy jotanyń bir alańqaiynda ornalasqan eski obany erekshe qyzyǵýshylyqpen qazba jumysyn júrgize bastadyq. Qyzyǵýshylyǵymyzdyń sebebi, obanyń syrty tórt buryshty etilip taspen qorshalǵan eken, syrtqy nobaiy kóne túrikterdiń jerleý eskertkishine uqsaidy.
(Arheolog kúndeliginen úzindi): ... «...kún shyjyp, qainap tur. Li Tsziýn ekeýmiz kúnqaǵar shatyrdyń astynda keńesip otyrdyq. Saǵat 11-ge taiaý shaqta kenet búkil taý men jota dirildep, teńselip ketti. Jer silkinisi boldy. Silkinis shirek minýtqa deiin sozyldy. Lagerimiz ornalasqan sai jaqtaǵy biik jarlar opyrylyp qulap, shań aspanǵa kóterildi. Aman-esenbiz, zardap shekken joqpyz. Keshke taman áriptesterimiz bárimiz radioqabyldaǵyshymyzdy qostyq. Pekin radiosy da, Úrimshi radiosy da tym-tyrys, osyndai zor jer silkinisi týraly esh habar taratpady. Túnde men «Qazaq radiosy», «Azattyq», «Amerika daýysy» jáne t.b. radiolardy qosyp tyńdadym. Bári belgili boldy. Radio habary: Keshe Qytaidyń batysyndaǵy Lobnor poligonynda iri iadrolyq jarylys synaǵy ótti. Shveitsariia qorǵanys mekemesiniń bergen málimetinshe, jarylystyń qýaty 1000 kilo-tonna bolǵan. Buǵan deiin AQSh pen burynǵy Sovet odaǵyndaǵy iadrolyq jarylystardyń qýaty 150 kilo-tonnadan aspaǵan....Ertesinde men Frantsiia halyqaralyq radiosynyń qytai tilindegi habarlaryn tyńdadym. Onda búgin QHR-dyń syrtqy ister minstrligi keshe Shynjań ólkesindegi Lobnor poligonynda iadrolyq synaq júrgizgendigin moiyndady, jarylys aýmaǵynda jarylystyń týdyrǵan jer betindegi silkinis dárejesi 7.5 baldyq jer silkinisine barabar boldy, bul Qytaidyń 1976 jyldan bergi júrgizgen eń iri iadrolyq synaǵy boldy. AQSh úkimeti bul týraly erekshe ókinish jáne narazylyq bildirdi. Bul jolǵy jarylys Shveitsariia baqylaýshylarynyń aitýynsha, 1945-shi jylǵy AQSh-tyń Hirosimaǵa tastaǵan iadrolyq bombasynyń qýatynan elý ese kúshti eken... ». Meniń topshylaýymsha, biz arheologiialyq qazba jumysyn júrgizip jatqan Sýbashy geografiialyq kordinaty múldem qupiia saqtalatyn Lobnor poligonyna (Ma lan kesheni dep te atalady) 150-200 km keletin jerde ornalasqan.
Radio habary boiynsha, sol kezde Qazaq úkimeti de óz eliniń irgesinde osynshama joiqyn iadrolyq jarylys jasaǵany úshin QHR úkimetine narazylyq pikirin bildirgen. Qazaqstannyń «Nevada-Semei» antiiadrolyq qozǵalysy da, «Attan» qozǵalysy da narazylyq aktsiialaryn ótkizip, qazaq-qytai shekarasyndaǵy Qorǵas ótkeline deiin ereýil jasap barǵanyn bildik. Taǵy da sol mamyr aiynda Qazaq eliniń prezidenti N.Á.Nazarbaev AQSh-qa resmi saparmen bardy. Ózinde Sovet odaǵynan muraǵa qalǵan asa qýatty iadrolyq arsenaly bola tura, onyń zulmat zardabyn ábden tartqan halyqtyń ókili retinde, beibitshilikti súigish uly qazaq eliniń basshysy retinde, álemdegi iri iadrolyq derjava elderdiń beibitshilik kelisimsharty negizinde osynaý zulmat qarýdan óziniń jáne eliniń óz erkimen birjolata bas tartatynyn jariialady. Qytai úkimeti de bul jolǵy joiqyn jarylystyń belgili jaǵdaiattarǵa bailanysty ótkenin, eshbir elge ses kórsetpeitinin qynjylyspen málimdedi, ári iadrolyq jarylystarǵa uzaq merzimge toqtai turýǵa resmi moratorii jariialady.
Sýbashy arheologiialyq ekspeditsiiasy osynaý eki iri oqiǵamen meniń esimde qaldy. Bireýi erekshe qýantsa, endi biri janyńda úrei týǵyzdy. Bireýi júrekti eljiretti, bireýi júrekti qobaljytty. Táýba, 1993-shi jyly Qazaqstanǵa oralyp, kók týdyń jelbiregenin kórip, qolmen ustap, jalaýlatyp súiip-súisinip, júrek bir uly jubanyshyn tapty. Táýelsizdik kúni qutty bolsyn, baiandy bolsyn!
Saǵyntai SUŃǴATAI, tarihshy
