Jurtqa "kúi tilinde sóileselikshi" degim keledi – Olga Saǵyndyqova
– Mektep qabyrǵasynda júrgende osy dombyraǵa ańsarym aýdy. Qazaqtyń ul-qyzdary úkili dombyrasyn qushaqtap sahnaǵa shyqqanyn kórgende óte ádemi bir jarasymdylyq esip turatyn. Mende solardai bolsam ǵoi, dep armandaitynmyn.
Tipti, túsimde dombyra ustap, ózime túsiniksiz áldebir kúilerdi shertýshi edim. Ol kezde mektepte bi tobyna qatysyp júrgem. Anar degen óte kishipeiil, jan qurbym meniń oiymdy túsinip, «onda sen de bizben birge dombyra úiren» dedi. Úidegiler de dombyra úirenýimdi quptady.
Serik Ábilhanuly alǵashqy ustazym. Sol kisiden jatpai-turmai úirendim. Dombyra úiirmesinde ol kisiniń aitqandaryn úige kelgen soń qaitalaitynmyn. Úidegiler bastabynda dombyranyń áýezine onsha mán bermeitin.
Birte-birte men túrli kúilerdi babyna keltire oryndai bastaǵan soń, kúidiń qudiretine olar da qulaq túre bastady. Negizi, mýzyka ulttyń jany ǵoi. Bir ultty tolyq túsiný úshin mindetti túrde onyń mýzykasyn zertteý kerek.
– Sózińizge qaraǵanda, qazaqtyń bolmys-bitimin jiti baqylaǵan syńailysyz?
– Árine. Eger qazaqty tolyq túsinemin dese, onyn kúilerin bilýi kerek. Kúi halyqtyń rýhani tarihy. Onda ótkenniń árbir sáti saqtaýly.
Qazaqta kúi kóp. Ár kúidiń óz kezeńine jaýap berer tarihy, muńy, qaiǵysy, kýanysh-shattyǵy sol notalarda jazýly.
Eger qazaqtyń kúiin shyndap tanyta alsaq, bizdiń rýhani bailyǵymyzdyń tym terendigin aitqyzbai-aq túsiner edi.
Bizde qazir ózge ulttar qazaq tilin bilmeidi dep baibalam salamyz ǵoi. Eger tildi úiretkińiz kelse, aldymen kúi úirenińiz. «Qazaq naǵyz qazaq emes, naǵyz qazaq –dombyra» degen aqyn sózimen tolyq kelisemin. Meniń janym kúi bolyp kúmbirlemese, qazakq tilin úirenýim qiyn edi.
– Ózińiz qai óńirdiń týmasysyz?
– Batys Qazaqstan oblysyna qarasty Sholohov aýylynda óstim. Bizdiń aýylda orys otbasylary az bolatyn. Qazaqtar kóp edi. Kishkentaiymyzdan bir úidiń balasyndai tel óstik aýyl balalarymen.
Qurbylarymmen qazaqsha da, oryssha da sóilesetinbiz. Aýylda jalǵyz mektep boldy. Aralas mektepte orys tobynda oqysaq ta, sen qazaqsyń, men basqamyn degen bólinis bolǵan emes.
Keide bala kezden birge ósken qurbylarymdy qatty saǵynamyn. Eger olar bolmasa, men dombyra úirenbek túgili, qazaq tilinen de maqurym bolar edim. – Alǵash úirengen kúiińizdi umytpaǵan shyǵarsyz?
– Qalai ǵana umytaiyn. Halyq kúii «Keńesti» úirengen edim. Bul kúidiń filosofiialyq ujymy tereń ǵoi. Qandai jaǵdaida bolsa da keńesip, aqsaqaldardyń aqylymen sheshken is olqy bolmaidy, jurt bop jumylyp, osy istiń sheshimin tabalyq dep turǵan syńaily.
Alǵash úirengen sátim, ár perneni basýdy, qaǵýdy, kulaq kúiin keltirýdi úirengen kezim osy kúidi tyńdaǵan saiyn esime túse ketedi.
– Qurmanǵazy atyndaǵy Ulttyq konservatoriiany bitiripsiz. Mundaǵy ustazyńyz kim boldy?
– Bul ózi men úshin eń kieli meken. Osy konservatoriiada oqyp júrip kóp dúnieni úirendim. Ustazym elge belgili ustaz, dombyrashy Bilál Ysqaqov.
Ol kisi ár kúidin tarihyn tereń zerttegen kisi. Bir kúidi úiretpes buryn, onyń tarihymen, ańyzymen asyqpai tanystyrady.
Onyń ishki álemine kirmeiinshe, dombyralarynnań kúi emes, qurǵak áýen shyǵady dep eskertetin.
Sol kisiniń aitýymen talai kúidi boiǵa sińirdik. «Kúi – rýhtyń tili. Rýhani turǵydan daiyndalmasańyz, dombyrany sabalaǵannan túk shyqpaidy. Oryndaýshy bolý bir basqa da, óz mánerinde oryndaý bir basqa» dep únemi aityp otyratyn.
– Shertpe men tókpeniń qaisysyna jaqynsyz?
– Batysta óskendikten, tókpe sarynyna daiyndyǵym joǵary boldy. Biraq shertpeniń ózindik jan ezilter saryny da bar. Ekeýin de qatar alyp júrmin. Men úshin qazaq kúi dástúriniń árqaisysy da ystyq. Birinen birin bóle qaramaimyn.
– Jaryńyz Marat Saǵyndyqov ta mýzyka salasynyń mamany eken. Qalai tanystyńyzdar?
– Sol konservatoriiada júrip tanystyq. Meniń dombyra klasynda oqitynymdy bilgesin, tanysýǵa kelipti. Basynda jai aralasyp júrdik. Birte-birte mahabbat ushqyny oiandy.
– Qazaq otbasyna kelin bolý qiyndyq týdyrmady ma? Ultymyzda kelinge qoiylar talap pen ǵuryp-salt kóp qoi...
– Joq. Joǵaryda aitqanymdai, kishkentai kezimnen qazaqtyń salt-sanasyna, ádet-ǵurpyna qanyq bop óskendikten, túsinbestik bolmady.
Bala kúnimde kórshilerimiz túgel qazaq bolatyn. Olardyń úiine erkin kirip, qurbylarymmen birge asyr salyp júretinbiz. Sondyktan bolar, maǵan qazaqylyq erteden daryǵan.
Onyń ústine, dombyrashy bolyp óstim ǵoi. Kúi tili – ulttyń jany dep aitqanym sol, meniń janym da qazaqy. Kúieýim de mýzykant bolǵasyn, ekeýara túsinispeýshilik múldem bolǵan joq.
Al ata-ene, qaiynjurtym óte kishipeiil, aqjarqyn jandar. Olar únemi – maǵan aq tilegi men batasyn beredi. Syrtqa teýip, syr jasyrmaidy.
– Otbasynda qai tilde sóilesesizder?
– Eki tilde de birdei sóileimiz. Úsh qyzymyz bar, Alla bergen. Olar qazaqshaǵa da, orysshaǵa da jetik. Kenje qyzymyz qazaq balabakshasyna bardy. Úlken ekeýi orys mektebinde oqyǵanymen, ana tilderin jórgekten úirengen.
– Bala tárbiesinde otbasynyń mańyzy zor ǵoi. Kóp kóńil bóletin shyǵarsyz?
– Ekeýimiz de erekshe mán beremiz. Kishkentai sábiimiz jylasa, men qolyma dombyra alyp, «Balbyraýyndy» bolmasa basqa bir kúidi shertemin. Jylaǵany sap tiylyp, tátti áýenge maýjyrap, uiyqtap ketedi. Kúimen erjetkizdik desem de bolady.
– Ózińiz búgingi tańdaǵy qazaq kúishilerinen kimderdi joǵary baǵalaisyz?
– Bizde dáýlesker kúishiler kóp. Ustazym Bilál Ysqaqovtyń alar orny erekshe. Ol kisi árbir qaǵysqa ózinshe jan bitirip otyrady.
Qarshyǵa Ahmediiarov aǵamyzdyń aldyn kórdik. Óziniń kúilerin de oryndadyq. Tólegen Mombekov, Talasbek Ásemqulov, Jangali Júzbaev, Seken Turysbekov, Rymhan Álimhanov sekildi aǵalarymyzdyń árqaisysy bir-bir mektep. Qazaq qoǵamy osy kisilerge karyzdar dep bilem óz basym. Olar Táýelsizdik úshin ólsheýsiz úles qosqan, qosyp ta júrgen kisiler.
– Ózińiz qandai kúilerdi jan-dúnieńizben súiip oryndaisyz?
– Óte kóp. Dombyra kúileriniń qaisysyn bolsa da súiip oryndaimyn. Qurmanǵazynyń «Adaiy» men «Saryarqasy» kúi óneriniń asqaraly shyńy ǵoi.
Súgirdiń «Bozingeni» men. «Jezkiigin» tyńdaǵan jan dombyraǵa bas imese, onda júrek ornynda tas jatqan bolar. Táttimbettiń «Saryjailaýyn» qaperge alyp, sondaǵy iirimge boilańyzshy, myna jalǵannyń jalǵan ekenin umytyp, ózge álemde sharyqtaǵandai bolasyz.
Tólegen Mombekovtyń «Saltanatyn» egilmei oryndaý múmkin emes. Munda ár dybys perneden qus bolyp ushqan sekildi, ózgeshe mánermen tógiledi.
Seken Turysbekov aǵamyzdyń ár kúii bólek simfoniia. «Kóńil tolqyny» men «Aq jaýyn», sońǵy jazǵan «Jazǵy qar» týyndylary tutas tarihymyzdyń qoiny-qonyshyn órnektegen, arǵy dáýirdegi rýhty búginge jalǵaǵan sony dúnieler. Qaisybirin aitaiyn, ár kúidiń ózindik álemi bar. Taǵdyry bar. Al ol ár oryndaýshyda jańa deńgeige, ózgeshe álemge ainalady.
– Ulttyq mýzykanyń ulyqtalýyna kóńilińiz tola ma?
– Men bir nárseni túsinbeimin, osynsha mol rýhani bailyǵy bar bola tura, olardy shańǵa kemip, ózgeniń byldyr-batpaǵyna nege áýes bizdin halyq?
Iia, ózgeni úirený kerek, bilý kerek. Biraq sonshalyqty kózsiz elikteýge bola ma?
Ásirese, telearnalarda tańnyń atysynan kúnnin batysyna deiin efirdi arzan dúniege toltyryp, ózgeniń kór-jerin tyqpalap otyrady. Bul kimge kerek ózi? Bul kimge kerek ózi?
Mádeniet ministrligi «Qazaqtyń 1000 áni» men «Qazaqtyń 1000 kúiin» diski kylyp shyǵardy. Bul – óte aýqymdy jumys. Endi sony iske jaratý kerek qoi. Nege ulttyq mýzykany dáripteitin radio, telearna ashpasqa? «Mádeniet» arnasy shyndap kirisce, qolǵa alatyn sharýa kóp. Estradashyl jelikten kórermen de jalyǵyp boldy.
Burynǵy kisiler, ejelgi dáýirlerdegi qazaqtar kúi tilinde sóilesken desedi. Kúidi kádimgi sóz sekildi túsinipti. Al búgin she? Keide jurtshylyqqa: «Kúi tilinde sóileselikshi» degim keledi.
Áńgimelesken Erjan QAMALBEKOV
