Sonshalyq qiyn taǵdyrmen kelgen azattyqtyń aq tańy erte atqan joq. Jer betinen joiylyp ketý qaýpi basymyzǵa tónip, «aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» zamandy da ótkerdik. El múddesindegi eń aýyr kezeńderdiń biri – Alash arystary ómir súrgen kezeń.
«Alash» sóziniń túrki tilderindegi bildiretin maǵynasy «baýyrlas», «qandas», «atalas». Sondai-aq, «Alash», «qazaq» sózderi ózara teń maǵynada jumsalyp, eki sóz de «erkin», «azat» degen uǵymdy beredi.
Sonaý yqylym zamannan beri qanshama qiyn kezeńderdi bastan ótkergen halqymyzdyń azat el ekendigin maqtanyshpen eske salady. Kerýenge mingen kemel tarihymyzdyń irgetasyn qalaǵan, ultymyzǵa adal qyzmet etken, rýhy biik Alash ziialylarynyń esimderi el esinde.
Qanyn da, terin de tógip, jan aiamai kúresip, eliniń erteńi úshin paryz ben namysty alǵa qoiyp, ólimge bas tikken nar bozdaqtardyń eren eńbegi el bolyp qalyptasý jolyndaǵy baǵa jetpes qundylyq. Halyq úshin, ult úshin ólsheýsiz qymbat nárse – erkindik, azattyq, egemendik.
Eliniń eshkimge táýeldi bolmai, qyzdarynyń kókten quiǵan jaýyn bolǵan kóz jasynyń arailap atqan kúndei bolýyna, erleriniń tynysh zamanda ǵumyr keship, otbasyna qorǵan bolyp, beikúná sábilerdiń beibitshilik ómir súrýi jolynda Alash ziialylarynyń tókken teri men qany teńdesi joq ulylyq. Qazaqtyq qandy tiriltip, adamdyq sanany oiatqan jasyn otyn jaqqan ult kósemderi jalyndy jiger syilaidy.
Sol maqsatyna jetý úshin eshnárseden taiynǵan joq, tipti óz ómirlerin qidy. Alash Ordanyń beldi ókilderi birigip, artynan ergen azamattarǵa durys jol siltep, adaldyqqa úiretti. Adamzattyń aryna asyl rýh sebetin altyn árippen jazylǵan esti sózderi men eńbekteri qany da jany da qazaq bolǵan urpaǵyna arnalyp jazylǵan kemeńger oi, jigerli jalyn ispettes.
Ult kósemderi týraly kóptegen tyń málimetter joǵalyp, eńbekteri ashy zildiń kesirinen otqa janyp, kúl bolǵan, tipti tutynǵan buiymdarynyń kópshiligi saqtalmaǵan. Piǵyly aram, dúniedegi eń aýyr jazany oilap tapqan qanypezer sary jylandar ultymyz úshin quny joǵary qundylyqtardy máńgi joiyp jibergen.
Degenmen, saqtalyp qalǵan málimetter óz baǵasyn máńgi joǵary ustap tur. Almaty oblysy, Talǵar aýdanyna qarasty Jańalyq aýylynda ornalasqan «Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryna» arnalǵan murajai – el úshin eń basty asyl qazynamyz. Siltidei tynyp turǵan bul meken – jazyqsyz atylǵan nar tulǵalary jerlengen oryn.
Murajaidyń ekspozitsiialyq zalynda qamtylǵan nárseler: ult ziialylary týraly tyń málimetter, hattar, sýretter, qai kúni atylǵandyǵy men jaryq kórgen eńbekteri, sonymen qatar jazyqsyz jazalanǵandardyń kómilgen jerinen tabylǵan zattar, atap aitqanda, dúrbi, qobdisha, kózáinek, aspaly sham, teriden jasalǵan aiaq kiimniń qaldyqtary, qalta saǵaty, qobdisha. Tas taqtada oiylyp jazylǵan 4125 saiasi-qýǵyn súrgin qurbandarynyń esimderi, olar týraly jazylǵan derekqordy kórgende kóńil jabyrqaý tartyp, júrek syzdamai qoimaidy.
Derekqordaǵy málimetterge sáikes, ziialylardyń kópshiligi 1937-1938 jyldary aqshunaq aiazda, qaharly kúnde atylǵan. Bir ǵana oq talai jannyń ǵumyryn qiyp, máńgi oralmas mekenge attandyrdy. Dál sol oq qaldyqtary da murajaida saqtaýly. Telegei teńiz talant ieleriniń súiekteri jatqan keń jazyq dalany kórgende, ómir boiy bilgir sanaly, qajymas qairatty bolǵan, syn saǵatta shydas bergen ziialy qaýymdardyń ólimnen de jasqanbai, buqpai qarsy turyp, danalyq qairatynan aiyrylmaǵandyǵy seziledi.
Ómirlik azyq bolatyn, rýhyńdy asqaqtatyp, jigerińdi shyńdaityn kieli mekenge Abai atyndaǵy QazUPÝ-dyń 4-kýrs, 402-tobynyń stýdentteri filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, qaýymdastyrylǵan professor Qasenov Erlan aǵaidyń kósh bastaýymen baryp, boiymyzdy quiyn sezim bilep, namysymyz jigerlenip, tanym kókjiegimiz jańa beleske kóterildi. Shákirti úshin «óziniń ýaqytyn aiamai, ózgeniń ýaqytyn aialai bilgen» adamzattyń asyly bolǵan Erlan Slambekulyna alǵys bildiremin. Elimizde Erlan aǵaidai ustazdar kóbeise, sanaly urpaqtyń sanasynyń jańǵyrary sózsiz anyq.
Eren eńbegin sińirip, ár qazaqtyń sanasyn biikke kóterip, ulttyq namysymyzdy eshnársege aiyrbastamaý kerektigin úiretken, ultymyzdyń basyna baq bop qonǵan, qazaqtyń qazaq bolyp qalyptasýyna bar kúsh-jigerin salǵan, urpaq úshin janyn qiǵan rýhy biik tulǵalaramyzdyń asqaq esimderi Alash jadynda máńgi saqtalyp, jańǵyrýy tiis. Jańalyq aýylynda ornalasqan murajaiǵa at basyn buryp, óz kózińmen kórip, ulttyq rýhty sezine alýdyń ózi ultqa qosqan úles dep bilemin. Bul ult ustazdarynyń aldyndaǵy arman etken urpaqtarynyń paryzy men qaryzy. Júsipbek Aimaýytuly aitpaqshy: «Esterińizde bolsyn: qara halyqtyń mádenietti bolýynan mádenietti kisiniń qazaq bolýy qiyn, balasyna osy bastan ult rýhyn sińirip, qazaq ómirine jaqyndatyp tárbieleý kerek. Orys tárbiesin alǵan bala ult qyzmetkeri bola almaidy. Qazaqqa aiýdai aqyrǵan sheneýnik tabylýy ońai; erinbei-jalyqpai, baqyrmai, shaqyrmai is bitiretin, terisi qalyń kónbis, tabandy qyzmetker tabylýy qiyn. Qazaqqa zor keýde aqsúiektiń, aqsha jegish jaltyraýyq sheneýniktiń, sulý sózdi, qurǵaq bektiń keregi joq; adal kúshimen ógizdei órge súireitin jumysshy kerek».
Aqniet TILEÝBEK, Abai atyndaǵy QazUPÝ-diń 4 kýrs stýdenti
