– Osy, saqyldaǵan sary aiaz eldiń barlyǵyna jaǵa ma?
– Aiaz, ásirese júrek-qan tamyrlary aýrýy bar naýqastarǵa óte ziiandy.
Sýyq aýa koronarlyq arteriianyń túiilýine áser etedi. Miokard infarkinen kóz jumyp jatqandardyń sandyq úlesi, osy sýyq mezgilde arta túsedi. Sondyqtan osyndai naýqastar aldyn ala em-dom qabyldap, ózin kútkeni jón.
Kelesi bir beinetti jáne meteotáýeldi dert – bronhialdyq astma. Damyǵan elderdiń 8% eresegi men 15% balalar qaýymy osy dertke shaldyqqan. Bunda da sýyq aýanyń áserinen ókpedegi aýa taraityn bronhtar túiilip, naýqasty tunshyqtyrady. Mundai tunshyǵýlardy: aiazdy kúnderi jattyǵý jasaý jáne tumaý, gripp siiaqty tynys joldary dertteri de qozdyrady. Onyń aldyn alý úshin: naýqas syrtqa shyqpas buryn 20-30 minýt erterek, bronh keńitetin dári qabyldaýy tiis.
– Keibir adamdar kún sýytsa boldy berekesi qashyp, tońǵaq keledi. Onyń sebebi nede?
– Muny «sýyqtyq allergiia» dep ataidy. Sál tońa bastasa murny bitip, túshkirip, kózinen jas aǵyp, denesine bórtpe-qyzamyq shyǵyp, tipti «Kvinke irkili» de paida bolady. Uzaq ýaqyt sýyq jel ótinde qalǵan adam – ómirge qaýipti, anafilaktikalyq shokqa ushyraýy da múmkin. «Sýyqtyq allergiia» degenimizdi – immýndyq júieniń sýyqqa qarsy jasaǵan betalbat áreketi dep túsingen jón. Eger immýnologtyń kómegine der kezinde júginer bolsa, bul dertten de aiyǵýǵa ábden bolady.
Sonymen qatar qysqy kezde aýada azot qos totyǵy, avtomobil men peshten shyǵatyn tútinder ulǵaia túsedi. Osyǵan bailanysty sýyq jáne las aýadan saqtandyrý úshin allergikter men astmatikterge arnaiy termomaskalar oilap tapty.
– Budan basqa da qandai beinetter qysty kúnderi torýyldaidy?
– Olardy kórgińiz kelse, travmpýnktterge bas suǵyńyz. Eger alda-jalda kóktaiǵaqta taiyp jyǵyla qalsaq, esh jerimiz synbasa «bissimillámizdi» aityp, qaǵynyp, silkinip júrip kete baramyz. Osy oraida aitaiyn degenim: ár jaraqattyń sońynda bir zardaby qalady, ony elemegendik – ókinishke ulastyrady. Mysaly, shatyrdan muz súńgisi basyńa qulady delik, azar bolsa myiyń shaiqaldy. Tereń mán bersek, onyń zardaby biraz jyldan soń aiqyndalady: kórý, estý jáne este saqtaý qabiletteriniń tómendeýi, bastyń jii aýyryp, tez sharshaý siiaqty kórinisterimen.
Eger oqys taiyp jyǵylǵan bolsań, kógergen jeriń ózi jazylyp ketedi dep nemquraily qaramaý kerek. Súiektiń synyp nemese shytynaýy múmkin. Sol eskermeýdiń arqasynda synǵan jer qisyq bitip, keiin ota jasaýǵa dýshar etýi de ǵajap emes. Bundai jaǵdaidaǵy tehnikalyq kaýipsizdik erejeleri qarapaiym ǵana. Tabany ornyqty, taimaityn aiaq kiim kiiý kerek, ókshesiniń qalyńdyǵy 4sm. Tazalanbaǵan jáne taiǵanaqqa ainalǵan joldan aýlaq júrýge tyrysqan durys. Taiǵaqqa jolyqsań, tabanyńdy tolyq, japsyra basyp, tepe-teńdikti ustap, abailap júrý qajet. Jyǵylsań, salmaqpen qulamas úshin – otyra qalýǵa tyrys.
Qys ýaqytynda shatyrlarǵa qar ornap, muzdaqtar men súńgiler paida bolady. Kún sál jylysa osynyń barlyǵy syrǵyp, ańdamaǵan adamnyń basyna túsip, oilamaǵan jerden baqytsyzdyqqa dýshar bolyp jatady. Bundaǵy basty qaǵida – qar kóshý qaýpi bar shatyr tusynan alys júrý, qaýipti aimaqty arnaiy qorshaǵan sharbaqtardan attap ótpei, ainalyp ótý. Ketip bara jatyp tóbe jaqtan bógde dybysty qulaǵyńyz shalsa – tura qashpai, shatyrdyń kúnqaǵary astyna qarai, qabyrǵaǵa tyǵylǵan jón. Bir úidiń shatyrynan sógilgen qardyń ekpini, ekinshi úige de áser etýi múmkin.
– Qystyń taǵy bir zaýaly – úsip qalý. Ol týraly ne aitasyz?
– Iá, úsý nemese úsikke shalyný siiaqty problemalar joq emes. Ol tek aiazdyń kesirinen ǵana bolmaidy. Sýyq jel, tómen temperatýra, ylǵaldy aýa da úsikke aparyp soǵa alady. Ásirese, muryn, qulaq, bet jáne aiaq-qoldyń saýsaqtary men baqailary tym sheten keledi. Sondai-aq, qan ainalymyna kedergi keltiretin tar aiaqkiimder men basqada kiimder úsýge uryndyrady. Jyly ǵimarat ishinde qystyq aiaq kiimmen uzaq júrýge bolmaidy. Sebebi, terlegen aiaqtan aiaqkiim ylǵal tartyp, aiazdy kóshege shyqqanda tez tońazytady. Úsikke jem bolmaý úshin yńǵaily kiim kiip, keibir gigienalyq talaptardy da oryndaǵan abzal. Abaisyzda úsikke tap bolsańyz: eshýaqytta aiaǵyńyzdy sýyq sýǵa salyp nemese ony qarmen ysqylamańyz. Bul ádis asqyndyryp jiberýi múmkin. Odan da úsigen aiaq iaki qolyńyzdy jyly sýǵa matyryp, jaraqat alǵan jerge jyly kompress qoiyńyz. Sosyn baryp: jaraqattaǵan jerińizdi sál qyzarǵansha abailap qana ysqylap, taza dákemen orap tastaý kerek.
– Tegi, qansha teris pikir aitsaq ta sýyqtyń da bir paidasy bar shyǵar?
– Adam terisinde jylydan góri sýyqty jaqsy sezetin júike jasýshalary óte basym. Sondyqtan sýyqtyń áseri tym aiqyn ańǵarylady. Tómen temperatýra teridegi zat almasý úderisi men qan ainalymyn jedeltedi, keibir áielderdiń óńi ádemilenip, qyzara bórtip júrýi de sodan. Kúnniń jylylyǵy kimge bolmasyn jaily kóriner, desek te osyndai ýaqytta tumaýratyp aýyrý tym jiilep ketedi. Tegi, tumaý men gripp virýstary aiazǵa shydamai óletini qaperde júrgeni jón.
Deneni oqys túrshiktiretin (stress) sýyq sý quiyný sekildi ádis – organizmdi shynyqtyryp, onyń qorǵanys qabiletin arttyrady. Bundai sýyqpen emdeý tásili – krioterapiia negizin qalaidy. Kisini 3-5 minýtqa arnaiy kameraǵa kirgizip, ishindegi temperatýrany 170° S-qa tómendetedi. Osyndai qysqa mezgildi, óte qýatty túrshiktirgish arqyly immýndyq júieni shoshytyp oiatady. Bul ádis Almaty shipajailarynda sońǵy alty jyl boiy qoldanylyp, tamasha nátije berýde.
Burynǵy dárigerler salqyn aýanyń tynys joldaryna jaqsy áser etetinin bilgendikten: bronhialdyq astma, týberkýlez, ókpe qabynýy siiaqty naýqastarǵa taza aýada serýendeýdi em retinde paidalanǵan.
Aiaz adamnyń júike tamyryn jaima shýaqtandyryp, baqyt gormony dep atalatyn – endofrinderdi óndire bastaidy. Sondyqtan qysty kúnderi negizsiz ýaiym-qaiǵyǵa salyný siiaqty depressiialyq kúi sirek kezdesedi.
Adamdy ómirge qulshyndyrǵan aiazdy tabiǵatymyzdyń qadirin bilmei, keibir jerlesterimiz jumaq izdep, Jańa Jyl merekesin planetanyń jyly jaqtarynda qarsy alýdy ǵadetke ainaldyrǵan.
– Ýaqyt bólip, suhbat bergenińizge kóp raqmet!
Áńgimelesken Zaman Tóleýov
.